ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN ------- ------- NGUYỄN THỊ THU HIỀN ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP TRUYỆN NGẮN NGUYỄN QUANG SÁNG LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN ------- ------- NGUYỄN THI ̣THU HIỀN ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP TRUYỆN NGẮN NGUYỄN QUANG SÁNG CHUYÊN NGÀNH : LÝ LUẬN VĂN HỌC MÃ SỐ : 60.32 LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. LÝ HOÀI THU HÀ NỘI – 2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Mở đầu. 3 Chương 1: Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Quang Sáng. Con người giản dị mà phi thường trong cuộc sống chiến đấu.
Con người phức tạp, dần bị tha hoá trong cuộc sống hậu chiến. Con người ân tình, nhạy cảm trong đời sống riêng tư. 30 Chương 2: Không gian và thời gian nghệ thuật. Không gian nghệ thuật.
Không gian sông nước Tháp Mười. Không gian phố thị Sài Gòn. Thời gian nghệ thuật. Thời gian quá khứ qua cái nhìn hồi tưởng.
Thời gian hiện tại qua các mảng màu tâm trạng. 60 Chương 3: Kết cấu- giọng điệu và ngôn ngữ. Kết cấu sự kiện- tâm lí. Kết cấu đảo lộn trật tự thời gian.
Kết cấu truyện lồng trong truyện. Kết cấu luận đề. 75 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Giọng ngợi ca khẳng định.
Giọng cảm khái xót xa. Giọng “uy mua”. Ngôn ngữ đậm chất Nam Bộ. Ngôn ngữ vừa đậm tính kịch vừa giàu chất trữ tình.
98 Tài liệu tham khảo. 101 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU I. Lý do chọn đề tài Nguyễn Quang Sáng đến với văn chương từ những năm 60 của thế kỉ trước trong mối “cơ duyên” được xe trên chiến trường ác liệt. Suốt 50 năm hành trình đi tìm kiếm chân lý nghệ thuật, Nguyễn Quang Sáng đã từng thử sức trên nhiều lĩnh vực: tiểu thuyết, truyện vừa, kí, kịch bản phim…và cũng đạt được những thành công nhất định.
Nhưng thế mạnh thực sự của ông lại thuộc về thể loại truyện ngắn bởi cứ nhắc đến Nguyễn Quang Sáng là độc giả lại nhớ đến một cây bút viết truyện ngắn tài năng. Kể từ tác phẩm đầu tay Con chim vàng (1958) đến nay, Nguyễn Quang Sáng đã cho ra mắt bạn đọc hơn 100 truyện ngắn gắn liền với hàng loạt các giải thưởng uy tín: giải thưởng cuộc thi truyện ngắn báo Thống Nhất (1959) với tác phẩm Ông Năm Hạng, giải thưởng cuộc thi truyện ngắn Tạp chí văn nghệ quân đội (1959) cho tác phẩm Tư Quắn, giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam (1994) cho những thể nghiệm thành công trong Con mèo của Fuojita, giải Cây bút vàng (1998) trong cuộc thi truyện ngắn do Bộ công an và Hội nhà văn tổ chức cho Về lại bức tranh xưa…Năm 2000, Nguyễn Quang Sáng được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật. Không chỉ có vậy, nhiều truyện ngắn của ông còn được đưa vào giảng dạy trong chương trình phổ thông hoặc được chuyển thể thành kịch bản phim như Chiếc lược ngà, Con gà trống, Quán rượu người câm, Chị Nhung, Tên của đứa con, Con khỉ mồ côi…Đó là những cống hiến đáng trân trọng của nhà văn có thực tài này với thể loại truyện ngắn nói riêng và nền văn xuôi Việt Nam hiện đại nói chung. Ngày nay nhìn lại có thể thấy Nguyễn Quang Sáng không gây choáng ngợp bởi số lượng truyện ngắn đồ sộ mà tạo dấu ấn bền lâu nhờ phong cách 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghệ thuật độc đáo.
Bạn văn, nhà phê bình và độc giả luôn nhớ tới ông như là một nhà văn Nam Bộ điển hình, một người kể chuyện bẩm sinh. Tô Hoài khi đọc Vểnh râu đã nhận xét: “Lần này đọc của Sáng, tôi đã thấy thuần lắm của cốt cách văn phong một trung tâm- miền Nam là một trung tâm, mà trong văn không có cái nhàn nhạt chữ nghĩa dùng cho miền nào cũng được” [7; tr. Trần Đăng Khoa cũng suy nghĩ tương tự khi đọc Một chuyện vui: “Nó sống động, nó sục lên cái mùi vị sông nước Tháp Mười, cả cái chất Nam Bộ đậm đặc không thể trộn lẫn” [7; tr. Còn Phan Đắc Lập cho rằng: “Nguyễn Quang Sáng có biệt tài kể chuyện.
Bằng một lối văn mộc mạc, anh cứ thủ thỉ kể hết cuộc tình này đến cuộc tình khác như một người nông dân Nam Bộ kể chuyện đời xưa và chuyện tiếu lâm. Ấy vậy mà với những trang viết mộc mạc ấy, Nguyễn Quang Sáng đã chạm tới những rung động vi nhiệm của tình yêu” [82; tr. Thiết nghĩ đó mới là “giải thưởng” lớn nhất mà Nguyễn Quang Sáng đạt được trên hành trình văn học của mình. Đến nay tuy tuổi đã cao nhưng Nguyễn Quang Sáng vẫn miệt mài trên những trang viết, như ông chưa thoả mãn những gì đã đạt được.
Ông vẫn trăn trở với tập truyện ngắn về miền Tây, vẫn nỗ lực tự đổi mới chính mình để theo kịp bước đi của lịch sử và thời đại. Trước những cống hiến không ngừng nghỉ của nhà văn Nam bộ “lão thành”, chúng tôi thiết nghĩ phải có công trình nghiên cứu một cách hệ thống về đặc trưng truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng. Luận văn này mong muốn góp phần tìm hiểu truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng từ góc độ thi pháp để khẳng định sự đóng góp cũng như tài năng, cá tính sáng tạo của ông đối với nền văn học hiện đại Việt Nam. Lịch sử vấn đề Nguyễn Quang Sáng bắt đầu cầm bút từ 1952 hồi ở U Minh đánh Pháp.
Kể từ đó đến nay, hơn 70 năm tuổi đời, 50 năm tuổi nghề, Nguyễn Quang Sáng vẫn 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giữ được sức sáng tạo và đổi mới dồi dào. Sáng tác của ông, bởi thế, cũng thu hút được sự chú ý của không ít nhà phê bình, nghiên cứu. Các bài viết thường được triển khai theo hai hướng: hoặc khái quát đặc trưng truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng qua tổng kết hàng loạt tác phẩm, hoặc đi sâu vào tìm hiểu một truyện ngắn tiêu biểu của ông. Ở hướng tiếp cận nào thì các công trình đi trước đều đưa ra những gợi ý thú vị cho người thực hiện luận văn này.
Năm 1969, tác giả Nguyễn Nghiệp đã có bài viết Đất nước và con người miền Nam trong Chiếc lược ngà của Nguyễn Sáng đăng trên Tạp chí văn học số 1. Bài viết là những nhận xét khái quát nhất về tập truyện ngắn Chiếc lược ngà. Nguyễn Nghiệp chủ yếu thiên về tóm tắt lại nội dung các câu chuyện và bước đầu đã đưa ra một số phát hiện về đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng: “Lối kể chuyện tưởng chừng như rất thoải mái, tuỳ hứng, nhưng thực ra đã thông qua bàn tay rất chủ động của tác giả (…) Quá khứ với hiện tại xen lẫn nhau, gắn bó với nhau theo lôgic bên trong của tính cách (…) Những chi tiết đều là chọn lọc và đã được khai thác đúng mức, hành động bên ngoài nói lên được tâm trạng bên trong” [68; tr. Bài viết này có ý nghĩa như là một trong những bài phê bình đầu tiên về truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng.
Năm 1975, trên Tạp chí Văn học số 2, tác giả Vân Thanh đã có một bản tổng kết “dày dặn” và toàn diện hơn về Truyện ngắn Nguyễn Sáng. Nhìn lại chặng đường sáng tác của Nguyễn Quang Sáng từ 1958- 1975, Vân Thanh đã chỉ ra những đặc điểm nổi bật làm nên phong cách truyện ngắn của ông: “Nói được một cái gì thật kì diệu trong những điều tưởng chừng rất bình thường của cuộc sống, đó là đóng góp đáng chú ý của Nguyễn Sáng (…) Nhưng làm quen với Nguyễn Sáng, người đọc được tiếp xúc nhiều hơn với những câu chuyện được xây dựng trên những tình tiết ngẫu nhiên, bất ngờ, lắm khi gay cấn, căng thẳng đầy tính kịch” [75; tr. Vân Thanh còn đưa ra nhiều nhận định sắc sảo, chính xác về chi tiết, nhân vật, tính kịch trong truyện ngắn 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguyễn Quang Sáng như: “Truyện Nguyễn Sáng giàu chi tiết sống. Nhưng chi tiết đối với anh không phải là một thứ trang sức để phô bày.
Chi tiết được anh dùng trước hết là nhằm khắc hoạ nhân vật… Cùng miêu tả lớp trẻ, nhưng Nguyễn Sáng, mỗi người một nét khác nhau… Cùng miêu tả các cô giao liên, nhưng qua ngòi bút Nguyễn Sáng, mỗi người vẫn có một vẻ riêng”. “Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Sáng là những con người được vươn lên trong ánh sáng của cách mạng. Những nét u buồn không đọng lâu trong con người họ. Khó khăn, mất mát, chết chóc là điều khó tránh khỏi trong cuộc chiến đấu ác liệt này, nhưng điều đó không làm giảm lòng tin của họ vào chiến thắng ngày mai”.
Hay “lắm tình huống bất ngờ, truyện Nguyễn Sáng thường mang nhiều chất kịch. Đó là phong cách của anh. Truyện của anh bao giờ cũng có khía cạnh làm người đọc hồi hộp, chờ đợi. Kết thúc truyện bao giờ cũng đột ngột, người đọc khó đoán được” [75; tr.
Có thể nói bài viết của Vân Thanh đã bước đầu hình thành được trong lòng bạn đọc một phong cách truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng: chứa đựng những yếu tố kì diệu, giàu chi tiết sống, lắm tình huống bất ngờ, đậm tính kịch nhưng vẫn mang nhiều chất trữ tình. Những năm sau đó, giới phê bình cũng rải rác có một số bài viết về Nguyễn Quang Sáng và truyện ngắn của ông. Có thể kể đến bài viết của Trần Hữu Tá về chân dung nhà văn trên Từ điển văn học với những nhận định ngắn gọn mà khái quát: “Nguyễn Quang Sáng có một phong cách viết truyện ngắn độc đáo. Truyện thường lắm tình huống bất ngờ, ngẫu nhiên nhưng tự nhiên, giàu chi tiết sống động và kì diệu nhưng hợp lý, tính kịch rất nổi nhưng cũng đậm đà chất trữ tình” [68; tr.
Đáng kể hơn nữa là các Lời giới thiệu Tuyển tập Nguyễn Quang Sáng của Bùi Việt Thắng và Phan Đắc Lập. Với những cảm nhận tinh tế của ngòi bút chuyên phê bình truyện ngắn, tác giả Bùi Việt Thắng đã “lẩy” ra một số đặc điểm quan trọng trong phong cách Nguyễn Quang Sáng: cốt truyện tiêu 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biểu hấp dẫn, chi tiết chọn lọc, tình huống đặc sắc và kịch tính cao, chất Nam Bộ đậm nét trong lời văn, lối kể chuyện rất “hoạt”.