Chương 1: Những vấn đề lý luận chung về pháp luật giải quyết tranh chấp hàng hải Chương 2: Thực trạng của pháp luật về giải quyết tranh chấp hàng hải Chương 3: Vấn đề thực hiện pháp luật giải quyết tranh chấp hàng hải ở Việt Nam, phương hướng và một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp hàng hải. Kết luận Danh mục các tài liệu tham khảo 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP HÀNG HẢI 1.1 Một số khái niệm về pháp luật giải quyết tranh chấp hàng hải 1.1 Khái niệm, đặc điểm của tranh chấp hàng hải 1.1 Định nghĩa Cho đến thời điểm này, chưa có một tài liệu, sách báo hay công trình nghiên cứu khoa học pháp lý nào trong nước đề cập đến việc tìm hiểu định nghĩa cũng như đặc điểm của pháp luật về giải quyết tranh chấp hàng hải. Lý giải cho điều này có thể xuất phát từ thực tế chúng ta không có pháp luật tố tụng độc lập hoàn chỉnh cho lĩnh vực hàng hải mà phải phụ thuộc các quy định tố tụng khác như quy định tố tụng dân sự, tố tụng kinh tế,…Tuy nhiên, với những đặc thù riêng trong quan hệ hàng hải, các tranh chấp phát sinh từ quan hệ đó cũng mang những nét hết sức riêng biệt không giống như các loại tranh chấp khác, đòi hỏi cần ph ải có các quy định pháp luật riêng để điều chỉnh, nhằm giải quyết hiệu quả những tranh chấp hàng hải khi mà các quy định tố tụng khác không “đủ sức” để giải quyết. Do vậy, vấn đề đặt ra là cần phải tìm hiểu một cách thấu đáo nội hàm khái niệm cũng như đặc điểm của tranh chấp hàng hải.
Làm sáng tỏ khái niệm tranh chấp hàng hải sẽ giúp cho việc xây dựng các quy định tố tụng hàng hải phù hợp điều chỉnh các tranh chấp hàng hải đó. Tranh chấp hiểu theo nghĩa khái quát nhất là những xung đột, bất đồng về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khi tham gia vào các quan hệ pháp luật. Các 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tranh chấp trong xã hội rất phong phú và đa dạng. Chúng phát sinh trong nhiều lĩnh vực khác nhau, giữa các loại chủ thể, từ những lý do khác nhau và vì những mục đích không giống nhau.
Có nhiều cách phân loại tranh chấp theo các tiêu chí khác nhau: Căn cứ vào nội dung cụ thể của tranh chấp mà chia thành tranh chấp hợp đồng, tranh chấp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, tranh chấp chứng khoán,v.v…Căn cứ vào tính chất của các quan hệ pháp luật làm phát sinh tranh chấp mà chia thành tranh chấp dân sự, tranh chấp kinh tế, tranh chấp lao động, tranh chấp hành chính… Pháp luật Việt Nam không tách bạch tranh chấp hàng hải thành một loại tranh chấp riêng biệt mà lại đồng nhất nó với tranh chấp kinh tế, với tranh chấp dân sự và tranh chấp thương mại. Và cũng chính điều đó mà trong thực tiễn, cơ quan tài phán đã áp dụng những quy định tố tụng chung của dân sự, kinh tế để giải quyết các tranh chấp hàng hải. Vậy tranh chấp hàng hải là gì? Nó có khác gì so với các tranh chấp khác không? Dưới góc độ kinh tế có thể nói tranh chấp hàng hải là một dạng của tranh chấp kinh tế, dưới góc độ dân sự thì tranh chấp hàng hải cũng có thể coi là tranh chấp dân sự, đối với tranh chấp thương mại hay lao động, hành chính cũng vậy. Sở đĩ như vậy là do xuất phát từ mối quan hệ giữa pháp luật hàng hải Việt Nam với pháp luật quốc tế và các luật khác trong hệ thống pháp luật Việt Nam 2.
Giữa pháp luật hàng hải Việt Nam và các luật khác trong hệ thống pháp luật Việt Nam cũng như pháp luật quốc tế luôn có mối quan hệ đan xen, biện chứng với nhau. Ví dụ: Tranh chấp về hợp đồng mua bán tàu biển là tranh chấp hàng hải nhưng về tính chất cũng có thể là tranh chấp kinh tế bởi hợp đồng này được ký kết trên cơ sở quy định của Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế; tranh chấp về đòi bồi thường thiệt hại do đâm va tàu biển là tranh chấp hàng hải nhưng xét về bản chất lại là tranh chấp về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng thuộc pháp luật dân sự. Hay tranh chấp về hợp đồng vận chuyển hàng hóa bằng đường biển vừa là tranh chấp thương mại, vừa là tranh chấp 2 Xem Luận án “Những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc hoàn thiện pháp luật Hàng hải Việt Nam”. Tiến sĩ Nguyễn Thị Như Mai, Cục Hàng hải Việt Nam, Trang 57.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hàng hải. Tranh chấp về tiền lương của thuyền viên là tranh chấp hàng hải nhưng cũng là tranh chấp lao động v. Qua phân tích trên cho thấy, tranh chấp hàng hải là loại tranh chấp kinh tế thương mại dân sự hiểu theo nghĩa rộng. Bộ luật Hàng hải Việt Nam ban hành ngày 30 tháng 06 năm 1990 và các văn bản pháp luật hàng hải có tính hướng dẫn khác cũng như Bộ luật tố tụng dân sự được Quốc Hội nước Cộng hoà XHCN Việt Nam thông qua ngày 15/6/2004 không định nghĩa thế nào là tranh chấp hàng hải.
Đây là một trong những hạn chế của các văn bản pháp luật hiện hành ở nước ta. Nhằm khắc phục hạn chế trên của bộ luật cũ, dự thảo cuối cùng của Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 1990 sửa đổi đã đưa ra định nghĩa hết sức khái quát về tranh chấp hàng hải như sau: “Tranh chấp hàng hải là các tranh chấp phát sinh liên quan đến hoạt động hàng hải”. Các hoạt động hàng hải ở đây theo quy định của Bộ luật Hàng hải năm 1990 là “các quan hệ pháp luật phát sinh từ các hoạt động liên quan đến việc sử dụng tàu biển vào các mục đích kinh tế, nghiên cứu khoa học- kỹ thuật, văn hoá, thể thao, xã hội và công vụ nhà nước” (Điều1). Định nghĩa tranh chấp hàng hải mà Dự thảo đã đưa ra là hợp lý.
Bởi định nghĩa đã nêu lên một cách khái quát nhất về tranh chấp hàng hải, phản ánh đầy đủ các loại tranh chấp hàng hải theo nghĩa rộng như đã phân tích ở trên, điều này cũng phù hợp với thực tiễn tranh chấp hàng hải đang diễn ra hiện nay.2 Đặc điểm Bản chất của tranh chấp hàng hải là các xung đột về quyền và nghĩa vụ pháp lý của các chủ thể khi tham gia hoạt động hàng hải. Điều đó có nghĩa là nếu có những xung đột quyền và nghĩa vụ xảy ra không liên quan đến hoạt động hàng hải thì không phải là tranh chấp hàng hải. Tuy nhiên, có những tranh chấp vừa liên quan đến lĩnh vực hàng hải, vừa liên quan đến lĩnh vực khác. Hoặc có những loại tranh chấp hàng hải chỉ có trong lĩnh vực hàng hải mà không thể có ở những lĩnh vực khác.
Sở dĩ như vậy vì tranh chấp hàng hải có những đặc thù riêng. Điều này được thể hiện qua những đặc điểm cơ bản sau đây: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tranh chấp hàng hải là những tranh chấp phát sinh từ hoạt động hàng hải như tranh chấp về vận chuyển hàng hoá bằng đường biển, tranh chấp về cứu hộ, tranh chấp về lai dắt tàu biển… - Tranh chấp hàng hải phát sinh từ nhiều nhóm quan hệ pháp luật khác nh au. Tranh chấp hàng hải là một loại tranh chấp dân sự kinh tế thương mại hiểu theo nghĩa rộng như đã trình bày ở trên. Do vậy, những tranh chấp này không chỉ liên quan đến quan hệ pháp luật hàng hải mà còn liên quan đến lĩnh vực dân sự như quan hệ sở hữu, cầm cố, thế chấp tàu biển, bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng…; liên quan đến lĩnh vực kinh tế như quan hệ hợp đồng mua bán tàu biển, đóng tàu.; liên quan đến lĩnh vực lao động như hợp đồng lao động giữa chủ tàu và thuyền viên…; liên quan đến hoạt động quản lý hành chính như quan hệ giữa các cơ quan quản lý nhà nước trong việc cấp phép cho tàu ra vào cảng, công bố cảng biển, đăng ký tàu biển và thuyền viên; liên quan đến quan hệ quốc tế như quan hệ giữa các quốc gia liên quan đến tàu biển hoạt động tại các vùng biển quốc tế v.
-Tranh chấp hàng hải phát sinh từ các khiếu nại hàng hải. Có thể nói khiếu nại hàng hải là một đặc trưng rất riêng của pháp luật Hàng hải. Nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, người có quyền lợi bị vi phạm đưa ra những khiế u nại yêu cầu người gây thiệt hại cho mình phải giải quyết khiếu nại đó. Khiếu nại hàng hải có thể phát sinh từ một hoặc nhiều vấn đề như tổn thất hoặc thiệt hại do hoạt động của tàu gây ra; tử vong hoặc thương tật xảy ra; các hoạt động cứu hộ; thiệt hại l iên quan đến hợp đồng thuê tàu, hợp đồng vận chuyển hàng hoá, hành khách; tổn thất chung v.v… - Tranh chấp hàng hải phát sinh từ hoạt động hàng hải liên quan đến nhiều mục đích khác nhau.
Các hoạt động hàng hải không chỉ liên quan đến mục đích kinh tế sinh lợi nhuận mà còn liên quan đến mục đích phi lợi nhuận khác như nghiên cứu khoa học- kỹ thuật, các mục đích văn hoá, thể thao, xã hội. Và các tranh chấp hàng hải phát sinh từ các quan hệ trên cũng không nằm ngoài các mục đích đó. Đây là một đặc trưng rất quan trọng trong tranh chấp hàng hải nhằm giúp 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho cơ quan có thẩm quyền giải quyết có thể phân biệt đâu là quan hệ hàng hải mang yếu tố kinh tế, đâu là quan hệ hàng hải mang yếu tố xã hội, phi kinh tế để từ đó đưa ra quyết định tài phán phù hợp. Trong khi đó, trong tranh chấp dân sự, các chủ thể tham gia các quan hệ dân sự nhằm thoả mãn các lợi ích tiêu dùng, sinh hoạt trong đời sống là chính không vì mục đích lợi nhuận.
Trong tranh chấp kinh tế, các chủ thể tham gia các quan hệ kinh tế xuất phát từ lợi ích kinh tế để tìm kiếm lợi nhuận. - Đặc trưng tiếp theo là tranh chấp hàng hải mang nhiều yếu tố nước ngoài. Khác với các quan hệ pháp luật dân sự hay kinh tế, các yếu tố nước ngoài chiếm phần lớn trong các quan hệ pháp luật hàng hải.