CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ 1.1 Một số vấn đề chung về kế toán quản trị: 1.1 Sự hình thành và phát triển của kế toán quản trị: Kế toán quản trị đã từng xuất hiện rất lâu trong hệ thống kế toán doanh nghiệp ở các nước có nền kinh tế thị trường phát triển ở vào những năm cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19. Đầu tiên, kế toán quản trị xuất hiện dưới hình thức kế toán chi phí trong doanh nghiệp sản xuất nhỏ nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin chủ yếu cho những nhà quản trị trong nội bộ doanh nghiệp sản xuất kiểm soát chi phí, định hướng sản xuất để nâng cao năng lực cạnh tranh trong hoạt động sản xuất kinh doanh, để doanh nghiệp chống đ sức p từ các doanh nghiệp lớn. Sau đó, với thực tiễn hữu hiệu, hiệu quả, kế toán quản trị bắt đầu được chú ý, áp dụng, phát triển rất nhanh trong những loại hình doanh nghiệp khác và cả trong những tổ chức phi lợi nhuận như các cơ quan của Nhà nước, bệnh viện, trường học. Ngày nay, kế toán quản trị có xu hướng hình thành, phát triển trước trong những doanh nghiệp lớn có trình độ khoa học - kỹ thuật - quản trị tiên tiến, điều kiện cơ sở vật chất hiện đại [29].
Cụ thể ở một số quốc gia như: Nhật, Trung Quốc, Singapore, Malaysia, Thái Lan [23]. Tương lai, kế toán quản trị chuyển sang một kỷ nguyên mới, rất gần với quản trị, là một công cụ hợp nhất giữa chiến lược kinh doanh với thị trường, hợp nhất giữa kiểm soát, thông tin phản hồi với thông tin định hướng [23], và là một bộ phận thiết yếu của quản trị, kế toán chiến lược [33]. Xét về nội dung thông tin kế toán quản trị [13]: Quá trình hình thành, phát triển kế toán quản trị trong doanh nghiệp trải qua hai giai đoạn cơ bản với những nội dung khác nhau: - Giai đoạn thứ nhất, khoảng trước những năm 1950, kế toán quản trị được xem như là một phương pháp kỹ thuật xác định, phân bổ chi phí sản xuất để LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 tính giá vốn sản phẩm chế tạo, giá vốn hàng bán và lập dự toán chi phí sản xuất nhằm cung cấp thông tin tài chính cho nhà quản trị kiểm soát chi phí, định hướng sản xuất; - Giai đoạn thứ hai, khoảng những năm 1965 cho đến nay, kế toán quản trị được xem như là chuyên môn kế toán phản ảnh, cung cấp toàn diện thông tin kinh tế, tài chính cho nhà quản trị thực hiện các chức năng quản trị doanh nghiệp trong nội bộ. Xét về tr ng t thông tin [10]: Quá trình hình thành và phát triển của kế toán quản trị trải qua 5 giai đoạn cơ bản với các trọng tâm thông tin khác nhau: Giai đoạn 1: Trước năm 1950 Từ sau cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 1 vào cuối thế kỉ 18 đến đầu thế kỉ 19 đã đặt ra nhiều thách thức đối với những người hành nghề kế toán.
Vào thời điểm này, nhờ có sự phát triển của khoa học kĩ thuật, các xưởng dệt thủ công chuyển sang những nhà máy dệt, hình thành ngành công nghiệp sợi, dệt. Và khi có sự xuất hiện của ngành giao thông đường sắt thì hầu hết tất cả các hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực dệt, luyện kim, đường sắt đều trở nên phức tạp, khối lượng nghiệp vụ kế toán bùng nổ đáng kể. Lúc này, nhiệm vụ của nhân viên kế toán không còn là việc ghi bút toán k p một cách đơn thuần nữa mà họ được yêu cầu phải làm sao đơn giản hóa thông tin, cung cấp thông tin để có thể kiểm soát được chi phí và định giá bán sản phẩm. Cũng vào thời điểm này, thuật ngữ "Kế toán quản trị" chưa xuất hiện trong hệ thống kế toán Anglo - Saxon nhưng thay vào đó thuật ngữ "Kế toán chi phí" đã xuất hiện để định nghĩa quy trình tính toán chi phí, xác định giá thành, kiểm soát tình hình tài chính của doanh nghiệp.
Mặc dù kế toán quản trị chưa được ghi nhận đến thời điểm trước thế kỉ 19, nhưng công việc thu thập, xử lý các thông tin kinh tế tài chính đã có và những người chủ kinh doanh đã biết sử dụng những số liệu thông tin kinh tế trong quá khứ để lập dự toán cho kì hoạt động kế tiếp. Đỉnh cao là vào năm 1920, ông Donaldson Brown, giám đốc tài chính của công ty Dupont đã giới thiệu công thức tính toán tỷ lệ ROI. Sau đó, các công ty LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 Dupont và General Motor đã tuyên bố là người tiên phong trong việc áp dụng một số kỹ thuật phân tích trong công tác quản trị của mình. Tuy nhiên trong thời kì này dù có nhiều bằng chứng chứng minh cho sự xuất hiện của lĩnh vực kế toán quản trị nhưng trong xã hội bấy giờ kế toán quản trị chưa xuất hiện nổi bật, mà tiềm ẩn dưới dạng kế toán chi phí như là một hoạt động kỹ thuật cần thiết để đảm bảo đạt được các mục tiêu của doanh nghiệp.
Giai đoạn 2: Vào những năm 1965 Dấu mốc quan trọng cho sự ra đời của kế toán quản trị là quyển sách đầu tiên về kế toán quản trị của Robert Anthony được xuất bản vào năm 1956 như là một dấu mốc quan trọng của sự ra đời kế toán quản trị. Quyển sách này tập trung vào ba vấn đề chính: Giới thiệu kế toán quản trị là gì, làm thế nào có thể hệ thống và phân tích vấn đề mới để ra quyết định, giới thiệu các công cụ kiểm soát chi phí thích hợp. Từ sau khi có sự giới thiệu về kế toán quản trị của Robert Anthony thì nhiều công cụ kế toán quản trị đã được phát triển trong suốt giai đoạn này. Sự quan tâm của kế toán quản trị đã chuyển biến mạnh mẽ vào việc cung cấp thông tin cho hoạt động lập kế hoạch và kiểm soát của nhà quản trị, thông qua việc sử dụng các kỹ thuật như phân tích để ra quyết định và kế toán trách nhiệm.
Sự phát triển công cụ kế toán quản trị đã phản ánh được các lý thuyết kinh tế nhưng tất cả đều dựa trên ba giả thuyết cơ bản: - Các hoạt động diễn ra hàng ngày ở các cấp quản lý và điều hành. - Môi trường kinh tế bên ngoài ổn định, ít chịu tác động của giá và nhu cầu thị trường. - Mục đích chủ yếu của kế toán quản trị là phục vụ cho việc ra quyết định. Chính các giả thuyết này đã khiến cho các kỹ thuật quản trị mới bị giới hạn xung quanh việc là làm sao xây dựng được công cụ phục vụ cho việc ra quyết định, làm sao giải quyết những vấn đề truyền thống là tăng lợi nhuận và tăng tính hiệu quả.
Ngoài ra, những kỹ thuật mới trong thời kỳ này không xem x t các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp như những thay đổi về công nghệ, những thay đổi về nhu cầu sản phẩm hay những sáng tạo của đối thủ cạnh tranh…Có thể nói, đặc điểm của kế toán LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 quản trị trong giai đoạn này là sự định hình lại lĩnh vực kế toán quản trị đã có từ trước, giới thiệu các lý thuyết kinh tế để khẳng định và bổ sung cho các kỹ thuật kế toán quản trị truyền thống đã tồn tại trước đâyvà khẳng định niềm tin là kế toán quản trị có thể cung cấp các mô hình và các công cụ hiệu quả để hỗ trợ cho nhà quản trị trong việc ra quyết định. Vì thế, trong giai đoạn này, kế toán quản trị chỉ dừng lại ở vai trò là một hoạt động quản lý gián tiếp. Kế toán quản trị mang ý nghĩa như là sự hỗ trợ từ một nhà quản trị gián tiếp đối với nhà quản trị trực tiếp thông qua việc cung cấp thông tin cho việc lập kế hoạch, kiểm soát và ra quyết định. Giai đoạn 3: Vào những năm 1985 Đây là thời kỳ của sự phát triển vượt bậc của khoa học kỹ thuật, sự toàn cầu hóa kinh tế ngày càng nhanh chóng, sự cạnh tranh quyết liệt giữa các doanh nghiệp… Vì vậy, kế toán quản trị không còn dừng lại ở vị trí là một phần của kế toán tài chính, tham gia gián tiếp vào quản lý mà trở thành một bộ phận cấu thành quá trình quản lý để tất cả các nhà quản lý có thể tiếp cận với thông tin.
Trong xu thế đó, kế toán quản trị được đòi hỏi phải phục vụ sao cho tốt nhất các công việc dự báo, tổ chức điều hành, kiểm soát và ra quyết định. Chính nhu cầu thông tin này đã hình thành nên ngành kế toán quản trị riêng biệt. Từ đó, ngành kế toán bắt đầu hình thành hai thái cực cơ bản và phát triển nhanh chóng: - Một là, cung cấp thông tin về trách nhiệm vật chất – pháp lý của doanh nghiệp nhằm đảm bảo sự kiểm tra, giám sát của các cá nhân, doanh nghiệp có quyền lợi kinh tế liên quan. - Hai là, cung cấp thông tin cho công việc quản trị các hoạt động trong doanh nghiệp của các nhà quản trị như lập kế hoạch, tổ chức điều hành, kiểm tra và ra quyết định.
Đây chính là nền tảng hình thành nên sự tách rời kế toán thành kế toán tài chính và kế toán quản trị để đẩy nhanh sự phát triển và tính hữu ích của kế toán quản trị ở những nước phát triển, những doanh nghiệp có quy mô lớn, có sự phân quyền, phân cấp trong quản lý. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 18 Hơn nữa, vào những năm đầu của thập niên 80 của thế kỷ 20, những nhà nghiên cứu và những người thực hành kế toán quản trị nhận thấy những nội dung của kế toán quản trị trước đây không còn thích hợp để giải quyết các vấn đề mà nhà quản trị phải đối mặt. Vì vậy, các nhà nghiên cứu về kế toán quản trị bắt đầu mở rộng hướng nghiên cứu kế toán quản trị sang: - Mở rộng kế toán quản trị sang lĩnh vực phi tài chính. - Tìm hiểu nhiều hơn về những vấn đề đương thời và nhu cầu thông tin của nhà quản trị để xây dựng mô hình kế toán quản trị phù hợp hơn.
- Các hướng dẫn thực hành đổi mới hơn Khoảng thời gian từ năm 1980 đến năm 1995 được xem như một “luồng gió mới” thổi vào kế toán quản trị làm cho kế toán quản trị phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu.