Chương 1 GIỚI THUYẾT VỀ “TRÒ CHƠI” VÀ “TƢ DUY TRÒ CHƠI” TRONG SÁNG TẠO VĂN HỌC Phần lí thuyết này được chúng tôi tập hợp từ các công trình của những người đi trước như Gordon E. Slethaug, Lê Huy Bắc, Trần Ngọc Hiếu. Trên cơ sở đó, chúng tôi rút ra những luận điểm cơ bản làm điểm tựa để triển khai đề tài. Giới thuyết về “trò chơi” 1.
Khái niệm “trò chơi” Những lý thuyết đầu tiên về trò chơi đã được nhắc đến từ thời Hy Lạp cổ đại. Heraclitus, Aristotle và Plato đã coi trò chơi như một cuộc đua tài trí, thể lực, sức mạnh hợp lệ. Trò chơi trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống giải trí của cộng đồng, không phải chỉ trong hình thức những cuộc thi thể thao mà còn hiện diện ở các hình thức tôn giáo và liên quan đến cả lĩnh vực trình diễn sân khấu. Plato đã đưa ra khái niệm này khá rõ ràng.
Với ông, “trò chơi (ludus) là những nước đi có tính toán đường hướng chặt chẽ, có quy tắc mục đích, và do đó, nó cung cấp nhiều mẫu thức và hoạt động cho người trẻ cũng như đem lại thú tiêu khiển cho người trưởng thành” [37]. Plato cũng phân biệt rõ khái niệm trò chơi với sự chơi. Ông cho rằng trò chơi ít tính ngẫu hứng hơn, phải tính toán nhiều hơn là hành vi chơi. Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: Trò chơi là “hoạt động bày ra để vui chơi, giải trí” [46,1329].
Sự chơi, theo quan niệm của Johan Huizinga, được hiểu là “… một hoạt động tự do, tách ra một cách tương đối khỏi cuộc đời “thường nhật” như là một sự “không nghiêm trọng” song đồng thời lại có khả năng cuốn hút người 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chơi mãnh liệt và tuyệt đối. Nó là một hoạt động không gắn với một quan tâm vật chất nào và vụ lợi nào. Nó triển diễn bên trong những giới hạn không gian và thời gian của riêng mình, tuân theo những luật lệ cố định và theo một cách thức mang tính mệnh lệnh” [26]. Từ diễn giải về sự chơi như thế, có thể thấy trò chơi được định nghĩa như là sự đối lập với với cái nghiêm trọng, nghiêm túc của thực tại.
Sự chơi tạm thời đưa con người bước ra khỏi quỹ đạo của cuộc đời thường nhật với những giới hạn không–thời gian, những quy luật, tất yếu của nó, để thâm nhập vào một thế giới khác vừa ở trong mà cũng vừa ở ngoài thực tại, mang tính tự trị tương đối (có không gian, thời gian riêng, có những luật lệ riêng). Thế giới chơi này thực chất là một ảo ảnh, không hướng đến một mục đích thực dụng nào song lại có sức mê hoặc, lôi cuốn con người bởi lẽ chơi là “một chức năng biểu nghĩa”. Nó gắn với nỗi thôi thúc mang màu sắc hiện sinh: Con người chơi để được là mình, để không bị quy giản thành một thực thể duy lý vì “chơi là phi duy lý”. Con người chơi như một cách để tìm kiếm ý nghĩa sự tồn tại của chính mình, như một cách để tạo nghĩa cho chính thế giới mà y tồn tại trong đó.
Con người chơi để khai phá sự tự do khi vượt qua những tất yếu của thực tại, để phát hiện những khả thể của bản thân và của chính thế giới. Chơi, vì thế, vừa mang tính chất xây dựng, kiến tạo, vừa hàm chứa năng lượng của sự lật đổ, phá vỡ. Như vậy, trò chơi là một hoạt động sáng tạo của con người nhằm hướng tới một thế giới khác, phá vỡ những giới hạn của thực tại nhưng đồng thời lại là một phần quan trọng của chính cuộc sống thực tại. Người chơi, không gian chơi, thời gian chơi, luật chơi… là những yếu tố cơ bản tạo nên mô hình cấu trúc của một trò chơi.
Những đặc trưng cơ bản của trò chơi Trước hết đó là một hoạt động mô phỏng thế giới thực. Trò chơi thực chất là việc sáng tạo ra một thế giới khác với đầy đủ các yếu tố: không gian, thời gian, người chơi (bao gồm cả người tổ chức, người tham dự), đối tượng chơi, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cách thức chơi, mục đích chơi… Có thể coi đó là một thế giới thu nhỏ được nhìn qua lăng kính của người thiết kế trò chơi. Vì thế nó mô phỏng lại thế giới thực và ít nhiều minh họa thế giới thực. Cờ vua, cờ tướng, đặc biệt là phần lớn các game online hiện nay đều mô phỏng những trận chiến đấu thực ngoài đời.
Trò chơi là một hoạt động vui chơi giải trí. Trò chơi được định nghĩa như là một trò để giải trí, tiêu khiển đối lập với công việc – những hoạt động nghiêm túc, có trách nhiệm. Lúc tham gia vào trò chơi là lúc con người tham dự vào những hoạt động để nghỉ ngơi, thư giãn, giải tỏa căng thẳng và lấy lại cân bằng sau những giờ phút làm việc căng thẳng, mệt mỏi. Bởi thế, trò chơi giúp con người cân bằng lại cảm xúc, nâng cao tinh thần và thể lực.
Johan Huizinga cho rằng: “Cuộc đời thường nhật, có thực là nghiêm trọng, không tự nguyện, vụ lợi, chủ thể phục tùng bổn phận và những nguồn lực thể chất, và liên quan đến những vấn đề sở thích hay lợi ích vật chất. Trong khi đó trò chơi vui vẻ, tự nguyện thường không vụ lợi và dẫn khởi sự tái – sáng tạo tinh thần, cảm xúc hay thể chất” [26]. Trò chơi luôn luôn tuân thủ những quy tắc và luật lệ. Mỗi một trò chơi đều có những quy tắc, luật lệ riêng mà người chơi phải tuân theo.
Đó có thể là những quy định cụ thể về không gian, thời gian, quy định về số người tham dự, cách thức tham dự… Nếu không có những quy tắc này thì chúng ta sẽ không thể nào tiến hành được trò chơi. Và nếu như người chơi không tuân thủ quy tắc đã được đặt ra thì cuộc chơi bị phá vỡ. Milan Kundera từng nói: “Mọi trò chơi đều cơ sở trên các quy tắc và quy tắc nghiêm ngặt thì trò chơi càng giàu chất trò chơi” [30,15]. Điều này cũng được Lê Huy Bắc khẳng định: “Chơi ở đây không có nghĩa là thích gì chơi đó và hoàn toàn không mang tính quy luật của một dạng thức hoạt động.
Phải có luật cho mỗi trò chơi, nếu không thì sẽ chẳng có trò chơi nào có thể tồn tại. vậy nên nguyên tắc trò chơi chính là chấp nhận nhiều biến thể của một tồn tại, một hoạt động nào đó của con người” [4]. Sự khác biệt trong luật chơi chính là cơ sở để phân biệt các 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trò chơi. Đồng thời đó cũng là căn cứ mà mỗi trò chơi được thiết lập.
Cuối cùng, từ những đặc trưng cơ bản trên của trò chơi, ta có thể nhận ra một tính chất đặc biệt của trò chơi: nó có tính chất lưỡng diện, hai mặt bởi vì nó chứa đựng những đặc điểm mang tính đối lập nhau: vừa nghiêm túc, vừa phi nghiêm túc; vừa hiện thực, vừa ước lệ; vừa mang tính quy tắc lại vừa mang tính tự do. Trò chơi là một hoạt động phi nghiêm túc bởi mục đích của nó chủ yếu là giải trí và mua vui. Đồng thời nó cũng được hình thành bằng phương thức nhại và đùa giỡn chính các hoạt động nghiêm túc. “Chúng ta chơi tại cái tồn tại nghiêm trọng, chúng ta chơi chân lý, chúng ta chơi hiện thực, chúng ta chơi công việc và tranh đấu, chúng ta chơi tình yêu và sự chết – và thậm chí chúng ta chơi chính sự chơi” [30,24].
Nhưng trò chơi cũng lại rất nghiêm túc bởi trong khi chơi chúng ta phải tuân thủ những luật chơi chặt chẽ của nó. Đồng thời xét đến cùng thì sự vui chơi giải trí cũng là một hoạt động sống của con người, nó được xếp ngang với các hoạt động được cho là nghiêm túc khác như làm việc, bạn bè, yêu đương…; nó cũng đem đến cho cuộc sống của chúng ta một ý nghĩa thiết thực, giá trị. Hegel từng khẳng định: “Trò chơi là sự thăng hoa nhất và nghiêm túc nhất” [50]. Quả thực, “người ta không tham dự một cách nghiêm túc cũng như không nghiêm túc quá trong trò chơi đều là những người không biết chơi… Họ là những người làm triệt tiêu phương thực tồn tại của trò chơi” [20,120].
Thế giới trò chơi vừa hiện thực vừa ước lệ. Trò chơi tạo ra một thế giới giả nhưng đó không phải là thế giới khác lạ hoàn toàn với thế giới thực, mà nó vẫn mang dấu ấn của thế giới thực ấy. Nhưng chúng ta cũng không thể đồng nhất hai thế giới ấy với nhau bởi thế giới của trò chơi như trên đã nói là thế giới của mô phỏng, là kết quả của sự tưởng tượng nên nó mang tính ước lệ. “Người chơi cũng cần phải nhớ rằng y đang tham gia vào tình huống ước lệ (chứ không phải thực thụ, đứa trẻ nhớ rằng trước mặt nó là con hổ đồ chơi và 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không sợ)” [31,121].
Đó thực sự là những ước lệ trên cơ sở hiện thực. Vì vậy nếu cố tình biến trò chơi thành nghiêm chỉnh một chiều hay ước lệ một chiều thì đều phá hủy đặc trưng của nó. Trò chơi vừa mang tính quy tắc vừa mang tính tự do. Barthes và Michel Foucault đều cho rằng “trò chơi là những quy tắc xã hội, nhưng là những quy tắc mà khi vượt quá những luật lệ của mình thì nó mở ra không gian của sự chơi” [37].
Bởi lẽ khi tham gia chơi người ta phải tuân thủ những quy tắc hết sức chặt chẽ, nhưng đồng thời cảm giác của chúng ta có được khi chơi lại vô cùng vui vẻ, thoải mái. Mặt khác, thế giới trò chơi là kết quả của sự tưởng tượng nên với cả người thiết kế lẫn người tham gia trò chơi đều có quyền sống hết mình, sáng tạo hết mình trong trò chơi ấy mà không ai có thể bắt bẻ là nó giống hay không giống thế giới thực. Có thể nói chính những quy tắc của trò chơi lại là đường dẫn quan trọng nhất để người chơi đạt đến tự do, phá hủy những khuôn khổ thông thường. Ý nghĩa của trò chơi Trò chơi vẫn luôn tồn tại trong cuộc sống của chúng ta bởi đó là một hoạt động vô cùng ý nghĩa.
Một chức năng mà ai cũng có thể nhìn thấy là chức năng giải trí, mua vui, giúp chúng ta có thể trong một lúc quên đi những nặng nề của cuộc sống thực, là thời gian tạm nghỉ đầy hữu ích mà mỗi người cần phải có để có thể tiếp tục bước trên con đường đời. Nhưng nếu chỉ có như vậy thôi thì sức hút của trò chơi không mãnh liệt đến thế.