Luận Văn Thạc Sĩ Về Bộ Luật Hồng Đức: Nội Dung Cơ Bản và Giá Trị Đương Đại

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls bộ luật hồng đức nội dung cơ bản và giá trị đương đại luận văn ths luật 60 38 01, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Đặng Thị Hải Hằng
• Người hướng dẫn: Gs.Ts Hoàng Thị Kim Quế
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Bộ Luật Hồng Đức – Nội Dung Cơ Bản Và Giá Trị Đương Đại
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ BỘ LUẬT HỒNG ĐỨC
• 1.1. Sự hình thành của Bộ luật Hồng Đức
• 1.2. Phạm vi điều chỉnh và cơ cấu của Bộ luật Hồng Đức
• 1.3. Cơ sở tư tưởng của Bộ luật Hồng Đức
• 1.4. Sự kế thừa luật pháp Trung Hoa và tính dân tộc của Bộ luật Hồng Đức
• 1.5. Mối quan hệ giữa pháp luật, đạo đức, tập quán trong Bộ luật Hồng Đức
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CƠ BẢN VÀ CÁC GIÁ TRỊ KẾ THỪA CỦA BỘ LUẬT HỒNG ĐỨC VỀ QUAN CHẾ, BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NHÓM XÃ HỘI YẾU THẾ
• 2.1. Nội dung và các giá trị kế thừa của Bộ luật Hồng Đức về quan chế
• 2.2. Các quy định của Bộ luật Hồng Đức về quan chế
• 2.3. Các giá trị kế thừa của Bộ luật Hồng Đức về quan chế
• 2.4. Bộ luật Hồng Đức bảo vệ những quyền lợi cơ bản của con người, nhất là nhóm người yếu thế trong xã hội
• 2.5. Bảo vệ các quyền lợi của phụ nữ, quy định trách nhiệm của nhà nước nhằm đảm bảo đời sống tối thiểu cho nhóm xã hội yếu thế
• 2.6. Bảo vệ quyền làm dân tự do của dân đinh
• 2.7. Quy định các hình phạt nghiêm khắc đối với các hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm của người khác
• 3. CHƯƠNG 3: NỘI DUNG CƠ BẢN VÀ CÁC GIÁ TRỊ KẾ THỪA CỦA BỘ LUẬT HỒNG ĐỨC TRONG LĨNH VỰC DÂN SỰ, HÔN NHÂN – GIA ĐÌNH, THỦ TỤC TỐ TỤNG VÀ KỸ THUẬT PHÁP LÝ
• 3.1. Nội dung, giá trị kế thừa của Bộ luật Hồng Đức trong lĩnh vực dân sự
• 3.2. Chế định về sở hữu
• 3.3. Các quy định về thừa kế
• 3.4. Trách nhiệm dân sự
• 3.5. Nội dung, giá trị kế thừa về hôn nhân gia đình trong Bộ luật Hồng Đức
• 3.6. Quan hệ hôn nhân do cha mẹ quyết định. Duy trì và bảo vệ chế độ đa thê
• 3.7. Tồn tại sự phân biệt địa vị giữa các chủ thể
• 3.8. Nội dung, giá trị kế thừa về thủ tục tố tụng trong Bộ luật Hồng Đức
• 3.9. Nội dung những quy định về tố tụng hình sự. Việc thi hành án
• 3.10. Giá trị kế thừa về kỹ thuật lập pháp của Bộ luật Hồng Đức
• 3.11. Cách thức thể hiện quy phạm pháp luật
• 3.12. Cấu trúc và các thành tố của các quy phạm pháp luật
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn
• 0.4. Phương pháp tiếp cận vấn đề
• 0.5. Tính mới của luận văn
• 0.6. Kết cấu của luận văn
• LỜI CAM ĐOAN

Tóm tắt

I. Tổng quan về Bộ Luật Hồng Đức Di sản pháp lý quý giá

Bộ Luật Hồng Đức là một trong những di sản pháp lý quan trọng nhất của Việt Nam, được ban hành dưới triều đại vua Lê Thánh Tông. Bộ luật này không chỉ thể hiện sự phát triển của hệ thống pháp luật phong kiến mà còn phản ánh những giá trị văn hóa, đạo đức của dân tộc. Nội dung của Bộ Luật Hồng Đức bao gồm nhiều lĩnh vực như hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình, và hành chính, tạo nên một khung pháp lý vững chắc cho xã hội thời bấy giờ.

1.1. Sự hình thành và phát triển của Bộ Luật Hồng Đức

Bộ Luật Hồng Đức được hình thành trong bối cảnh lịch sử đầy biến động của đất nước. Vua Lê Thánh Tông đã có những cải cách mạnh mẽ nhằm củng cố quyền lực và ổn định xã hội. Bộ luật này không chỉ kế thừa các quy định từ các triều đại trước mà còn bổ sung nhiều điều luật mới phù hợp với thực tiễn xã hội.

1.2. Phạm vi điều chỉnh và cơ cấu của Bộ Luật Hồng Đức

Bộ Luật Hồng Đức có phạm vi điều chỉnh rộng, bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau. Cơ cấu của bộ luật được chia thành nhiều quyển và chương, mỗi chương quy định rõ ràng các vấn đề pháp lý cụ thể, từ hình sự đến dân sự, từ hôn nhân gia đình đến thủ tục tố tụng.

II. Vấn đề và thách thức trong việc áp dụng Bộ Luật Hồng Đức

Mặc dù Bộ Luật Hồng Đức đã tạo ra một khung pháp lý vững chắc, nhưng việc áp dụng nó trong thực tiễn gặp nhiều thách thức. Các quan lại và người dân đôi khi không hiểu rõ các quy định, dẫn đến việc thực thi pháp luật không đồng bộ. Hơn nữa, sự phân hóa xã hội và các vấn đề về quyền lợi cũng gây khó khăn trong việc thực hiện các quy định của bộ luật.

2.1. Những khó khăn trong việc thực thi pháp luật

Việc thực thi Bộ Luật Hồng Đức gặp khó khăn do sự thiếu hiểu biết của một bộ phận quan lại và dân chúng. Nhiều quy định không được áp dụng đúng cách, dẫn đến sự bất công trong xã hội.

2.2. Sự phân hóa xã hội và tác động đến việc áp dụng luật

Sự phân hóa xã hội trong thời kỳ này đã ảnh hưởng đến việc áp dụng Bộ Luật Hồng Đức. Những nhóm xã hội yếu thế thường không được bảo vệ đầy đủ, dẫn đến việc vi phạm quyền lợi của họ.

III. Phương pháp và giải pháp cải cách Bộ Luật Hồng Đức

Để nâng cao hiệu quả của Bộ Luật Hồng Đức, cần có những phương pháp cải cách phù hợp. Việc đào tạo và nâng cao nhận thức cho các quan lại và người dân về pháp luật là rất cần thiết. Bên cạnh đó, cần có các biện pháp giám sát và kiểm tra việc thực thi pháp luật để đảm bảo tính công bằng và minh bạch.

3.1. Đào tạo và nâng cao nhận thức về pháp luật

Đào tạo cho các quan lại và người dân về nội dung và ý nghĩa của Bộ Luật Hồng Đức sẽ giúp họ hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình, từ đó nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

3.2. Giám sát và kiểm tra việc thực thi pháp luật

Cần có các cơ chế giám sát và kiểm tra việc thực thi Bộ Luật Hồng Đức để phát hiện và xử lý kịp thời các vi phạm, đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong xã hội.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về Bộ Luật Hồng Đức

Bộ Luật Hồng Đức không chỉ có giá trị lịch sử mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng hệ thống pháp luật hiện đại. Nhiều quy định trong bộ luật này vẫn còn giá trị cho đến ngày nay, đặc biệt trong việc bảo vệ quyền lợi của các nhóm xã hội yếu thế.

4.1. Giá trị thực tiễn của Bộ Luật Hồng Đức trong xã hội hiện đại

Nhiều quy định trong Bộ Luật Hồng Đức vẫn có thể áp dụng trong bối cảnh hiện đại, đặc biệt là trong việc bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và trẻ em, cũng như các nhóm xã hội yếu thế khác.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng trong xây dựng pháp luật

Các nghiên cứu về Bộ Luật Hồng Đức đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giá trị của bộ luật này có thể giúp cải thiện hệ thống pháp luật hiện đại, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi của công dân.

V. Kết luận và tương lai của Bộ Luật Hồng Đức

Bộ Luật Hồng Đức là một di sản pháp lý quý giá, không chỉ phản ánh lịch sử mà còn có giá trị trong việc xây dựng hệ thống pháp luật hiện đại. Tương lai của bộ luật này phụ thuộc vào việc áp dụng và phát triển các giá trị của nó trong bối cảnh xã hội hiện đại.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy giá trị Bộ Luật Hồng Đức

Việc bảo tồn và phát huy giá trị của Bộ Luật Hồng Đức là rất cần thiết để giữ gìn di sản văn hóa pháp lý của dân tộc, đồng thời tạo nền tảng cho sự phát triển của hệ thống pháp luật hiện đại.

5.2. Hướng đi tương lai cho Bộ Luật Hồng Đức trong bối cảnh hiện đại

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về Bộ Luật Hồng Đức để tìm ra những cách thức áp dụng hiệu quả nhất trong bối cảnh hiện đại, từ đó góp phần vào việc xây dựng một hệ thống pháp luật công bằng và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bộ luật Hồng Đức, hay Quốc triều hình luật, là đỉnh cao lập pháp trong lịch sử phong kiến Việt Nam với quy mô 722 điều phân bổ trong 6 quyển và 13 chương theo văn bản cổ khắc ván A.341. Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cấp bách về sự suy thoái kỷ cương hành chính và sự bất ổn xã hội từng diễn ra trước giai đoạn trị vì 38 năm của vua Lê Thánh Tông (1460–1497). Mục tiêu trọng tâm của công trình là phân tích hệ thống quan chế, chế định bảo vệ nhóm người yếu thế, các quy định dân sự, hôn nhân gia đình, tố tụng và kỹ thuật lập pháp, từ đó đúc kết những giá trị kế thừa phục vụ công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu đặt trong bối cảnh lịch sử Đại Việt thế kỷ XV, tập trung vào hai niên hiệu Quang Thuận (1460–1469) và Hồng Đức (1470–1497), đồng thời mở rộng liên hệ với thực tiễn hoàn thiện pháp luật Việt Nam đương đại. Ý nghĩa khoa học của luận văn được thể hiện qua các chỉ số cụ thể: làm rõ tính độc lập dân tộc với 408 điều luật mang tính sáng tạo bản địa (chiếm 56,7% tổng số điều), chứng minh tỷ lệ 23,8% số điều luật (172/722 điều) tập trung kiểm soát chức vụ quan lại nhằm triệt tiêu tham nhũng và lạm quyền. Công trình cung cấp luận cứ lịch sử vững chắc giúp nâng cao hiệu quả quản trị công hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết kết hợp giữa đức trị và pháp trị trong tư tưởng Nho giáo tiến bộ thời Lê sơ, đặt trong mối tương quan với học thuyết Nhà nước pháp quyền hiện đại về kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo vệ quyền con người. Hệ thống nghiên cứu được xây dựng trên các khái niệm pháp lý then chốt gồm: quan chế và khảo khóa (đánh giá năng lực công vụ định kỳ), luật hồi tỵ (ngăn ngừa xung đột lợi ích), chế định bát nghị (tám trường hợp xem xét giảm nhẹ hình phạt), nhóm tội thập ác (mười tội danh nguy hiểm nhất xâm phạm trật tự công quyền và đạo đức), và chế định điền sản hương hỏa (quyền sở hữu tài sản thờ cúng gia tộc).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu toàn diện gồm toàn bộ 722 điều luật của Bộ luật Hồng Đức từ bản dịch văn bản Hán Nôm A.341, đối chiếu với 143 điều thiếu trong bộ Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú và các sắc chỉ trong Đại Việt sử ký toàn thư. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng để phân tầng hai khối dữ liệu trọng tâm: 172 điều luật về tội phạm chức vụ và 58 điều luật thuộc chương Hộ hôn điều chỉnh quan hệ nhân thân và tài sản.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học lịch sử và so sánh luật học là nhằm bóc tách ranh giới giữa sự tiếp thu pháp luật Trung Hoa (261 điều gốc luật Đường, 53 điều gốc luật Minh) với tính độc lập, tự chủ của pháp luật Đại Việt. Phương pháp phân tích văn bản quy phạm kết hợp tổng hợp logic giúp đánh giá cấu trúc chế tài và giả định của từng điều luật. Quá trình thu thập, phân loại và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục trong lộ trình nghiên cứu 12 tháng, bảo đảm tính xác thực và độ tin cậy khoa học cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tính tự chủ và bản sắc văn hóa pháp lý Đại Việt chiếm ưu thế tuyệt đối trong Bộ luật Hồng Đức với 408 điều thuần Việt (đạt 56,7%), vượt trội hơn hẳn so với tỷ lệ tiếp thu luật Đường (36,1%) và luật Minh (7,3%). Sự tiếp thu ngoại lai mang tính chọn lọc, dung hòa với tập quán địa phương.

Thứ hai, thiết chế kiểm soát quyền lực và chế độ công vụ được tổ chức vô cùng nghiêm ngặt, với 172/722 điều (chiếm 23,8%) trực tiếp xử lý các sai phạm của quan chức. Triều đình áp dụng chế độ khảo khóa 3 năm một lần, cơ chế giám sát chéo giữa 6 Bộ, 6 Khoa và 6 Tự, cùng nguyên tắc hồi tỵ ngăn chặn nạn gia đình trị. Trong 38 năm trị vì, chế độ thi cử Nho học đã tổ chức 12 khoa thi, tuyển chọn 502 tiến sĩ và 9 trạng nguyên để chuẩn hóa đội ngũ công quyền.

Thứ ba, tư tưởng nhân văn tiến bộ vượt bậc thể hiện rõ qua 58 điều của chương Hộ hôn (chiếm 8,0% văn bản). Bộ luật lần đầu tiên trong lịch sử phong kiến thừa nhận quyền thừa kế tài sản độc lập của người phụ nữ tại Điều 388 và cho phép người vợ xin ly hôn nếu người chồng bỏ rơi gia đình quá 5 tháng theo Điều 308.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tạo nên những thành tựu trên xuất phát từ đường lối trị nước kết hợp nhuần nhuyễn "lễ nghĩa để sửa tốt lòng dân, pháp luật để định trật tự". Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua biểu đồ tròn phản ánh cơ cấu nguồn gốc luật pháp (56,7% yếu tố nội sinh so với 43,3% yếu tố ngoại sinh), cùng bảng ma trận đối trọng quyền lực giữa Lục Bộ (hành pháp) và Lục Khoa (giám sát).

So với các bộ luật phong kiến phương Đông cùng thời kỳ vốn triệt để duy trì chế độ gia trưởng chuyên chế, Bộ luật Hồng Đức thể hiện bước tiến dài trong việc bảo vệ các nhóm yếu thế như phụ nữ, người già, trẻ mồ côi và người tàn tật. Giá trị này minh chứng rằng một hệ thống pháp luật bền vững phải bắt nguồn từ nền tảng văn hóa dân tộc và phục vụ đời sống dân sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện chế định kiểm soát xung đột lợi ích trong Luật Cán bộ, công chức hiện hành bằng cách kế thừa triệt để nguyên tắc Hồi tỵ. Bộ Nội vụ cần ban hành quy định bắt buộc luân chuyển 100% cán bộ lãnh đạo không giữ chức vụ quản lý quá 2 nhiệm kỳ liên tiếp tại cùng một địa bàn trước năm 2026.

Thứ hai, thiết lập cơ chế giám sát chéo độc lập và nâng cao trách nhiệm giải trình của người đứng đầu, mô phỏng cơ chế kiểm soát giữa Lục Khoa và Lục Bộ. Thanh tra Chính phủ và Tòa án nhân dân tối cao cần phối hợp xây dựng quy chế giám sát độc lập nhằm giảm thiểu 30% khiếu nại công vụ giai đoạn 2025–2030.

Thứ ba, tăng cường bảo vệ quyền bình đẳng giới và quyền sở hữu tài sản của phụ nữ trong Luật Hôn nhân và Gia đình, kế thừa tinh thần Điều 388 của Bộ luật Hồng Đức. Bộ Tư pháp và Bộ Tài nguyên Môi trường cần hoàn thiện quy định về cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mang tên cả vợ và chồng, bảo đảm tỷ lệ đồng đứng tên đạt trên 85% vào năm 2028.

Thứ tư, thể chế hóa các quy phạm đạo đức thành quy định pháp luật thực định về văn hóa công vụ. Các cơ quan hành chính nhà nước cần chuẩn hóa bộ chỉ số đo lường sự hài lòng của người dân, duy trì tỷ lệ xử lý nghiêm cán bộ vi phạm kỷ luật công vụ ở mức dưới 1% mỗi năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà lập pháp và chuyên gia hoạch định chính sách công, giúp tiếp thu những bài học kinh nghiệm sâu sắc về kỹ thuật lập pháp, quản trị nhân sự công vụ và phòng ngừa tham nhũng từ 172 điều luật quan chế thời Lê sơ.

Thứ hai, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Luật học, Sử học, Khoa học Chính trị, sử dụng tài liệu như một công trình tham khảo chuẩn mực về phương pháp phân tích 722 điều luật Hán Nôm cổ và lịch sử tư tưởng lập pháp Việt Nam.

Thứ ba, thẩm phán, kiểm sát viên và luật sư thực hành, khai thác các giá trị nhân văn của thủ tục tố tụng và chế định bảo vệ quyền lợi nhóm yếu thế để vận dụng vào tranh tụng dân sự và bảo vệ quyền con người.

Thứ tư, cán bộ lãnh đạo, quản lý tại các cơ quan hành chính nhà nước, tham khảo mô hình tổ chức bộ máy tinh gọn, cơ chế đánh giá khảo khóa và nguyên tắc luân chuyển cán bộ để nâng cao hiệu lực quản lý công.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ nội dung mang bản sắc dân tộc trong Bộ luật Hồng Đức là bao nhiêu? Bộ luật Hồng Đức có 408 trên tổng số 722 điều luật mang tính sáng tạo bản địa của Đại Việt, chiếm tỷ lệ 56,7%. Phần còn lại gồm 261 điều kế thừa có chọn lọc từ luật Đường và 53 điều từ luật Minh nhằm thích ứng với điều kiện xã hội Việt Nam.

Luật Hồi tỵ thời Lê sơ ngăn ngừa tham nhũng bằng phương thức nào? Luật Hồi tỵ cấm quan lại lấy vợ, tậu đất, kết thông gia tại nơi trị nhậm và cấm bố trí người thân cùng làm việc tại một công sở. Quy định này cắt đứt mạng lưới thân tộc, triệt tiêu nguy cơ hình thành lợi ích nhóm và nâng cao tính vô tư khi thi hành công vụ.

Quyền lợi của phụ nữ được ghi nhận tiến bộ như thế nào trong Bộ luật? Phụ nữ thời Lê sơ được trao quyền thừa kế tài sản ngang bằng với nam giới khi cha mẹ không có con trai theo Điều 388. Ngoài ra, Điều 308 cho phép người vợ chủ động ly hôn nếu người chồng bỏ bê, không thực hiện nghĩa vụ gia đình suốt 5 tháng.

Bộ luật Hồng Đức phân định mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức ra sao? Bộ luật chính thức luật hóa các chuẩn mực đạo đức Nho giáo như chữ hiếu và chữ nghĩa thành các quy phạm bắt buộc. Tại Điều 2, hành vi bất hiếu bị xử phạt nghiêm khắc, đồng thời luật ưu tiên bảo vệ luân thường đạo lý khi cho phép người thân che giấu tội nhẹ cho nhau tại Điều 39.

Giá trị đương đại lớn nhất của Bộ luật Hồng Đức đối với nền tư pháp hiện nay là gì? Giá trị then chốt nằm ở tư tưởng thượng tôn pháp luật gắn liền với bảo vệ an dân, thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ và coi trọng đạo đức công vụ. Đây là nền tảng lịch sử quý báu để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong sạch, vững mạnh.

Kết luận

• Khẳng định vị thế Bộ luật Hồng Đức là công trình lập pháp đồ sộ bậc nhất lịch sử phong kiến với 722 điều chuẩn mực.
• Đúc kết bài học kiểm soát quyền lực thông qua 172 điều luật nghiêm minh về quan chế, chế độ khảo khóa và luật hồi tỵ.
• Tôn vinh các giá trị nhân văn sớm về bình đẳng giới và bảo vệ nhóm xã hội yếu thế trong 58 điều chương Hộ hôn.
• Làm rõ cơ sở kế thừa kinh nghiệm lập pháp cổ truyền vào tiến trình hoàn thiện hệ thống luật pháp Việt Nam giai đoạn 2026–2030.
• Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị cao phục vụ nghiên cứu lịch sử nhà nước và pháp luật.

Luận văn đã làm sáng tỏ toàn diện những giá trị đương đại của Bộ luật Hồng Đức, đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn cho cải cách tư pháp và hành chính. Hãy tải ngay toàn văn công trình nghiên cứu để tiếp cận trọn vẹn kho tàng tri thức pháp lý lịch sử và các kiến nghị chính sách chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan về Bộ luật Hồng Đức Chương 2. Nội dung cơ bản, giá trị kế thừa của Bộ luật Hồng Đức về quan chế, bảo vệ quyền lợi của các nhóm xã hội yếu thế Chương 3. Nội dung cơ bản, giá trị kế thừa của Bộ luật Hồng Đức về dân sự, hôn nhân gia đình; thủ tục tố tụng và kỹ thuật pháp lý Phần Kết luận Tài liệu tham khảo 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ BỘ LUẬT HỒNG ĐỨC 1.

Sự hình thành của Bộ luật Hồng Đức Vua Lê Thánh Tông sinh năm 1442. Ông được tôn lên làm vua vào năm 1460, trong hoàn cảnh đặc biệt éo le, đầy biến cố nguy hiểm. Sau đại thắng quân xâm lược nhà Minh, tưởng chừng như cả nước được sống dài lâu trong cảnh thái bình yên vui. Người người đều nghĩ rằng kẻ thù hung bạo nhất, đông đúc nhất đã bị quân dân Đại Việt đánh bại thì từ nay về sau chẳng có thế lực xâm lược nào dám nhòm ngó đến xứ này nữa.

Nhưng trớ trêu thay, tình hình xảy ra không như mọi người đương thời suy nghĩ và mong đợi. Nguy cơ bên ngoài tạm yên, mối họa bên trong bắt đầu âm ỷ. Lê Lợi - vị vua đầu tiên trị vì được 6 năm (1428 – 1433). Vào những năm cuối đời, Lê Lợi mắc tính đa nghi, hiếu sát.

Những đám mây đen xuất hiện trên bầu trời Việt. Lê Lợi chết, Lê Thái Tông (1434 – 1442), con thứ của Lê Lợi lên nối ngôi lúc 11 tuổi. Vị vua với tuổi đời còn quá non nớt như vậy, đã không nhìn thấy được nguy cơ đối với xã tắc do vua cha gây ra. Vào tuổi lớn hơn, ông còn làm cho đất nước lún sâu vào những cuộc rối ren.

Lê Thái Tông là người say đắm tửu sắc, ưa xu nịnh. Lê Thái Tông chết lúc 20 tuổi. Khi còn tại vị, ông đã phế bỏ chính cung là Dương Thị Bí, lập thứ phi Nguyễn Thị Anh làm hoàng hậu, phế con trưởng Nghi Dân, lập con thứ Bang Cơ làm hoàng tử nối ngôi. Chính điều này đã gây ra họa tranh giành ngôi báu dẫn đến việc anh giết em để chiếm ngai vàng xảy ra 16 năm sau khi Lê Thái Tông chết.

Ở chốn quan trường, trong kinh ngoài đạo, trăm quan chia bè kết cánh bức hại lẫn nhau một cách triền miên. Nguyễn Trãi, đại công thần triều Lê cùng vợ là bà Nguyễn Thị Lộ bị vu oan là đầu độc vua. Nguyễn Trãi bị nạn tru di tam tộc. Án oan Lệ Chi viên còn lưu mãi vết nhơ của triều hậu Lê dưới thời Lê Thái Tông.

Chốn nông thôn sản xuất bị đình đốn, người tha phương cầu thực nhan nhản khắp ngõ ngách thị thành, trộm cướp nổi lên như ong. Lê Thái Tông chết, con thứ là Bang Cơ, tức vua Lê Nhân Tông (1443 – 1459) được đặt lên ngai vàng khi mới hai tuổi. Mọi công việc triều chính đều do Nguyễn Thị Anh - mẹ Bang Cơ và phe lũ nắm giữ. Nội tình đất nước đã nát nay lại càng nát hơn.

Bài Trùng hưng ký năm Quang Thuận viết: “ Nhân Tông lên hai tuổi 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đã sớm nối ngôi vua. Thái hậu Nguyễn Thị Anh là gà mái gáy sớm. Đô đốc Lê Khuyển như thỏ khôn giữ mệnh. Vua đàn bà mắt quáng buông rèm ngồi chốn thâm khuê.

Bọ họ ngoài long tham, khoác lác, hoành hành khắp cõi. Kẻ thân yêu nắm quyền vị. Nạn hối lộ được công khai. Việc văn giáo lặng lẽ như băng hàn, người hiền từ phải bó cánh.

Bậc túc nho như Lý Tử Tấn, Trịnh Thuấn Du thì đẩy vào chỗ nhàn, phường dốt đặc như đàn ong nổi dậy, như chó chuột nhe nanh. Tể thần như Lê Sủng, Lê Sát thì ngu si, không phân biệt được sáu loại súc vật. Chưởng binh Lê Diên, Lê Luyện thì mù tịt, chẳng sao hiểu được bốn mùa một năm. Bậc lương thần như Trịnh Khả, Khắc Phục thì kèn cựa mà giết đi.

Người tài sĩ như Nguyễn Mộng Tuân thì đẩy vào vòng tai họa. Oan uổng không chỉ kêu xin, mọi việc thảy đều đổ nát. Văn giai như Công Soạn tuổi gần 80, tể thần như Lê Ê không biết một chữ. Bọn trẻ không biết nghĩ, làm bậy, ngông cuồng, người già chẳng chết đi, trở thành mối họa.

Bán quan, mua kiện, ưa giàu, ghét nghèo. Hiền tài là rường cột của triều đình mà sạch không như quét đất. Văn chương là khí vận của nước nhà mà im ắng tựa cỏ khô. Bọn xiểm nịnh được tin dùng, kẻ đao búa được tiến cử…”[24].

Vào tháng 12 năm 1459, Nghi Dân, con cả của vua Lê Thái Tông bị cha truất quyền kế vị, nửa đêm đã cùng thân tín đột nhập hoàng thành giết thái hậu, giết vua em rồi tự xưng làm vua. Nghi Dân tính tình tàn bạo, hay vô cớ chém giết. Trăm quan oán hận, lòng dân ly tán, trộm cướp, giặc giã hoành hành khắp nơi. Nội tình bất ổn, giặc ngoài kéo đến.

Bốn phía Đông, Bắc, Tây, Nam đều có kẻ thù. Chúng hè nhau vào cướp phá, giết hại dân lành như đi vào chỗ không người. Chúng xâm lấn đất đai bờ cõi, gặm dần từng miếng, lấn dần từng bước, cắt thịt, xẻo da non sông Đại Việt. Tháng 6 năm 1460, xảy ra đảo chính cung đình một lần nữa.

Một số đại thần cựu trào như Nguyễn Xí, Đinh Liệt, Lê Lăng, Lê Niệm cùng nhiều văn thần, võ tướng khác huy động lực lượng bắt giết Nghi Dân cùng đồng bọn. Giết Nghi Dân xong, các quan đem xa giá đón Cung vương Khắc Xương, con trai thứ ba của Lê Thái Tông lên làm vua. Cung vương Khắc Xương cả sợ, cả lo, một mực từ chối ngồi vào ngai vàng. Các quan đem xa giá đi đón Gia vương Tư Thành, con trai thứ tư của Lê Thái Tông lên làm vua, tức vua Lê Thánh Tông sau này.

11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khác với vua cha lên ngôi lúc 11 tuổi, vua anh lên ngôi lúc 02 tuổi, Lê Thánh Tông được tôn lên ngôi vua lúc tròn 18 tuổi. Gia vương Tư Thành sinh ra không phải để làm vua. Mẹ ông chỉ là một Tiệp dư, gọi nôm là nàng hầu. Ông lại là con trai thứ tư của vua Lê Thái Tông.

Do lo sợ bị mưu hại vì nạn tranh giành ngôi báu nơi cung đình nên mẹ con Ông phải trốn khỏi kinh thành và mai danh ẩn tích, tự giấu kín mình trong trốn dân dã. Trong mọi cử chỉ, lời nói, mẹ con Ông phải hết sức đề phòng, không hề để lộ cho xung quanh biết lai lịch, nguồn gốc xuất thân, nói gì đến việc nối ngôi vua. Nhưng tư chất thông minh, ham hiểu biết là trời phú cho Ông. Thiếu thời, Ông đã là người ham học và chịu khó quan sát.

Sử thần Vũ Quỳnh viết: “ Vua tự trời cao siêu, anh minh quyết đoán, có hùng tài, đại lược, võ giỏi, văn hay mà cái học của thánh hiền lại đặc biệt siêng năng, tay không lúc nào rời quyển sách. Các tập kinh sử, các sách lý toán, những việc thánh thần không có gì không bao quát tinh thông…”[24]. Việc Ông được tôn lên ngôi vua hoàn toàn là điều bất ngờ. Động cơ ham học từ bé của Ông không phải là sự chuẩn bị cho việc làm vua về sau của Ông.

Nhưng do run rủi của số phận, việc học hành cũng như cuộc sống gần gũi, hoà mình với dân thường trong những năm lánh mình nơi thôn giã là sự chuẩn bị một cách tốt nhất cho 38 năm làm vua về sau của Ông. Khi được tôn lên ngôi vua vào năm 18 tuổi, tuổi trưởng thành của con người, ở Ông đã hình thành những nhân sinh quan tiến bộ rút ra từ kho tri thức của nhân loại được chứa đựng trong các sách vở mà Ông đã học, đã đọc và những điều Ông đã trực tiếp quan sát, chứng kiến trong cuộc sống thực tiễn hàng ngày. Đây chính là những nhân tố đem lại lòng tự tin, sự chủ động, tính kiên quyết và kiên trì - những phẩm chất nổi trội trong hành động hàng ngày của Ông. Khi được đặt vào ngai vàng, Ông đã có đủ trí khôn, đủ bản lĩnh để nhận định, đánh giá tình hình đất nước đang lâm vào tình trạng nước sôi, lửa bỏng.

Ngay từ những ngày đầu lên ngôi, Ông đã hành động theo những chính kiến và quan điểm riêng, Ông không để cho những người đã tôn Ông lên làm vua cậy công để lấn át, thao túng quyền hành. Ngày 8 tháng 6 năm 1460, vừa làm lễ lên ngôi xong, Lê Thánh Tông làm lễ phát tang cho vua Lê Nhân Tông và Thái hậu bị Nghi Dân giết vào tháng 12 năm trước. Một tháng sau khi lên ngôi, tức vào tháng 7 năm đó, Vua lập tức ra Sắc chỉ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cho các vệ quân thuộc năm đạo, các phủ, trấn, các Tổng quản, Tổng chi rằng: “Có quốc gia là có võ bị. Nay phải theo trận đồ trong nước đã ban trong địa phận của vệ mình, phải chỉnh đốn đội ngũ, dạy cho quân lính phép đi, đứng, đâm, đánh, hiểu được hiệu lệnh tiếng chuông, tiếng trống khiến cho binh lính tập quen cung tên, không quên võ bị…” Lịch sử các triều đại phong kiến cho thấy những người sống sót sau những cuộc đảo chính cung đình, do lo sợ bị trả thù nên trước hết họ tìm mọi cách tận diệt vây cánh của kẻ thù địch.

Các cuộc trả thù như vậy thường tắm máu. Lê Thánh Tông có nhiều lý do để trả thù riêng cho mẹ con Ông nhưng Ông đã không hành động như thế. Điều trước tiên là Ông lo nghĩ đến quyền lợi chung của dân tộc, của đất nước. Với Lê Thánh Tông, trước mắt Ông có ba mối họa đang đe dọa sự tồn vong của nước nhà: - Ngoại xâm đã đến tận cửa; - Bộ máy trị vì của đất nước bất lực, tê liệt.

Quan lại tham nhũng. Dân chúng lầm than, đời sông của nhân dân rơi xuống tận đáy khổ cực; - Kỷ cương phép nước rối bời [21,24]. Trong suốt 38 năm trị vì, Vua Lê Thánh Tông luôn canh cánh trong lòng về ba mối họa thường trực đó của đất nước. Tự thân Ông ngày đêm suy nghĩ và thúc dục đội ngũ quan lại tận tâm, tận lực tìm ra kế sách để giải trừ ba mối họa đó.

Ông đã tạo ra một khí thế hừng hực, trên là vua, dưới là quan lại, nhân dân bá tính, mọi người luôn chăm lo lao động, tìm ra các đường lối, chủ trương trị nước, an dân có hiệu quả nhất. Chấn chỉnh võ bị quốc gia là điều cần phải làm ngay trong lúc giặc ngoài đang thập thò ở cửa. Chủ trương của Ông không mang tính cảm tính, trực giác.