Luận văn Thạc sĩ Giáo dục: văn hóa học mỹ thuật dân gian trong chương

Luận văn thạc sĩ về mỹ thuật dân gian trong chương trình mỹ thuật Tiểu học tại ĐH Sư phạm Hà Nội. Nghiên cứu văn hóa học cho giáo dục nghệ thuật.

• Tác giả: Phan Hồng Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Hồng Lý
• Trường học: Viện Khoa học Xã hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Mĩ thuật dân gian trong chương trình mĩ thuật của khoa Giáo dục tiểu học (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái Niệm Văn Hóa Học Mỹ Thuật Dân Gian

Văn hóa học mỹ thuật dân gian là lĩnh vực nghiên cứu kết hợp giữa nhân học văn hóa và mỹ thuật truyền thống. Đây là những tác phẩm nghệ thuật được sáng tạo bởi những người dân bình thường, phản ánh đặc trưng văn hóa, tâm linh và lối sống của cộng đồng. Các tác phẩm dân gian như tranh dân bộ, gốm sứ, thêu thùa, điêu khắc gỗ mang trong mình những giá trị tinh thần sâu sắc. Việc nghiên cứu lĩnh vực này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản sắc văn hóa, lịch sử phát triển và sự kết nối giữa các thế hệ.

1.1. Định Nghĩa Và Phạm Vi Nghiên Cứu

Mỹ thuật dân gian bao gồm các hình thức sáng tạo nghệ thuật truyền thống như tranh, điêu khắc, thêu thùa và gốm sứ. Các tác phẩm này được tạo ra theo quy trình thủ công truyền thống, lưu giữ những kỹ thuật độc đáo qua nhiều thế kỷ. Phạm vi nghiên cứu bao gồm phân tích nguồn gốc, ý nghĩa biểu tượng, giá trị thẩm mỹ và vai trò trong đời sống cộng đồng.

1.2. Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu Này Trong Luận Văn ThS

Nghiên cứu văn hóa học mỹ thuật dân gian ở bậc thạc sĩ góp phần bảo tồn di sản văn hóa quốc gia. Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết vững chắc cho việc phát triển bền vững các ngành thủ công mỹ nghệ truyền thống. Đồng thời, nó giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị kỳ lạ và tầm quan trọng của những tác phẩm dân gian trong bối cảnh hiện đại.

II. Đặc Điểm Văn Hóa Học Mỹ Thuật Dân Gian Việt Nam

Mỹ thuật dân gian Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh sâu sắc nét đặc trưng của dân tộc. Các tác phẩm thường sử dụng những chủ đề liên quan đến thiên nhiên, tâm linh, đất nước và cuộc sống hàng ngày. Bảng màu thường ưu tiên những tones ấm, sáng và tự nhiên. Các hình thức biểu đạt như tranh dân bộ Đông Hồ, gốm sứ Bát Tràng hay thêu thùa Hạ Thái tuy khác nhau về kỹ thuật nhưng đều mang những nét chung: giữ gìn truyền thống, kỹ năng thủ công cao cấp và thông điệp văn hóa sâu sắc.

2.1. Phong Cách Và Kỹ Thuật Biểu Đạt

Phong cách mỹ thuật dân gian Việt thường đơn giản nhưng sâu sắc, sử dụng những hình ảnh dễ nhận biết và gần gũi. Kỹ thuật vẽ tranh dân bộ áp dụng phương pháp mẻo, màu sơn lên nền giấy bằng cách in khắc. Gốm sứ được tạo hình bằng tay hoặc bánh xe gốm truyền thống. Mỗi hình thức đều có quy trình nghệ thuật riêng, yêu cầu kỹ năng cao và kinh nghiệm lâu năm.

2.2. Chủ Đề Và Tính Biểu Tượng

Các chủ đề dân gian thường xoay quanh tín ngưỡng phong thủy, thần thoại, lịch sử và cuộc sống trang trại. Những hình ảnh như cá chép, lúa, hoa sen mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc về tài lộc, thịnh vượng và tịnh tâm. Các yếu tố này phản ánh hiểu biết sâu sắc của người dân về tự nhiên và thế giới tinh thần, tạo nên giá trị nhân văn đặc biệt.

III. Giá Trị Và Ý Nghĩa Bảo Tồn Di Sản

Bảo tồn văn hóa học mỹ thuật dân gian có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các tác phẩm dân gian chứa đựng những kiến thức truyền thống, kỹ năng thủ công và giá trị tinh thần của cộng đồng. Khi những kỹ thuật này biến mất, chúng ta mất đi một phần lịch sử và bản sắc văn hóa. Luận văn thạc sĩ giúp ghi lại, phân tích và trình bày những giá trị này theo phương pháp khoa học, tạo nền tảng cho các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững. Ngoài ra, việc nghiên cứu còn mở ra những cơ hội để kết nối các thế hệ, từ những tác nhân dân gian đến những người trẻ quan tâm đến các ngành thủ công.

3.1. Bảo Tồn Kỹ Năng Và Kỹ Thuật Truyền Thống

Kỹ năng tạo ra các tác phẩm dân gian được truyền dạy từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tuy nhiên, do những thay đổi xã hội, nhiều kỹ thuật truyền thống đang dần mất đi. Nghiên cứu khoa học giúp ghi chép chi tiết những quy trình, công cụ và phương pháp làm việc. Điều này tạo cơ hội để đào tạo lại và bảo tồn những kỹ thuật quý giá cho các thế hệ tương lai.

3.2. Giá Trị Kinh Tế Và Phát Triển Bền Vững

Các sản phẩm mỹ thuật dân gian có giá trị kinh tế cao trên thị trường quốc tế. Việc bảo tồn và phát triển ngành thủ công truyền thống tạo việc làm cho cộng đồng địa phương. Luận văn luận chứng những lợi ích kinh tế đi kèm với bảo tồn di sản, từ đó thúc đẩy chính sách hỗ trợ và phát triển bền vững cho các làng nghề truyền thống.

IV. Phương Pháp Nghiên Cứu Và Kết Quả Kỳ Vọng

Luận văn thạc sĩ về văn hóa học mỹ thuật dân gian sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu kết hợp. Phương pháp định tính như phỏng vấn sâu, quan sát trực tiếp tại các làng nghề và phân tích văn bản giúp hiểu rõ bối cảnh văn hóa. Phương pháp định lượng như khảo sát, thống kê đặc điểm tác phẩm cung cấp dữ liệu khác quan. Kết quả kỳ vọng bao gồm việc xây dựng khuôn khổ lý thuyết hoàn chỉnh, cung cấp bằng chứng khoa học cho tầm quan trọng của di sản văn hóa, và đề xuất những giải pháp thực tiễn cho bảo tồn và phát triển.

4.1. Phương Pháp Thu Thập Và Phân Tích Dữ Liệu

Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật lấy mẫu có mục đích tại các làng nghề truyền thống. Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn định hướng, quan sát video ghi lại quy trình tạo tác, và phân tích các tác phẩm thực tế. Phân tích định tính dữ liệu theo thematic analysis, kết hợp với phân tích định lượng đặc điểm morphology của các tác phẩm tạo ra kết quả nghiên cứu toàn diện.

4.2. Kết Quả Kỳ Vọng Và Đóng Góp Khoa Học

Luận văn dự kiến cung cấp tài liệu tham khảo hoàn chỉnh về mỹ thuật dân gian, phục vụ cho giáo dục và nghiên cứu tiếp theo. Đóng góp khoa học bao gồm xây dựng mô hình bảo tồn di sản, đề xuất chính sách phát triển và tạo ra một cơ sở dữ liệu lưu trữ kiến thức truyền thống cho công chúng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Khái quát vẻ mĩ thuật dan gian Chương 2: Việc dạy và học mĩ thuật dân gian trong khoa Giáo dục tiêu học hiện nay Chương 3: Một số đẻ xuất về việc đưa mĩ thuật dân gian vào chương trình mĩ thuật của khoa Giáo dục tiêu học IS CHUONG 1 KHAI QUAT VE MI THUAT DAN GIAN 1. Khái quát chung về mĩ thuật dân gian Từ xưa tới nay, phân lớn giới nghiên cứu mĩ thuật và công chúng đều đông thuận cho răng: Mĩ thuật dân gian là những sản phim duoc lam dep (tranh đân gian Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng, các pho tượng chùa, tượng miều, giải phù điêu đình, ngôi chùa, ngôi đình.) do những người dân lao đồng sống ở nơi thôn đã (không qua trường lớp đảo tạo bài bán) làm ra. Những sản phắm đó được nhân bản rộng rãi (không có khái niệm quyền tác giả hay vai trỏ cá nhân sáng tạo), được lưu truyện sâu rộng trong đời sống xã hội. Đây cũng chính là cơ sở nhận thức để các nhà nghiên cứu đi trước, tiêu biểu lả Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Bá Vân, Trân Lâm Biên.

gọi tranh dân gian (Đông Hỗ, Hàng Trồng, Kim Hoàng, Nam Hoành, Sinh), điêu khắc hay kiến trúc cô. là những tác phẩm dân gian. Tiếp nhận cơ sở nhận thức ấy tôi thấy rằng: Trong lịch sử mĩ thuật của nước ta, nghệ thuật dân gian đóng một vai trò hết sức to lớn và quan trọng trong đời sông hiện tại. Có thê nói rằng nó là diện mạo cơ bản của lịch sử mĩ thuật Việt Nam.

Khi trường Cao đăng Mĩ thuật Đông Dương ra đời năm 1925 (nay là trường Đại học Mĩ thuật Hà Nội, nên mĩ thuật Việt Nam từ đó mới xuất hiện các thế hệ hoa sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư. được đảo tạo bài bản, cả về lý thuyết và thực hành theo tiêu chuân khoa học nghệ thuật Châu Âu. Từ đây, vai trỏ cá nhân nghệ sĩ mới găn liền với tác phẩm, điều đó có nghĩa rằng tính bản quyền trong các tác phâm mĩ thuật được xác lập. Cũng từ l6 mốc thời gian đó, nghệ thuật bác học, nghệ thuật dân gian dong hành tôn tại và phát triên.

Thực tế lịch sử qua các tư liệu thành văn, chứng tích lịch sử của thời kỳ phong kiến còn đến ngày nay đã chứng minh sự thịnh đạt vai trỏ to lớn của mĩ thuật dân gian suốt máy nghìn năm. Ví dụ: Những hình vẽ trong Đông Nội, tượng người tìm thấy ở di chỉ Văn Điển, thạp đồng Đảo Thịnh, trông đồng Đông Sơn, tranh dân gian Đông Hỗ, Hàng Trống. tượng chùa làng thợ Hà Cầu v. Hay như trong mỗi ngôi làng ở đồng bằng châu thô sông Hồng, làng nảo ta cũng thấy có những ngôi chùa, ngôi đình, ngôi miễu.

Trong mỗi công trình kiến trúc ấy có rất nhiều những pho tượng đẹp, những giải phù điêu có kỹ thuật tinh xảo, được sắp xếp một cách hai hòa trong công trình kiến trúc. Bản thân những tác phâm ấy thê hiện rõ khả năng sáng tạo của những nghệ nhân, chính nó lại làm đẹp thêm cảnh quan thiên nhiên làng xã. Nhiều nhà nghiên cứu đã ví những công trình kiến trúc như đình, chủa, đến, miễu. nơi làng xã là những bảo tảng nghệ thuật thu nhỏ.

Qua những nét khái quát trên chúng ta thấy rằng: Mĩ thuật dân gian có từ thuở bình minh của lịch sử dân tộc, mà đại diện tiêu biêu là những hình vẽ trong hang Đông Nội hay ở bãi đá cô Sa Pa. Nó đồng hành cùng sự phát triên cúa đất nước, và cũng là đặc trưng diện mạo của lịch sử Việt Nam trong suốt thời kỳ phong kiến. Cho tới nay, dù mĩ thuật được đảo tạo qua trưởng quy, vai trỏ sáng tạo cả nhân được chỉnh thức xác lập, nhưng ý nghĩa của dòng mi thuật dân gian vẫn có sức cuốn hút và là một bộ phận không thê thiếu trong đời sông văn hoá xã hội. Bình diện của mĩ thuật dân gian là rất rộng, tính chất của nó cũng hết sức đa dạng, thê loại trong nó cũng rất nhiêu (tranh vẽ, đô hoạ, tượng, phủ điêu, kiến trúc.

Trong phạm vi hạn hẹp của luận văn nảy, tôi chỉ trình bay 17 khái quát những nét cơ bản của mĩ thuật dân gian và di sâu vào hai dang thé loại tiêu biêu, đó là tranh dân gian và phủ điêu trong kiến tric dinh lang. Tir đó, phục dựng phần nào vị trí, vai trò và tỉnh ứng dụng của mĩ thuật dân gian đối với việc truyện thụ tri thức. Tất cả nhăm đi đến mục đích là hình thành và xác lập ý kiến đưa mĩ thuật dân gian vảo giảng dạy trong khoa Giáo dục tiêu học của trường Đại học Sư pham Hả Nội, làm sao cho đủ vả đúng. Những tính chất cơ bản của mĩ thuật dân gian 1.

ĐỀ tài trong mĩ thuật dân gian Mĩ thuật dân gian là của những người lao động sang tao ra, ho tao ra no đề bày tỏ nhận thức, quan niệm của mình về sự vật và thể giới xung quanh. Nhân đó “ký gửt` những tâm tư tỉnh cảm vả khát vọng của mình. Vì vay, cách khai thác đẻ tài vả cách sáng tạo của họ không xa lạ, đó là những gì diễn ra trong cuộc sông thường nhật. Ví như những hình vẽ người, thú trong hang đồng nội, cảnh sinh hoạt trên nắp thạp dong Đào Thịnh v.

Có thể nói, hệ đề tài được khai thác trong mĩ thuật dân gian là rất đa dạng, ở mỗi thời kỳ trong lịch sử hay trên mỗi loại chất liệu, nó được thê hiện khác nhau. Đặc trưng cơ bán của nó là: Khởi thuỷ đều gắn liên với cuộc sông, phân ánh hiện thực một cách sinh động vả có tính khải quát cao. Xuất phát từ đặc tính sâu rộng như vậy của hệ đẻ tài trong mĩ thuật dân gian, tôi chỉ lựa chọn vào hai trong nhiêu thê loại của mĩ thuật dân gian, đó là tranh dân gian và điêu khắc đình làng. Quan sát tranh dân gian và điêu khắc đỉnh làng, cho thấy sự tương đồng khá rõ nét, không những về đẻ tải mả còn cả về phong cách tạo hình.

Các đề tải trong tranh dân gian thường là sản xuất, vui chơi trong sinh hoạt nông thôn, lao động sản xuất như cày, bửa, tát nước, gặt hái, làm màu. Có những tranh vẽ về giống vật nuôi trong nhà gần gũi và thân thiết với cuộc sông nhà 18 nông như gả, lợn, vịt, trâu. Bên cạnh đó, xuất hiện khá nhiều những tranh mô ta va cham biém, da kích thói hư tật xấu của tầng lớp phong kiến hoặc những người bị ảnh hưởng nặng nẻ của tư tưởng cực đoan của giai cấp thống trị như Đánh ghen, Đảm cưới Chuột, Thấy đồ Cúc. Xuất phát điểm của các dòng tranh dân gian trong cách chọn đề tải thường tương đối thông nhất, đó là đẻ tải thở củng, thoả mãn nhu câu về tỉn ngưỡng của người dân.

Tuy nhiên, sau một thời gian phát triên các dòng tranh cho thây các xu hướng phát triển khác nhau, nôi bật là dòng tranh Đông Hỗ, sau đó là Hàng Trồng, đã mạnh dạn thê hiện những đẻ tải khác nhau, làm tăng sự hấp dẫn và được người dân quan tâm cũng như hường ứng nhiệt tỉnh. + Dé tai chúc tụng mong ước đâu năm có tranh Đại cát, linh hóa và Phú quý, Lợn đàn. + Dé tai lich sử có Thạch Sanh diệt trừ trăn tỉnh, Bà Triệu, Định Tiên Hoàng cưỡi rẳng qua sông. + Để tai sinh hoạt có Chăn trâu thả điều và Chãn trâu thôi sảo, Thợ cây với con bỏ hay Thợ bừa với con trâu, Bịt mắt bắt dê, Chợ quê ï và HH.

+ Để tải lễ hdi c6 Rude Rong, Miia lan, Dau vat, Rude trong, Kéo co. + Dé tai cham biếm có Đảnh ghen, Hứng dừa, Đảm cưới chuột, Thấy đồ các. Như vậy có thê nói đê tải của tranh dân gian Đông Hỗ vả Hàng Trồng là rat đa dạng, thể hiện muôn mặt cúa đời sông con người thời phong kiến, phản ánh trung thực và sinh động xã hội đương thời - xã hội với đặc trưng lả nên kinh tế nông nghiệp lúa nước, lạc hậu, lễ giáo khắt khe, cái nhìn lạc quan về cuộc sống, tiếng cười chua cay. Dù đê tải như thể nảo nhưng các bức tranh vẫn thê hiện được yếu tổ tích cực, nhiều nét thâm mỹ phủ hợp với trình 19 độ, hoản cảnh của con người thời kỳ đó, với đặc điểm truyền thông Việt Nam rat rõ rằng.

Trên những mảng phủ điêu trong các đình, chủa cô ở thế kỷ 16 vả nhất là cuối thế kỷ 17, chúng ta cũng thấy nhiều đề tài tương tự. Nếu tranh dân gian đã từng thê hiện nhiều cảnh đi cày, đi cấy thì trên những mảng phù điêu ở đình Hoành Sơn (Nghệ An) Thô Tang (Vĩnh Phúc), Tây Đăng và Chu Quyền (Hà Tây) cũng xuất hiện những đẻ tải như vậy. Ví dụ, trong tranh dân gian có hai bức tranh về cảnh đi cày, đi bừa, người nông dân nằm nghỉ cẩm quạt phe phây, hoặc cầm chén uống nước. Bức tranh có ý nghĩa ca tụng cảnh thanh binh, êm đêm trong đời sông nông nghiệp vất vá, đó là cảnh “ểhiên hạ thải bình, nhân đân an lạc”.

Trên các phù điều ở các đình Thô Tang và Chu Quyến cũng có những đẻ tài như vậy. Hình tượng người nông dân trong các phủ điêu nảy được thể hiện khi nằm nghỉ, chiếc nỏn úp lên bụng một cách thoải mái, vô tư. Bức tranh cày voi (có tư liệu cho rằng đây lả cảnh mô tả vua Nghiêu, Thuần đi cảy) được tái hiện lại ở đình Tây Đăng (thế ký 1§ - triều Mạc), chỉ khác là ở đây không cỏ người cày. Sự khác nhau ở chi tiết này có thể khi sáng tác, các nghệ nhân dân gian không muốn nhắn mạnh về chính kiến phán phong nên bức chạm ở đình Tây Đăng không có người.

Còn rất nhiều các vi đụ sinh động khác như cánh mục đồng ngôi vắt vẻo trên lưng trâu, với chủ thích trên tranh “lữ thu phong nhất dực” — nghĩa là “một chiếc cánh bay trong gió thu”. Ở chùa Hoa Long, trên máng cồn phía trong chủa cũng mô tả một người cưỡi trâu, giếng như một nhà sư với chiếc áo cà sa rộng thủng thỉnh đang ôm may quyên kinh, đầu trọc. Dáng dấp vả nét mặt rất giỗng phong cách tạo hình ở bức tranh dân gian kê trên. Liệt kê các đẻ tài của hệ thông phù điêu đình làng khiến ta ngỡ ngàng, vì sự đa dạng và táo bạo của nó.

Bên cạnh những để tải truyền thống như ròng, phượng, các loại hoa quý, đề tài hư cầu huyền thoại. lả những đề tài rat trần tục, đời thường như mời rượu, tắm ao lảng, say, đánh cờ, chọc ghẹo 20 nhau. Nét nôi bật của điêu khắc mộc đỉnh làng là tính bình đân.