CHƯƠNG 1: HÀNH TRÌNH THƠ VÀ TRƯỜNG CA NGUYỄN TRỌNG TẠO Gôgôn đã nói một câu rất hay: “Hãy mang theo tất cả những cảm xúc của nhân loại. Đừng bỏ nó ở dọc đường rồi sau đó nhặt lên”. Hành trình thơ và trường ca của Nguyễn Trọng Tạo có phải là sự lượm lặt những cảm xúc của nhân loại không chúng ta không biết. Chỉ biết một điều, thơ ông là sự mang đến những điều trải nghiệm sâu lắng, cảm động nhất của một tâm hồn đa đoan, nhạy cảm.
Đường đời, đường thơ Nguyễn Trọng Tạo 1. Vài nét về tiểu sử, sự nghiệp. Nói đến Nguyễn Trọng Tạo là nói đến một người nghệ sĩ đa tài. Độc giả đương đại biết đến ông không chỉ với vai trò là một nhạc sĩ tài danh gắn liền với các ca khúc nổi tiếng Làng quan họ quê tôi, Đôi mắt đò ngang, Khúc hát sông quê… , mà tên tuổi của ông còn được biết đến với tư cách là một nhà thơ tài hoa nghệ sĩ.
Ông đã cho ra đời những tác phẩm thơ đặc biệt nổi tiếng như Chia, Đồng dao cho người lớn, Cỏ may trên sân thượng. Mặc dù hoạt động nghệ thuật của Nguyễn Trọng Tạo trải rộng trên nhiều lĩnh vực nhưng ở cương vị nào ông cũng rất thành công và để lại những dấu ấn sâu sắc. Là một nhạc sĩ, ông rất thích sáng tác những ca khúc về quê hương. Là một họa sĩ ông lại rất thích vẽ tranh cho thiếu nhi.
Là một nhà phê bình văn học ông luôn luôn bày tỏ tiếng nói chân thành xuất phát từ tấm lòng yêu thơ và kính thơ, như Hoài Thanh đã nói “nếu anh đồng cảm đúng anh là một người bạn, anh phê bình đúng anh là một người thầy”. Song vượt lên trên tất cả những sở trường ấy Nguyễn Trọng Tạo còn là một nhà thơ của công chúng đương đại với quan niệm “Thơ là nghiệp, nhạc là hứng, họa là chơi”. Nguyễn Trọng Tạo sinh năm 1947 tại làng Trường Khê, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An trong một gia đình nho học giàu truyền thống yêu nước và hiếu học. Từ nhỏ Nguyễn Trọng Tạo đã tỏ ra là một người có năng khiếu về thơ.
Năm 14 tuổi ông đã sáng tác bài thơ đầu tiên, tuy có chịu ảnh hưởng tư tưởng và phong cách thơ Hàn Mặc Tử song đã thể hiện tiềm năng của một tài năng thơ sau này. 8 Năm 20 tuổi Nguyễn Trọng Tạo sáng tác bài hát đầu tiên và xuất bản tập thơ đầu tay (Tình yêu sáng sớm, in chung cùng Nguyễn Quốc Anh) năm 1974. Với các bút danh như Cẩm Ly, Nguyễn Vũ Trọng Thi, Bảo Chi, Tào Ngu Tử. trong khoảng gần 40 năm cầm bút cho đến thời điểm hiện tại Nguyễn Trọng Tạo đã cho ra đời liên tiếp hơn 15 tập thơ với hàng trăm bài thơ có giá trị cao cùng ba bản trường ca có tầm vóc và quy mô lớn.
Đồng thời ông còn cho xuất bản gần 20 đầu sách gồm thơ, văn, nhạc, phê bình tiểu luận. Nguyễn Trọng Tạo vinh dự mang về cho mình nhiều giải thưởng danh giá và cho đến nay ông vẫn không ngừng cống hiến cho nghệ thuật nước nhà những công trình có giá trị cao. Đạt được thành công vang dội như ngày hôm nay với Nguyễn Trọng Tạo là cả một sự cố gắng nỗ lực và phấn đấu không ngừng của bản thân, nhưng chính điều đó lại phản ánh cuộc đời của một con người đa tài. Nguyễn Trọng Tạo nhập ngũ năm 1969 rồi làm Đội trưởng Đội tuyên truyền văn hóa Đoàn 22B, Trưởng đoàn văn công xung kích Sư đoàn 341B.
Đến năm 1976 ông được Tổng cục Chính trị điều về Hà Nội tham gia Trại viết văn quân đội rồi vào học trường viết văn Nguyễn Du khóa I. Năm 1982 ông làm trưởng ban biên tập Nhà văn hoá Quân khu Bốn. Năm 1988 chuyển về làm công tác biên tập xuất bản tại Hội văn học Nghệ thuật Bình Trị Thiên. Năm 1990 cùng nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường và nhà văn Nguyễn Quang Lập sáng lập tạp chí Cửa Việt, làm biên tập và phụ trách mỹ thuật tạp chí này, bộ đầu tiên gồm 17 số.
Năm 1997 làm Thư kí Toà soạn tạp chí Âm nhạc thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Từ năm 2000 - 2005 là Uỷ viên Hội đồng thơ Hội Nhà văn Việt Nam, kiêm trưởng ban biên tập báo Thơ thuộc báo Văn nghệ. Việc dấn thân cho nghệ thuật đã mang lại cho ông sự ngưỡng mộ, cảm phục nơi người đọc và đồng nghiệp nhưng cũng để lại cho ông nhiều thách thức. Vượt qua chặng đường dài với những áp lực nặng nề của cuộc sống, công việc vốn luôn đè nặng trên đôi vai gầy gò của cái tạng người “bốn mươi chín kí thấp cao chân mình” (Tự họa) ấy, Nguyễn Trọng Tạo tiếp tục tìm đến thơ như một mối lương duyên đã định sẵn và cho ra đời những tác phẩm thơ không thể thiếu trong văn chương đương đại Việt Nam.
Nói đến thi ca, Nguyễn Trọng Tạo đã chia sẻ “Thơ là 9 cái bóng của tôi hay tôi là cái bóng của thơ, tôi nào có biết. Những yêu ghét giận hờn, những vui buồn sống chết. không có gì thuộc về con người lại xa lạ với thơ. Thơ dạo gót nhẹ nhàng tới những chỗ tăm tối tận cùng của Cõi Người.
Trên con đường vô định, tôi đã đi tìm thơ gần trọn cuộc đời” [60]. Nhìn lại quãng đường mà nhà thơ đã đi qua ta càng thấy cảm phục thật nhiều cái nghị lực phi thường của người nghệ sĩ đa tài. Trên hành trình thơ mình, Nguyễn Trọng Tạo đã gặt hái được những thành công nhất định nhưng thơ anh lúc nào cũng phảng phất tâm sự buồn của một tâm hồn quá nhạy cảm trước cuộc sống. Tiễn bạn đi uống rượu với trăng vàng Lòng thương nức ngỏ cùng muôn năm cũ Nuôi chí lớn nào lo đêm lạnh giá Thấy sao trời run rẩy, sợ sao rơi… (Nhà thơ thuở ấy) Cách nói, cách cảm và cách thơ ấy mang đậm dấu ấn Nguyễn Trọng Tạo bởi:“Cô đơn là phần sâu nhất trong bản ngã Nguyễn Trọng Tạo.
Không quá khó khăn, người đọc nhận thấy phía sau niềm trắc ẩn kia của Nguyễn Trọng Tạo là nỗi cô đơn, đắng đót của kẻ mang bản mệnh đa đoan” [16]. Nguyễn Đăng Điệp đã phát hiện ra cái tôi cô đơn như là một bản thể cần được giãi bày, sẻ chia trong thơ Nguyễn Trọng Tạo “cái mầm cô đơn ấy có đủ vị, có cả niềm cay đắng xen lẫn nỗi ngọt ngào” [16]. Thơ ông là thế, nhiều khi “nó cứ mấp mé bờ vực giữa thực và hư, giữa đời và đạo, giữa cái mong manh và vĩnh cửu, giữa khoảnh khắc và trường tồn, giữa có thể và không thể, giữa chỉn chu và phá cách, giữa nhất thời và mai hậu. và như thế nó làm nên một Nguyễn Trọng Tạo tài hoa trẻ trung, một Nguyễn Trọng Tạo thu hút, một Nguyễn Trọng Tạo "Ham chơi" [73], nhưng lại có một lượng tác phẩm đồ sộ, đa tài ở nhiều thể loại.
Những bông hoa vẫn cứ nở đúng mùa Chỉ vết thương rồi thời gian làm sẹo Vầng trăng mọc vào thơ mỗi ngày dường đổi mới Người lo toan vầng trăng chẳng yên tròn 10 (Tản mạn thời tôi sống) Mặc dù luôn gặp phải những chuyện không may mắn trong cuộc sống nhưng Nguyễn Trọng Tạo đã không đầu hàng số phận, sự dũng cảm, cố gắng cùng nghị lực phi thường đã giúp ông vượt qua mọi khó khăn trở ngại và đến với công chúng yêu thơ như một sự tỏa sáng của người nghệ sĩ. Gần 300 bài thơ, ba bản trường ca và hàng loạt bài viết phê bình nghiên cứu văn học đã đủ để xếp Nguyễn Trọng Tạo vào hàng ngũ tác gia văn học đương đại. Nội dung tư tưởng trong sáng tác của Nguyễn Trọng Tạo luôn phản ánh chân thực mọi khía cạnh cuộc sống của con người đương đại, chủ đề và đề tài trong thơ ông cũng hết sức phong phú, đa dạng. Với chủ trương đưa thơ về gần với cuộc sống đời thường hơn ông đã không ngừng cho ra đời những tác phẩm mang đậm tính chất thời sự.
Đó là việc mượn thể loại đồng dao của con trẻ để nói chuyện người lớn, những câu chuyện Tản mạn: thời tôi sống có bao nhiêu câu hỏi / Câu trả lời thật không dễ dàng chi?. Tinh thần dũng cảm, thẳng thắn ấy đã mang đến cho ông không ít phiền lụy, nhưng rồi sóng gió qua đi ông lại đường hoàng, đĩnh đạc đi những bước chân vững chắc trên con đường mà ông đã chọn. Quan niệm về thi ca Trong suốt hành trình sáng tạo nghệ thuật của mình, Nguyễn Trọng Tạo là người luôn suy tư trăn trở một cách nghiêm túc về nghề nghiệp. Ông phát ngôn các quan niệm về thơ không chỉ trong sáng tác mà còn trong trong các công trình nghiên cứu, tiểu luận phê bình.
Nói như nhà văn Nam Cao: “muốn có cách sống đúng phải có cách nhìn đúng”, đó là quan niệm sống của nhà văn hiện thực chủ nghĩa. Suy rộng ra, một tác gia văn học lớn bao giờ cũng có một quan niệm đúng đắn về nghệ thuật. Chúng ta sẽ cảm thấy điều đó thật đúng khi tìm hiểu quan niệm về thi ca của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo. Năm 1974, Nguyễn Trọng Tạo bắt đầu bước chân vào làng thơ hiện đại Việt Nam với tập thơ đầu tay Tình yêu sáng sớm và nhanh chóng gặt hái được những thành công nhất định.
Sau khi rời xa quân ngũ trở về với cuộc sống đời thường, ngòi bút Nguyễn Trọng Tạo càng trở nên vững vàng hơn khi đứng trước những đề 11 tài nhạy cảm của cuộc sống mang đậm tính thời sự. Ông quan niệm “thơ phản ánh chân thực hiện thực đời sống” [65] và cho rằng thơ thường viết ra từ kinh nghiệm sống. Có thể nói mỗi bài thơ là một kinh nghiệm sống. Nhưng những kinh nghiệm sống chỉ có thể thành thơ khi có một tia chớp cảm xúc đánh thức nó.
Trong sáng tác của Nguyễn Trọng Tạo có rất nhiều tác phẩm được ông viết ra bằng chính sự trải nghiệm của bản thân. Gió hỏi trời sâu hay biển sâu Sông hỏi đam mê hồn mắc cạn Thưa xanh ngả bạc một sợi đầu (Mắc cạn) Câu thơ vừa mang ý hỏi nhưng chứa đựng tiếng lòng của thi nhân. Con người luôn mải chạy theo những tham vọng, đam mê mà vô tình quên đi tuổi xuân của mình. Đó là một thực tế chúng ta gặp rất nhiều trong cuộc sống và đã được tâm hồn nhạy cảm của tác giả phản ánh vào trong thơ.
Với Nguyễn Trọng Tạo, thơ là điểm tụ của lăng kính cá nhân hướng ra thế giới. Ở đó, ông học được kinh nghiệm sống của nhân loại và cũng là kinh nghiệm sống của mình, kinh nghiệm sống được đánh thức bởi một cái cớ ngẫu nhiên không định trước.
