phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương với kết cấu như sau: Chƣơng 1. Tổng quan tài nguyên nƣớc Việt Nam và vai trò của pháp luật trong quản lý, bảo vệ, khai thác, sử dụng tài nguyên nƣớc Chƣơng 2. Pháp luật tài nguyên nƣớc Việt Nam Chƣơng 3. Thực tiễn áp dụng và một số kiến nghị để hoàn thiện hệ thống pháp luật tài nguyên nƣớc Việt Nam Bằng vốn kiến thức đã được trang bị ở nhà trường, nỗ lực của bản thân, kinh nghiệm thực tiễn và sự chỉ dẫn tận tình của thầy giáo hướng dẫn TS.
Vũ Quang, tôi không có tham vọng đưa ra được những giải pháp và phương hướng tối ưu để hoàn thiện hệ thống pháp luật tài nguyên nước hiện nay, nhưng mong muốn góp phần tạo cơ sở bước đầu cho việc hoàn thiện pháp luật tài nguyên nước trong thời gian tới. Ngoài ra, những nghiên cứu công phu của người viết ở một chừng mực nhất định có thể khẳng định rằng đây là nghiên cứu chuyên khảo đồng bộ đầu tiên ở cấp độ một luận văn thạc sĩ nghiên cứu một cách toàn diện hệ thống pháp luật về tài nguyên nước. Do đó, nó còn có ý nghĩa làm tài liệu tham khảo cần thiết cho các cán bộ nghiên cứu khoa học, cán bộ giảng dạy, học viên cao học và sinh viên thuộc chuyên ngành. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 - TỔNG QUAN TÀI NGUYÊN NƢỚC VIỆT NAM VÀ VAI TRÒ CỦA PHÁP LUẬT TRONG QUẢN LÝ, BẢO VỆ, KHAI THÁC, SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN NƢỚC 1.
Tài nguyên nƣớc của Việt Nam - Nguồn tài nguyên hữu hạn và ngày càng khan hiếm 1. Khái niệm tài nguyên nƣớc Nước là tài nguyên quý giá, là tư liệu thiết yếu cho cuộc sống của con người, là sự sống của vạn vật. Nước cũng quan trọng như không khí, không thể thiếu và không thể thay thế. Đối với nhiều tôn giáo, nước rất linh thiêng và được sử dụng trong các nghi lễ khác nhau.
Nước được thể hiện trong nghệ thuật qua hàng thế kỷ như trong âm nhạc, hội họa, văn học, phim ảnh và cũng là yếu tố trọng tâm của các nghiên cứu khoa học. Năm 1760, nhà bác học nổi tiếng của Việt Nam - Lê Quý Đôn khi bàn về tầm quan trọng của nước đã đánh giá một cách chính xác rằng "Vạn vật không có nước không thể sống được; Mọi việc không có nước không thể thành được" và 250 năm sau thế giới cũng khẳng định: nước là tài nguyên quan trọng thứ hai sau tài nguyên con người [23]. Vậy, tài nguyên nước (sau đây viết tắt là TNN) là gì ? TNN được nhìn nhận ở nhiều góc độ khác nhau, dưới góc độ hóa học nước được định nghĩa là một hợp chất của hiđrô và oxy tồn tại trong thiên nhiên với công thức hoá học là H2O. Dưới góc độ vật lý, TNN được xác định tồn tại dưới nhiều dạng khác nhau.
Căn cứ vào đặc tính lý, hoá của nước, nước được chia thành nước mặn, nước ngọt, nước nhạt, nước lợ, nước khoáng, nước nóng thiên nhiên… Căn cứ vào trạng thái tồn tại của nước, nước được chia thành nước mặt, nước dưới đất, nước trong không khí (hơi nước), băng tuyết. Dưới góc độ luật pháp, theo quy định tại Điều 2 Luật TNN thì TNN bao gồm các nguồn nước mặt, nước mưa, nước dưới đất, nước biển trong lãnh thổ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tại Điều 3 Luật TNN đã giải thích rõ: "1. "Nguồn nước" chỉ các dạng tích tụ nước tự nhiên hoặc nhân tạo có thể khai thác, sử dụng được, bao gồm sông, suối, kênh, rạch; biển, hồ, đầm, ao; các tầng chứa nước dưới đất; mưa, băng, tuyết và các dạng tích tụ nước khác.
"Nước mặt" là nước tồn tại trên mặt đất liền hoặc hải đảo. "Nước dưới đất" là nước tồn tại trong các tầng chứa nước dưới mặt đất." Ngoài ra, còn có những nguồn nước khác thuộc phạm vi điều chỉnh của các văn bản pháp luật khác như nước khoáng và nước nóng thiên nhiên thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật khoáng sản. Nước biển, nước dưới đất thuộc vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa - được quy định trong các văn bản pháp luật về bảo vệ tài nguyên và môi trường (sau đây viết tắt là TN&MT) biển. Nước trong không khí được bảo vệ theo quy chế bảo vệ không khí.
Hiện trạng tài nguyên nƣớc của Việt Nam Gần đây, các nhà khoa học đã rung lên hồi chuông cảnh báo về một cuộc khủng hoảng nước, đưa ra một loạt vấn đề nảy sinh và kiến nghị các giải pháp khắc phục. Khan hiếm nước ngày càng gia tăng, mâu thuẫn về nước ngày càng nhiều và căng thẳng, ở Trung đông đã từng xảy ra những đụng độ vũ trang gây thiệt hại về người và của do cạnh tranh nguồn nước. Nước không chỉ dừng lại ở vấn đề kinh tế, sức khỏe mà giờ đây đã trở thành vấn đề chính trị liên quan đến sự sống còn của cả một dân tộc, được đề cập nhiều tại các hội nghị, đàm phán quốc gia, khu vực và quốc tế. Ở Việt Nam, khoảng hai phần ba (2/3) lượng nước được sản sinh trên lãnh thổ của các nước phía thượng lưu các lưu vực sông [13] nên nước ta bị ảnh hưởng rất lớn bởi các quyết định về TNN của các nước phía thượng lưu khiến cho tình trạng phân bố TNN theo không gian và thời gian vốn đã dao động mạnh càng trở nên phức tạp hơn.
Do vậy, tuy là một quốc gia tương đối dồi dào về TNN nhưng Việt Nam vẫn bị xếp vào loại có TNN thấp trong khu vực Đông Nam Á, với lượng nước tính theo đầu người hàng năm là 4.170 m3 so với mức trung bình của khu vực Đông Nam Á là 4.900 m3 [5], cụ thể như sau: 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Số lƣợng nƣớc * Tài nguyên nƣớc mặt Tổng lượng nước mặt trên lãnh thổ nước ta khoảng 830-840 tỷ m3/năm, trong đó, gần 57% là ở lưu vực sông Cửu Long, hơn 16% ở lưu vực sông Hồng - Thái Bình và hơn 4% ở lưu vực sông Đồng Nai. Lượng nước sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam khoảng 310-315 tỷ m3/năm, chiếm 37%; lượng nước từ nước ngoài chảy vào khoảng 520-525 tỷ m3/năm, chiếm 63% [9, 13]. Việt Nam có hệ thống sông ngòi dày đặc với 2.360 con sông có chiều dài từ 10 km trở lên, trong đó có 13 sông có diện tích lưu vực lớn hơn 10.000 km2 là sông Hồng, Thái Bình, Bằng Giang - Kỳ Cùng, Mã, Cả, Vu Gia - Thu Bồn, Ba, Đồng Nai và sông Cửu Long, Đà, Lô, Sê San, SêrêPôk [13].
Việt Nam cũng là nước có nhiều hồ chứa thủy điện, thủy lợi. Theo kết quả thống kê, rà soát sơ bộ của Bộ TN&MT hiện trong cả nước có khoảng 2.900 hồ chứa thủy điện, thủy lợi với tổng dung tích trên 65 tỷ m3, tổng công suất lắp máy khoảng 21.100 MW, thuộc 43 tỉnh.100 hồ chứa thủy điện, thủy lợi đang vận hành, tổng dung tích hơn 34 tỷ m3, công suất lắp máy hơn 6.100 MW; khoảng 240 hồ đang xây dựng, tổng dung tích hơn 28 tỷ m3, công suất lắp máy hơn 10.600 MW và trên 510 hồ đã có quy hoạch, tổng dung tích gần 4 tỷ m3, công suất lắp máy hơn 4. Tuy nhiên, TNN Việt Nam lại phân bố không đều theo không gian và thay đổi theo thời gian trong năm. Ở miền Bắc, mùa khô bắt đầu từ tháng 10, 11, ở miền Trung và miền Nam mùa khô bắt đầu vào tháng 01.
Mùa khô thường kéo dài từ 6 đến 9 tháng. Lươ ̣ng dòng chảy tự nhiên trong mùa khô chỉ chiếm 20 - 30% tổng lươ ̣ng dòng chảy cả năm [5]. Đặc biệt, trong những năm gần đây, mực nước trên các sông, suối của nước ta vào mùa khô xuống rất thấp gây nên tình trạng thiếu nước sinh hoạt và sản xuất. Như trong các tháng mùa khô cuối năm 2009 và đầu năm 2010, sông Hồng đã bị cạn kiệt nghiêm trọng.
Mực nước sông Hồng tại Hà Nội liên tục đạt những giá trị thấp nhất trong lịch sử hơn 100 năm qua, có thời điểm xuống thấp tới mức chỉ còn 10 cm (19h ngày 21/02/2010) [6], đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của người dân. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Tài nguyên nƣớc dƣới đất Theo đánh giá sơ bộ trên cơ sở tài liệu lưu lượng suối trong các tháng mùa kiệt thì tổng trữ lượng động của nước dưới đất trong cả nước ước tính khoảng 2.000 m3/s, tương ứng khoảng 63 tỷ m3/năm [13]. Nước dưới đất của nước ta phân bố không đều theo không gian. Trữ lượng nước dưới đất lớn nhất là ở Đồng bằng sông Hồng, Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ và ít nhất là ở vùng núi Tây Bắc, Đông Bắc, ven biển Nam Trung Bộ.
Tổng lượng nước dưới đất được khai thác để cung cấp cho đô thị và công nghiệp trong cả nước theo tính toán sơ bộ là khoảng 3. Hiện tại, có tới 22 thành phố, thị xã sử dụng hoàn toàn nguồn nước dưới đất cho sinh hoạt, 41 thành phố, thị xã sử dụng cả nước dưới đất và nước mặt. Khoảng 70 - 80% nguồn nước cấp cho sinh hoạt nông thôn là từ nguồn nước dưới đất [18]. Mặc dù, nguồn nước dưới đất của Việt Nam không bị khai thác quá mức, nhưng ở những vùng khai thác nước tập trung thì mực nước dưới đất đang bị sụt giảm nghiêm trọng.
Ở Hà Nội, mực nước dưới đất đã giảm đi hơn 1 m mỗi năm ở một số vùng và đã giảm đi tổng cộng 30 m. Ở thành phố Hồ Chí Minh, mực nước dưới đất cũng giảm đi tới 30 m. Ở Tây Nguyên, những nơi trồng cà phê, nước dưới đất bị khai thác quá mức với mực nước mỗi năm giảm đi 2,5 m [5]. Như vậy, TNN của nước ta không nhiều về số lượng lại phân bố không đều theo không gian và thời gian, trong khi biến đổi khí hậu diễn biến ngày một phức tạp khiến cho nguy cơ thiếu nước để sinh hoạt và sản xuất đang tới gần.
Vì vậy, để đảm bảo phát triển bền vững kinh tế - xã hội, chúng ta cần phải có các biện pháp bảo vệ TNN, khai thác, sử dụng TNN hợp lý, tiết kiệm. Chất lƣợng nƣớc Nước là máu của sự sống. Thế nhưng “dòng máu” quý giá này đang bi ̣đe dọa ô nhiễm nghiêm trọng và hàng ngày , hàng giờ ảnh hưởng đến đời sống của nhân dân. Nguồn nước bị ô nhiễm làm cho nước không còn phù hợp với mục đích sử dụng, gây nên tình trạng “khan hiếm nước” mặc dù “có nước”.
Sử dụng 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.