Chương 1 VAI TRÒ CỦA TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG TRONG KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 1. Một số vấn đề về truyền thông đại chúng trong chính trị 1. Khái niệm và chức năng của truyền thông đại chúng 1. Khái niệm truyền thông đại chúng Trong thời đại ngày nay, dưới tác động của toàn cầu hóa, của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, TTĐC trở thành một hiện tượng đặc biệt phổ biến, tác động từng ngày, từng giờ vào các mối quan hệ xã hội, có ảnh hưởng tới từng địa phương, từng tổ chức, từng thành viên trong xã hội.
Sự hội nhập, tương tác, liên thông giữa các lĩnh vực, các ngành, các mặt trong đời sống diễn ra rất đa dạng, phức tạp, nhanh chóng kéo theo nhu cầu mở rộng quy mô, phạm vi, hình thức hoạt động của các phương tiện truyền thông. Với những tiềm năng to lớn, các phương tiện TTĐC được sử dụng ngày càng nhiều vào các mục đích kinh tế, chính trị, xã hội khác nhau. Có thể nói trong xã hội hiện đại không một tổ chức, lực lượng chính trị - xã hội nào lại không sử dụng TTĐC như một phương tiện để thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ của mình. TTĐC là một khái niệm có nội hàm rộng, hiện nay trong giới khoa học chưa có định nghĩa thống nhất.
Từ nhiều góc độ, cách tiếp cận khác nhau (cơ chế tác động, chức năng, mục đích sử dụng…) mà TTĐC được hiểu khác nhau. Thông tin (danh từ) là những điều hiểu biết, tri thức thu được qua nghiên cứu, khảo sát hoặc trao đổi giữa các đối tượng với nhau. Thông tin (động từ) còn được hiểu là truyền tin cho nhau để biết Báo chí theo nghĩa rộng là TTĐC, nghĩa hẹp là một loại hình của TTĐC. Đó là cơ quan ngôn luận của các tổ chức đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, là diễn đàn của nhân dân.
Nó có tính định kỳ, đáp ứng nhu cầu thông tin nhanh chóng, đa dạng, chính xác của quảng đại quần chúng. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Truyền thông theo tiếng Anh (communication) là sự truyền đạt, thông tin, thông báo, giao tiếp, trao đổi, liên lạc, giao thông… Đó là quá trình trao đổi thông điệp giữa các thành viên hay các nhóm người trong xã hội nhằm đạt được sự hiểu biết lẫn nhau, để từ đó chia sẻ ý tưởng hay hành động vì một mục đích nhất định. Theo nguyên nghĩa gốc Latinh, truyền thông (commune) có nghĩa là chung hay cộng đồng. Nội hàm của nó là nội dung, cách thức, con đường, phương tiện để đạt đến sự hiểu biết lẫn nhau, giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với cộng đồng, xã hội.
Đại chúng (mass) là đông đảo quần chúng nhân dân trong phạm vi quốc gia, quốc tế. Các phương tiện thông tin đại chúng là các phương tiện truyền tải thông tin đến công chúng, bao gồm: báo, tạp chí, đài truyền hình, đài phát thanh, internet… Theo nghĩa rộng, các phương tiện thông tin đại chúng là các thiết chế xã hội đặc thù với sự trợ giúp của các công cụ kỹ thuật đặc biệt nhằm chuyển tải thông tin đến đông đảo công chúng. Các phương tiện thông tin đại chúng như truyền hình, đài phát thanh, báo chí và gần đây là máy vi tính tạo ra những mắt xích quan trọng nối người này với người khác. Những phương tiện này có một đặc tính quan trọng là có khả năng truyền đạt nhiều thông điệp từ một nguồn đơn lẻ đến rất nhiều người khác nhau trong cùng một lúc.
TTĐC là hoạt động chuyển giao các thông tin có tính phổ biến trong xã hội một cách rộng rãi và công khai thông qua các phương tiện thông tin đại chúng. Lĩnh vực hoạt động giao tiếp của TTĐC rất rộng, bao trùm các lĩnh vực của đời sống xã hội. Bản thân thuật ngữ TTĐC gợi mở cho thấy quá trình và hoạt động, quy mô và phạm vi truyền thông: đại chúng về nguồn phát (nhà báo, chính khách, doanh nghiệp, chuyên gia, công chúng…); đại chúng về phương tiện truyền tải, kênh truyền tin và công nghệ thông tin (sách, báo, tạp chí, phát thanh, truyền hình, điện ảnh, internet, truyền thông đa phương tiện, 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kỹ thuật truyền sóng, kỹ thuật số…); đại chúng về đối tượng tiếp nhận thông tin (là các nhóm, cộng đồng xã hội đủ mọi giới, nam, nữ, nghề nghiệp, dân tộc, tôn giáo…); đại chúng về hiệu quả, phạm vi ảnh hưởng (không chỉ bó hẹp trong vùng, khuôn khổ một quốc gia dân tộc mà còn vượt ra cả khu vực, thậm chí toàn cầu). TTĐC gồm hai yếu tố cấu thành là chủ thể và đối tượng.
Chủ thể TTĐC lại bao gồm chủ thể quản lý và chủ thể thực hiện. Chủ thể quản lý là cơ quan nhà nước, tổ chức đảng, tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế… Các chủ thể này thiết lập cơ quan quản lý, định hướng hoạt động, định hướng tư tưởng, quản lý hành chính. Chủ thể trực tiếp thực hiện việc phát tin là cơ quan báo chí, hãng thông tấn, các đài truyền hình, các đài phát thanh… với đội ngũ cán bộ quản lý và đội ngũ nhà báo, kỹ thuật. Bên cạnh tính độc lập tương đối, các cơ quan báo chí luôn chịu áp lực và sự chi phối của chủ thể sáng lập ra nó.
Đối tượng tác động của TTĐC là công chúng, là số đông- một bộ phận dân cư hay cả cộng đồng xã hội, trong quốc gia và trên toàn thế giới. Đây là đối tượng chủ yếu mà các chủ thể quyền lực luôn có tham vọng chiếm lĩnh và áp đặt ý chí của mình. Đối tượng thứ hai chính là các cơ quan nhà nước, các đảng phái, tổ chức chính trị - xã hội, kinh tế. Đây là tác động ngược của TTĐC và qua đó nó khẳng định tính độc lập tương đối của mình.
TTĐC có hai loại hình chủ yếu: ấn phẩm truyền thông và truyền thông điện tử. Ấn phẩm truyền thông bao gồm sách, báo, tạp chí, áp phích, tờ rơi; truyền thông điện tử bao gồm truyền hình, phát thanh, phim, băng đĩa… Tính chất của TTĐC thể hiện ở: tính khuynh hướng - phản ánh tư tưởng giai cấp, mà giai cấp thống trị thường nắm quyền chủ đạo; tính đảng - TTĐC là cơ quan ngôn luận của đảng chính trị, thể hiện lập trường chính trị, chiến lược, sách lược, mục tiêu khẩu hiệu của đảng; tính nhân dân - từ đặc trưng phổ cập, báo chí hướng đến đại chúng, đông đảo các tầng lớp nhân dân. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nét đặc trưng của TTĐC là: tính thời sự - thông tin nhanh, thường xuyên cập nhật, thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng; tính định kỳ - ổn định cao, theo ngày, tuần, tháng…; chuyên đề, chuyên mục của phát thanh, truyền hình cũng theo định kỳ; tính phổ cập (đại chúng) - in nhiều, phát hành rộng rãi, càng đưa đến nhiều người càng tốt, thông tin không hạn chế, không bị kiểm duyệt đối với người tiếp nhận; tính thống nhất - in hàng vạn bản giống nhau. Trong những năm gần đây, TTĐC đã thay đổi nhanh chóng với sự xuất hiện các kỹ thuật thông tin từ vệ tinh, internet, truyền hình cáp, các hệ thống máy móc điện tử (video, máy chiếu), thậm chí cả các dụng cụ thu - phát thông tin của cá nhân như catset, đĩa, băng tiếng, băng hình.
Khả năng và sức mạnh của TTĐC phụ thuộc trước hết vào năng lực tiếp nhận thông tin của đối tượng, trong đó phương tiện có tác động mạnh mẽ, rộng khắp hơn cả là các phương tiện nghe nhìn, trước hết là truyền hình và đài phát thanh. Ngày nay, khi đề cập đến TTĐC trước hết đề cập đến báo chí, nghĩa là báo và tạp chí. Hiện nay có các loại báo: báo in, báo truyền hình, báo phát thanh, báo ảnh, báo điện tử. Tạp chí cũng rất đa dạng về thể loại: tạp chí đưa tin tức, tạp chí nghiên cứu.
Vì vậy trong nhiều trường hợp nói đến báo chí tức là nói đến TTĐC theo nghĩa hẹp. Đó là các yếu tố cơ bản nhất, tiêu biểu cho sức mạnh, bản chất, xu hướng vận động của TTĐC. Chức năng của TTĐC Trong xã hội hiện đại, TTĐC có các chức năng cơ bản sau đây: - Chức năng thông tin: Đây là chức năng đầu tiên của TTĐC. Đó là việc thu nhận và phổ biến những tin tức, sự kiện, quá trình… của đời sống xã hội đến các cơ quan công quyền và đông đảo người dân.
TTĐC phản ánh, cung cấp những thông tin về các lĩnh vực của đời sống xã hội trong nước và thế giới, quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tới các tầng lớp nhân dân; và ngược lại, thông tin phản hồi ý kiến, mong muốn, nguyện vọng của nhân dân tới các cơ quan lãnh đạo, quản lý. - Chức năng giáo dục, định hướng dư luận xã hội: Chức năng này được thể hiện khi TTĐC tuyên truyền trong nhân dân những tri thức, giúp họ đánh giá, hệ thống lại những thông tin mà họ đã có để lựa chọn, chắt lọc trong số rất nhiều nguồn tin đa chiều, thậm chí mâu thuẫn nhau để có thái độ, quan điểm đúng đắn. Quá trình truyền tải thông tin từ các phương tiện TTĐC đến công chúng tất yếu sẽ hình thành ý thức xã hội, đặc biệt là ở một số vấn đề, sự kiện quan trọng. Dư luận xã hội có ý nghĩa đặc biệt đối với ổn định chính trị - xã hội, là điều kiện sống còn trong phát triển xã hội.
Bằng khả năng thông tin kịp thời, sinh động và phong phú các sự kiện, hiện tượng đến đông đảo công chúng, TTĐC tác động trực tiếp đến việc hình thành và định hướng dư luận xã hội một cách nhanh chóng, rộng rãi và hiệu quả nhất. - Chức năng tổ chức, quản lý xã hội: Đây là chức năng quan trọng của TTĐC, nó quyết định đến sự tiến bộ hay hạn chế của chính hệ thống truyền thông. Chức năng tổ chức, quản lý xã hội được coi là “hai mặt của một vấn đề cùng đảm bảo sự phát triển hợp lý và tích cực của xã hội” [36, tr. Đối với ý thức đại chúng, TTĐC trở thành “người trung gian” để tổ chức cho nhân dân tham gia quản lý xã hội.
Thông qua TTĐC người dân tham gia thảo luận chính sách, pháp luật trước khi ban hành. Như vậy, TTĐC đã nâng cao ý thức chính trị của nhân dân, đồng thời tăng cường tính hợp lý và hiệu quả cho mỗi chính sách được đưa ra. Xã hội càng phát triển thì chức năng này càng được phát huy và do đó nó trở thành cơ sở và động lực cho một chế độ chính trị dân chủ và tiến bộ.