Chương 1: Tiểu thuyết Nguyễn Phan Hách trong bối cảnh của tiểu thuyết Việt Nam đương đại. - Chương 2: Hiện thực xã hội và con người trong tiểu thuyết Nguyễn Phan Hách. - Chương 3: Một số đặc điểm về nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Phan Hách 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TIỂU THUYẾT NGUYỄN PHAN HÁCH TRONG BỐI CẢNH CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI 1. Khái niệm về tiểu thuyết Tiểu thuyết lâu nay luôn được coi là một thể loại trọng yếu của văn học.
Tiểu thuyết còn là loại hình tiêu biểu, căn bản của văn xuôi ở mỗi thời kì, tư tưởng văn học, là công cụ được sử dụng phổ biến của nhiều cây bút văn xuôi. Đặc biệt khi cuộc sống con người ngày càng chứa đựng những biến đổi khôn lường, nhà văn muốn đi sâu khai thác những góc khuất theo chiều dài cuộc đời nhân vật thì tiểu thuyết là sự lựa chọn ưu tiên hàng đầu. Bàn về tiểu thuyết, nhà phê bình văn học Nga M.Bakhtin cho rằng “Tiểu thuyết là sản phẩm tinh thần tiêu biểu cho thời đại mới của lịch sử loài người, là thành quả rực rỡ có giá trị như một bước nhảy vọt thực sự vĩ đại của hàng ngàn năm văn chương thế giới” [34]. Từ điển “Thuật ngữ văn học” của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đã định nghĩa tiểu thuyết là một “Tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian.
Tiểu thuyết có thể phản ánh được số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục; đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng”[12; tr.328] Trong cuốn “Lý luận văn học” của Hà Minh Đức (chủ biên) cũng đưa ra những khái niệm tổng quát nhất về thể loại tiểu thuyết: “Tiểu thuyết là một thể loại lớn nằm trong phương thức tự sự có khả năng phản ánh hiện thực một cách bao quát ở mọi giới hạn không gian và thời gian. Khả năng khám phá một cách sâu sắc những vấn đề thuộc thân phận con người thông qua những tính cách đa dạng, phức tạp và khả năng tái hiện những bức tranh tổng thể rộng lớn về đời sống xã hội…”[8; tr. Tất cả cái khái niệm trên đều khẳng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định tính chất đặc biệt và vai trò của tiểu thuyết nhằm phản ánh hiện thực rộng lớn trong đó chứa đựng nhiều vấn đề sâu sắc của đời sống xã hội, số phận con người. Về bản chất, tiểu thuyết mang trong mình những đặc trưng cơ bản, trước hết trong mối quan hệ tương quan với các thể loại khác, “tiểu thuyết nổi bật lên ở những khả năng phản ánh một cách toàn vẹn và sinh động bức tranh mang tính tổng thể của hiện thực đời sống” [8; tr.
Giá trị hiện thực của tiểu thuyết được phản ánh bởi một thế giới nghệ thuật “siêu hiện thực” mà ở đó nhà văn không hề chịu một giới hạn nào về số lượng nhân vật, khối lượng các sự kiện, biến cố, về không gian, thời gian, môi trường, hoàn cảnh. Bức tranh hiện thực đó phản ánh chính cuộc sống nhiều chiều của con người, tất cả đều hiện lên với dáng vẻ chân thực và sinh động nhất mà các thể loại khác khó có thể phản ánh hết được như tiểu thuyết. Cùng với khả năng tạo dựng một không gian với quy mô rộng lớn và hoành tráng thì khả năng khắc họa chân dung nhân vật thông qua sự khám phá những vấn đề của số phận cá nhân và thân phận con người cũng là đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết. Sức hấp dẫn của tác phẩm sẽ được tăng lên đáng kể khi nhà văn biết xoáy sâu vào những vấn đề cá nhân.
Ma Văn Kháng, nhà văn nổi tiếng của văn học đương đại cũng khẳng định tiểu thuyết là nghệ thuật khám phá đời sống của con người và với tiểu thuyết “người ta tìm đến để có được bức tranh tổng thể về cuộc sống và khả năng lôi cuốn, dẫn dắt độc giả đi từ khởi đầu đến kết thúc, chứa đựng sự giải tỏa mọi băn khoăn tò mò” [29; 423]. Bởi thông qua nhân vật, người đọc thấy được sự chuyển biến của cả một thời đại mà còn đọc được những vấn đề muôn thuở trong thân phận con người. Nhân vật vì thế mà trở thành trung tâm của sự mô tả nghệ thuật. Với khuôn khổ không gian, thời gian rộng lớn cho phép người viết tiểu thuyết khai thác nhân vật một cách toàn diện, tỉ mỉ theo từng bước thăng trầm của số phận để tạo nên được những hình tượng nhân vật xuất sắc.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tiểu thuyết tạo dựng được tính đa dạng và màu sắc thẩm mỹ riêng. Nó có thể dung nạp được mọi vấn đề, tùy thuộc theo khả năng sáng tạo của nhà văn trên khuôn khổ rộng lớn như thế nào. Nếu như các thể loại khác chỉ có thể dừng lại ở một khía cạnh đặc trưng thì tiểu thuyết có thể khắc họa một cách toàn diện, đa dạng vấn đề và tái tạo lại một chỉnh thể thống nhất với những màu sắc thẩm mỹ. Bằng khả năng ấy, tiểu thuyết có thể đi tận cùng ngõ ngách của mọi vấn đề.
Bởi tiểu thuyết là thể loại văn chương duy nhất luôn biến đổi, do đó, nó phản ánh sâu sắc hơn, cơ bản hơn, nhạy bén hơn sự biến chuyển của bản thân hiện thực. Kundera: “Tất cả mọi tiểu thuyết của thời đại đều chăm chú vào bí ẩn của cái tôi. Từ lúc anh bắt đầu sáng tạo một con người tưởng tượng, một nhân vật, tức thì anh đối mặt với câu hỏi: Cái tôi là gì? Bằng cách nào nắm bắt được cái tôi? Đây là một trong những câu hỏi cơ bản, trên đó tiểu thuyết được hình thành với tư cách là tiểu thuyết” [35; tr. Cuối cùng khả năng tổng hợp của tiểu thuyết cũng vô cùng to lớn.
Là thể loại ra đời muộn nhất nên tiểu thuyết có khả năng tổng hợp phong cách nghệ thuật của các thể loại văn học khác như kí, kịch, thơ, kết hợp những thủ pháp nghệ thuật lân cận như điện ảnh, hội họa, điêu khắc, âm nhạc… để tạo nên màu sắc riêng biệt. Nói về vị trí của thể loại này so với các thể loại văn chương khác, nhà văn Tô Hoài chỉ rõ: “Tiểu thuyết là một thể hỗn hợp thu hút được hết các thể loại khác. Không ai trói được nó trong bất cứ một chừng mực nào. Chúng ta có thể đem vào tiểu thuyết một hình thức nào đó của văn xuôi cũng được: kịch, bút ký, truyện ngắn, truyện dài và cả thơ nữa, đem từng chương, từng đoạn hoặc từng chữ - dùng thẳng hay dùng tinh thần nó - để miêu tả một ý nghĩ, một hành động nhân vật, hình thức nào tiểu thuyết cũng dung nạp được tất”[25; tr.
Cùng một lúc tiểu thuyết có thể có được nhiều phong cách sáng tạo khác nhau nên thường hướng tới sự đa dạng, muôn màu. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sự vận động và phát triền của tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại Tiểu thuyết xuất hiện muộn ở Việt Nam qua những sáng tác văn xuôi cổ điển xa xưa như Việt Điện u linh, Lĩnh Nam chích quái. Tuy nhiên phải đến những năm ba mươi của thế kỉ XX, văn học Việt Nam mới xuất hiện những tác phẩm tiểu thuyết đúng nghĩa thể loại của nó với những tên tuổi, tác phẩm tiêu biểu như Hoàng Ngọc Phách (Tố Tâm), Nguyễn Trọng Thuật (Quả dưa đỏ),…Cùng với phong trào thơ mới, tiểu thuyết 1930-1945 đánh dấu một thời kỳ rực rỡ huy hoàng trong văn học dân tộc.
Các nhà tiểu thuyết lãng mạn của nhóm Tự Lực Văn Đoàn như Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam và các nhà tiểu thuyết hiện thực với những tên tuổi lớn như Ngô Tất Tố, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng. Tất cả đã tạo nên thời kì hoàng kim của tiểu thuyết trước cách mạng. Cùng với sự vận động của dòng chảy văn học và phong trào đấu tranh, giải phóng dân tộc, văn học trở thành vũ khí chiến đấu chống kẻ thù ngoại xâm. Đội ngũ các nhà tiểu thuyết sinh ra từ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ vô cùng đông đảo: Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Khải, Hồ Phương,…Văn học thời kì hậu chiến thì có thể nhắc đến các tên tuổi như Ma Văn Kháng, Chu Lai, Bảo Ninh… Trải qua hơn một thập kỷ vận động và phát triển, tiểu thuyết vẫn đứng ở vị trí then chốt trong đời sống văn học toàn nhân loại.
Đặc biệt sau đổi mới tiểu thuyết với những biến động phức tạp thực sự trở thành vùng đất lý tưởng cho sự sáng tạo của tiểu thuyết. Nói về vị trí của tiểu thuyết trong văn học Nguyễn Minh Châu nhận định “Trong thể loại tiểu thuyết, lòng người và trường đời đã được tổng kết một cách sâu sắc không phải bằng vài ba khái niệm khô gầy mà nó hiện ra với tất cả mọi hình vẽ tươi mát và sống động y như cuộc đời thực, còn thực và hay hơn cuộc đời thực, bởi vì cuộc đời chỉ diễn ra tự nhiên, còn cuộc đời trong tiểu thuyết nó lại vừa tổng kết, vừa diễn biến, phơi bày” [29; tr. Nhà văn Tạ Duy Anh khi viết về những đòi hỏi 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cần đặt ra trong tiểu thuyết đã khẳng định: “Tôi chủ tâm đòi hỏi tiểu thuyết phải như vậy, bản thân nó phải là một thế giới thay vì chỉ phản ảnh đời sống một cách đơn giản và nó phải tạo ra nhiều cấp đối thoại”[2; tr. Chính vì vậy, tiểu thuyết yêu cầu ở người cầm bút sự dũng cảm, tài năng, vốn sống và chiều sâu xúc cảm để khám phá phát hiện những vấn đề của đời sống.
Tiểu thuyết Việt Nam gắn liền với sự vận động, phát triển của các chặng đường dân tộc theo khuynh hướng khác nhau. Cùng với những cách tân trên nhiều phương diện, tiểu thuyết ngày càng khẳng định vai trò vị thế của mình trong lịch sử văn học hiện đại. Những chuyển biến này còn tạo nên nhiều cây bút trẻ với cách viết mới làm cho không khí của văn chương thêm sôi động. Hòa cùng với những đổi mới của văn học đương đại, tiểu thuyết có những thay đổi đáng kể về cả nội dung, hình thức và cách thức thể hiện.
Trước hết, tiểu thuyết Việt Nam sau đổi mới có những thay đổi trong quan niệm về hiện thực. Nhu cầu sáng tạo và tìm kiếm giá trị hiện hữu trở thành vấn đề đặt ra với các nhà văn. Văn học được nhấn mạnh ở sức mạnh khám phá thực tại và ý thức về sự thật.