Luận văn thạc sĩ UEH: Thúc đẩy hoạt động sáp nhập và mua lại của Ngân hàng TM Việt Nam

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích vai trò của sáp nhập và mua lại trong ngân hàng thương mại Việt Nam, thúc đẩy sự phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Bích
• Người hướng dẫn: PGS - TS Bùi Kim Yến
• Trường học: Trường đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Thúc Đẩy Hoạt Động Sáp Nhập Và Mua Lại Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG SÁP NHẬP VÀ MUA LẠI CỦA NGÂN HÀNG
• 1.1. Lý thuyết về hoạt động sáp nhập và mua lại (M&A) ngân hàng
• 1.1.1. Khái niệm về M&A ngân hàng
• 1.1.2. Bản chất của hoạt động M&A ngân hàng
• 1.1.3. Phân loại các hình thức M&A ngân hàng
• 1.1.4. Động cơ thực hiện M&A ngân hàng
• 1.2. Tác động của hoạt động M&A ngân hàng
• 1.2.1. Mặt tích cực
• 1.2.2. Mặt tiêu cực
• 1.3. Cơ sở đánh giá hoạt động M&A ngân hàng
• 1.4. Kinh nghiệm của thế giới và một số bài học cho Việt Nam về hoạt động M&A ngân hàng
• 1.4.1. Kinh nghiệm của thế giới về hoạt động M&A ngân hàng
• 1.4.2. Một số bài học cho Việt Nam
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG SÁP NHẬP VÀ MUA LẠI CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 2.1. Tổng quan hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam
• 2.2. Những thành tựu đạt được
• 2.3. Những thách thức đặt ra đối với hệ thống NHTM Việt Nam
• 2.4. Cơ sở pháp lý cho hoạt động M&A trong lĩnh vực ngân hàng
• 2.4.1. Các luật điều chỉnh chung cho hoạt động M&A
• 2.4.2. Các văn bản quy định hoạt động M&A trong lĩnh vực ngân hàng
• 2.5. Thực trạng hoạt động M&A của NHTM Việt Nam
• 2.5.1. Giai đoạn trước năm 2005
• 2.5.2. Giai đoạn từ năm 2005 đến 2013
• 2.6. Đánh giá hoạt động M&A của NHTM Việt Nam
• 2.6.1. Những yếu tố thúc đẩy hoạt động M&A của NHTM Việt Nam
• 2.6.1.1. Áp lực nợ xấu
• 2.6.1.2. Áp lực cạnh tranh
• 2.6.1.3. Ngân hàng Nhà nước khuyến khích các TCTD tiến hành M&A
• 2.6.1.4. Quy mô vốn và tài sản nhỏ
• 2.6.1.5. Vấn đề sở hữu chéo giữa các ngân hàng
• 2.7. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY HOẠT ĐỘNG M&A CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Nhóm giải pháp về phía NHTM Việt Nam
• 3.1.1. Lãnh đạo các NHTM Việt Nam cần phải thay đổi tư duy, nhận thức mới về hoạt động M&A ngân hàng
• 3.1.2. Hoạt động M&A của NHTM Việt Nam phải xuất phát tự nguyện
• 3.1.3. Lựa chọn tổ chức tư vấn hoạt động M&A ngân hàng có uy tín, kinh nghiệm và chuyên nghiệp, am hiểu NHTM Việt Nam
• 3.1.4. Vấn đề lựa chọn đối tác
• 3.1.5. Vấn đề định giá ngân hàng và phương pháp định giá
• 3.1.6. Tuyên truyền đầy đủ những thông tin cần thiết về hoạt động M&A
• 3.1.7. Xây dựng chiến lược giải quyết các vấn đề hậu M&A
• 3.2. Nhóm giải pháp về phía Nhà nước
• 3.2.1. Nâng cao vai trò của NHNN Việt Nam trong định hướng và lộ trình thúc đẩy hoạt động M&A ngân hàng
• 3.2.2. Hoàn thiện khung pháp lý về hoạt động M&A
• 3.2.3. Tăng cường các biện pháp nhằm giảm thiểu thông tin bất cân xứng
• 3.2.4. Khuyến khích hình thành các công ty tư vấn và đào tạo các nhà tư vấn M&A chuyên nghiệp
• 3.2.5. Điều chỉnh chính sách thu hút các nhà đầu tư nước ngoài
• 3.2.6. Xây dựng quy định, quy trình chuẩn về định giá ngân hàng
• 3.2.7. Xây dựng chiến lược xử lý nợ xấu hậu M&A
• 3.3. Kết luận chương 3
• Danh mục tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về hoạt động sáp nhập và mua lại ngân hàng thương mại Việt Nam

Hoạt động sáp nhập và mua lại (M&A) ngân hàng thương mại Việt Nam đã trở thành một xu hướng quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. M&A không chỉ giúp các ngân hàng tăng cường sức mạnh tài chính mà còn mở rộng quy mô hoạt động, nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong bối cảnh thị trường tài chính ngày càng cạnh tranh, việc thúc đẩy hoạt động M&A trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.

1.1. Khái niệm và bản chất của M A ngân hàng

M&A ngân hàng là quá trình kết hợp giữa hai hoặc nhiều ngân hàng nhằm đạt được mục tiêu chiến lược. Bản chất của hoạt động này không chỉ đơn thuần là việc mua bán mà còn là sự thay đổi trong cấu trúc sở hữu và quản lý của ngân hàng.

1.2. Động cơ thúc đẩy hoạt động M A ngân hàng

Các động cơ chính thúc đẩy hoạt động M&A bao gồm giảm số lượng ngân hàng, đáp ứng yêu cầu về vốn, và nâng cao năng lực cạnh tranh. Những yếu tố này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả hoạt động mà còn tạo ra giá trị cho cổ đông.

II. Thực trạng hoạt động sáp nhập và mua lại của ngân hàng thương mại Việt Nam

Thực trạng hoạt động M&A ngân hàng thương mại Việt Nam cho thấy sự phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua để đảm bảo sự bền vững và hiệu quả của các thương vụ M&A.

2.1. Những thành tựu đạt được trong hoạt động M A

Trong giai đoạn từ năm 2005 đến 2013, nhiều thương vụ M&A thành công đã diễn ra, giúp các ngân hàng cải thiện quy mô và năng lực cạnh tranh. Những thành tựu này đã góp phần làm lành mạnh hóa hệ thống ngân hàng Việt Nam.

2.2. Những thách thức đối với hoạt động M A ngân hàng

Mặc dù có nhiều thành công, nhưng hoạt động M&A ngân hàng vẫn đối mặt với nhiều thách thức như áp lực cạnh tranh từ ngân hàng nước ngoài, vấn đề nợ xấu, và sự thiếu hụt nguồn lực tài chính.

III. Phương pháp thúc đẩy hoạt động sáp nhập và mua lại ngân hàng thương mại

Để thúc đẩy hoạt động M&A ngân hàng thương mại Việt Nam, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể từ cả phía ngân hàng và nhà nước. Những giải pháp này sẽ giúp tăng cường hiệu quả và tính bền vững của các thương vụ M&A.

3.1. Giải pháp từ phía ngân hàng thương mại

Ngân hàng cần thay đổi tư duy về M&A, lựa chọn đối tác phù hợp và xây dựng chiến lược rõ ràng để đảm bảo thành công trong các thương vụ M&A.

3.2. Giải pháp từ phía nhà nước

Nhà nước cần hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động M&A, tăng cường giám sát và hỗ trợ các ngân hàng trong quá trình thực hiện M&A để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về M A ngân hàng

Nghiên cứu về hoạt động M&A ngân hàng thương mại Việt Nam đã chỉ ra rằng các thương vụ M&A không chỉ giúp cải thiện hiệu quả hoạt động mà còn tạo ra giá trị cho cổ đông. Những ứng dụng thực tiễn từ các thương vụ thành công có thể được áp dụng rộng rãi trong ngành ngân hàng.

4.1. Các thương vụ M A tiêu biểu tại Việt Nam

Một số thương vụ M&A tiêu biểu đã diễn ra tại Việt Nam, giúp các ngân hàng cải thiện quy mô và năng lực cạnh tranh. Những bài học từ các thương vụ này có thể được áp dụng cho các ngân hàng khác.

4.2. Tác động của M A đến nền kinh tế Việt Nam

Hoạt động M&A ngân hàng không chỉ ảnh hưởng đến các ngân hàng mà còn có tác động lớn đến nền kinh tế Việt Nam, giúp cải thiện tính ổn định và phát triển bền vững.

V. Kết luận và tương lai của hoạt động M A ngân hàng thương mại Việt Nam

Hoạt động sáp nhập và mua lại ngân hàng thương mại Việt Nam đang trên đà phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, để đảm bảo sự bền vững và hiệu quả, cần có những chiến lược và giải pháp cụ thể trong tương lai.

5.1. Tương lai của hoạt động M A ngân hàng

Dự báo rằng hoạt động M&A ngân hàng sẽ tiếp tục phát triển trong tương lai, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Các ngân hàng cần chuẩn bị sẵn sàng để đối mặt với những thách thức mới.

5.2. Những khuyến nghị cho các ngân hàng thương mại

Các ngân hàng cần xây dựng chiến lược M&A rõ ràng, tăng cường năng lực quản lý và cải thiện tính minh bạch trong các thương vụ M&A để đạt được thành công.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 2011–2013 chứng kiến áp lực tái cấu trúc sâu sắc trong hệ thống tài chính Việt Nam khi tỷ lệ nợ xấu thực tế toàn hệ thống ước tính lên tới 12,7% nếu không áp dụng cơ chế cơ cấu nợ theo Quyết định 780/QĐ-NHNN. Trước bối cảnh đó, 39 ngân hàng thương mại cổ phần và 1 ngân hàng thương mại nhà nước phải đối mặt với bài toán cấp bách về an toàn thanh khoản và quy mô vốn. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất, động cơ thúc đẩy và rào cản của hoạt động sáp nhập và mua lại (M&A) trong ngành ngân hàng Việt Nam, từ đó định hình các giải pháp gia tăng năng lực cạnh tranh.

Mục tiêu cụ thể của công trình bao gồm: hệ thống hóa lý luận chuẩn mực về M&A ngân hàng; phân tích bức tranh thực trạng qua hai giai đoạn bản lề (trước năm 2005 và từ 2005 đến 2013); và đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện cho cơ quan quản lý cũng như các tổ chức tín dụng. Về phạm vi nghiên cứu, đề tài bao quát toàn bộ hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam, tập trung vào nhóm định chế tài chính yếu kém thuộc diện cơ cấu lại bắt buộc. Ý nghĩa nghiên cứu được định lượng cụ thể qua việc hỗ trợ cải thiện hệ số an toàn vốn tối thiểu (CAR) vượt ngưỡng 9% theo Thông tư 13/2010/TT-NHNN, kéo giảm tỷ lệ cho vay trên vốn huy động (LDR) từ mức đỉnh 87,75% về ngưỡng an toàn dưới 80%, đồng thời thiết lập nền tảng hình thành các tập đoàn tài chính quy mô lớn đủ sức cạnh tranh khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết giá trị cộng hưởng (Synergy Theory) với nguyên lý 1 + 1 > 2 làm nền tảng cốt lõi. Hiệu ứng cộng hưởng được tạo lập dựa trên việc cắt giảm chi phí trùng lặp mạng lưới, tối ưu hóa bộ máy quản trị và khai thác lợi thế quy mô (Economies of Scale) cùng lợi thế phạm vi (Economies of Scope). Bên cạnh đó, nghiên cứu kết hợp lý thuyết tập trung tư bản của Karl Marx nhằm giải thích tính tất yếu khách quan của quá trình tích tụ nguồn lực tài chính trong nền kinh tế thị trường khi áp lực cạnh tranh gia tăng.

Các khái niệm cơ bản được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

• Sáp nhập ngân hàng (Merger): Sự kết hợp giữa các ngân hàng tương đồng về quy mô và vị thế trên tinh thần tự nguyện để hình thành một pháp nhân mới duy nhất.
• Mua lại ngân hàng (Acquisition): Hoạt động một định chế tài chính mua lại một phần hoặc toàn bộ tài sản, cổ phần nhằm nắm quyền kiểm soát ngân hàng mục tiêu.
• Sáp nhập theo chiều ngang (Horizontal Merger): Sự hợp nhất giữa các ngân hàng có cùng phân khúc sản phẩm, dịch vụ và thị trường mục tiêu.
• Sáp nhập thân thiện và sáp nhập thù nghịch: Phân định ranh giới dựa trên sự đồng thuận của hội đồng quản trị và quyền lợi của các nhóm cổ đông.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính kiểm toán giai đoạn 2009–2013 của các ngân hàng thương mại đại diện (VietinBank, BIDV, Vietcombank, Agribank, Eximbank, SCB, Phương Nam), kết hợp báo cáo giám sát chuyên đề của Ngân hàng Nhà nước và Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia. Cỡ mẫu nghiên cứu bao phủ 100% hệ thống với 40 ngân hàng thương mại nội địa, trong đó áp dụng phương pháp chọn mẫu điển hình đối với 9 ngân hàng thương mại cổ phần yếu kém thuộc diện bắt buộc cơ cấu lại theo phê duyệt của Thủ tướng Chính phủ.

Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp phân tích định tính và định lượng nhằm đảm bảo tính khách quan đa chiều: định lượng giúp so sánh trực quan các biến số tài chính then chốt (CAR, ROE, ROA, tổng tài sản, vốn điều lệ) trước và sau thương vụ; định tính giúp đánh giá mức độ tương thích văn hóa doanh nghiệp, năng lực điều hành và tính đồng bộ của hệ thống công nghệ. Khung thời gian nghiên cứu kéo dài xuyên suốt từ năm 1997 đến hết năm 2013, chia tách thành hai mốc thời gian trước năm 2005 (giai đoạn M&A nông thôn - đô thị quy mô nhỏ) và 2005–2013 (giai đoạn tái cấu trúc quy mô lớn theo định hướng thị trường).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực tiễn hoạt động M&A của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam mang lại các phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, hoạt động M&A tạo ra bước nhảy vọt về quy mô vốn điều lệ và tổng tài sản cho các bên tham gia. Điển hình như thương vụ hợp nhất giữa Ngân hàng Sài Gòn, Ficombank và Tín Nghĩa vào ngày 01/01/2012 hình thành Ngân hàng Thương mại Cổ phần Sài Gòn (SCB) mới: vốn điều lệ tăng từ 4.295 tỷ đồng lên 10.584 tỷ đồng (tăng 2,46 lần), tổng tài sản tăng từ 77.019 tỷ đồng lên 181.000 tỷ đồng (tăng 2,35 lần), vươn lên vị trí thứ 4 về tổng tài sản trong khối ngân hàng thương mại cổ phần. Ở giai đoạn trước, Ngân hàng Phương Nam sau chuỗi sáp nhập từ năm 1997 đến 2003 đã gia tăng vốn điều lệ từ 50 tỷ đồng lên 4.458 tỷ đồng vào cuối năm 2013 (tăng gần 90 lần).

Thứ hai, M&A đóng vai trò cứu cánh tức thời cho tình trạng mất thanh khoản nghiêm trọng và giảm tỷ lệ nợ xấu kỹ thuật. SCB sau hợp nhất đã chi trả 11.922 tỷ đồng khoản vay tái cấp vốn của Ngân hàng Nhà nước, tất toán hoàn toàn trạng thái vàng và kéo giảm tỷ lệ nợ xấu xuống 1,63% vào cuối năm 2013 nhờ bán nợ xấu cho Công ty Quản lý Tài sản (VAMC). Hệ số an toàn vốn CAR của SCB đạt 9,95%, vượt mức trần tối thiểu quy định.

Thứ ba, hiệu quả sinh lời ngắn hạn sau M&A sụt giảm sâu do gánh nặng chi phí dự phòng rủi ro và xử lý tài sản xấu tồn đọng. Tại SCB, lợi nhuận trước thuế giảm mạnh từ 529 tỷ đồng xuống còn 60 tỷ đồng (giảm 88,6%); tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) giảm từ 20,15% xuống 0,35%; tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) giảm từ 1,26% xuống 0,03%.

Thứ tư, mạng lưới hoạt động và thị phần được mở rộng nhanh chóng nhưng vấp phải rào cản lớn về xung đột văn hóa và tích hợp công nghệ. Sau M&A, SCB sở hữu 229 điểm giao dịch và 3.800 nhân sự; Ngân hàng Phương Nam mở rộng lên 142 chi nhánh, phòng giao dịch. Dù vậy, sự thiếu đồng bộ về hạ tầng công nghệ lõi và tranh chấp quyền kiểm soát giữa các nhóm cổ đông lớn làm chậm tiến độ tối ưu hóa chi phí vận hành.

Thảo luận kết quả

Các số liệu nghiên cứu có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng so sánh chỉ tiêu tài chính trước và sau sáp nhập kết hợp biểu đồ cơ cấu nợ quá hạn nhằm phản ánh chân thực áp lực tài chính của các ngân hàng. Nguyên nhân chính khiến M&A giai đoạn 2011–2013 bùng nổ bắt nguồn từ tình trạng sở hữu chéo phức tạp, tín dụng tập trung quá mức vào bất động sản và sự chênh lệch kỳ hạn khi 25% nguồn vốn ngắn hạn bị chôn vào các khoản vay trung và dài hạn.

So sánh với bài học quốc tế, mô hình tái cơ cấu của Việt Nam có nét tương đồng với Đài Loan giai đoạn 2001–2008. Đài Loan đã thành lập Ủy ban Giám sát Tài chính (FSC) và công ty xử lý nợ để giảm số lượng ngân hàng từ 53 xuống 37, kéo giảm tỷ lệ nợ xấu từ 11,3% xuống 1,8% và nâng CAR bình quân lên 11,7%. Ngược lại, kinh nghiệm từ Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Mỹ (FDIC) với việc xử lý 73,5% tổ chức đổ vỡ theo nguyên tắc tiếp nhận nợ và bán tài sản minh bạch cho thấy Việt Nam vẫn thiếu một cơ quan chuyên trách đủ quyền lực và nguồn lực tài chính độc lập để xử lý triệt để hậu M&A.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm thúc đẩy hoạt động M&A ngành ngân hàng phát triển thực chất và minh bạch, hệ thống giải pháp cần được triển khai đồng bộ:

1. Hoàn thiện hành lang pháp lý và quy chuẩn định giá ngân hàng: Ngân hàng Nhà nước cần phối hợp Bộ Tài chính xây dựng bộ quy chế chuẩn hóa về phương pháp định giá tài sản vô hình, thương hiệu và danh mục cho vay theo chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS; lộ trình hoàn thành trong giai đoạn 2015–2017 nhằm xóa bỏ tình trạng định giá theo thỏa thuận cảm tính hoặc đầu cơ thâu tóm trục lợi.
2. Nới lỏng giới hạn tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài: Chính phủ cần điều chỉnh quy định tại Nghị định 01/2014/NĐ-CP, nâng tỷ lệ sở hữu tối đa của nhà đầu tư chiến lược nước ngoài từ mức 20% lên 35%–49% đối với các ngân hàng thuộc diện tái cơ cấu bắt buộc; mục tiêu thu hút dòng vốn ngoại và chuyển giao công nghệ quản trị rủi ro Basel II, triển khai từ năm 2015 đến năm 2018.
3. Nâng cao vai trò giám sát chuyên trách và giải quyết sở hữu chéo: Thành lập ủy ban giám sát tài chính hợp nhất hoặc trao quyền độc lập tương tự mô hình FDIC để trực tiếp điều phối M&A; chỉ đạo xử lý dứt điểm các nhóm lợi ích sở hữu chéo, đưa tỷ lệ LDR toàn ngành duy trì ổn định dưới mức 80% trong giai đoạn 2015–2020.
4. Tối ưu hóa chiến lược quản trị hậu M&A tại từng ngân hàng thương mại: Hội đồng quản trị và Ban điều hành các ngân hàng sau hợp nhất cần khẩn trương tái cấu trúc bộ máy nhân sự theo hướng tinh gọn, chuẩn hóa văn hóa doanh nghiệp, đồng thời chuyển đổi đồng bộ hệ thống ngân hàng lõi (như giải pháp Oracle Flexcube tại SCB); mục tiêu đưa chỉ số ROE phục hồi lên mức tối thiểu 10%–12% sau 3 đến 5 năm sáp nhập.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp giá trị học thuật và thực tiễn chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia): Tham khảo căn cứ thực tiễn để ban hành chính sách điều hành tiền tệ, thiết lập khung khổ pháp lý cho hoạt động mua bán nợ xấu và xây dựng lộ trình giảm số lượng tổ chức tín dụng yếu kém an toàn.
• Ban điều hành và Hội đồng quản trị các ngân hàng thương mại: Ứng dụng bài học từ các case study thực tế (SCB, Phương Nam, Habubank - SHB) để xây dựng phương án sáp nhập tự nguyện, thẩm định đối tác, định giá danh mục tài sản và phòng ngừa xung đột quản trị hậu M&A.
• Các quỹ đầu tư, công ty tư vấn M&A và nhà đầu tư tài chính: Nắm bắt bức tranh tổng quan về thị trường ngân hàng Việt Nam, hiểu rõ các rào cản sở hữu ngoại (trần 30%) và nhận diện cơ hội đầu tư chiến lược vào các định chế tài chính đang tái cấu trúc.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp đánh giá định lượng các chỉ số an toàn vốn, thanh khoản và hiệu quả kinh doanh của hệ thống ngân hàng trong thời kỳ khủng hoảng.

Câu hỏi thường gặp

Động cơ chủ yếu thúc đẩy các thương vụ M&A ngân hàng tại Việt Nam giai đoạn 2011–2013 là gì? Động cơ chính là giải quyết khủng hoảng thanh khoản cục bộ, đáp ứng yêu cầu vốn pháp định 3.000 tỷ đồng theo Nghị định 141/2006/NĐ-CP và xử lý nợ xấu thực tế đang ở mức cao (ước tính 12,7%). Hoạt động M&A mang tính chất hỗ trợ tái cơ cấu bắt buộc nhằm bảo toàn hệ thống hơn là tìm kiếm lợi nhuận đơn thuần.

Vì sao chỉ số ROE và ROA của ngân hàng thường giảm mạnh ngay sau khi hoàn tất M&A? Sau sáp nhập, ngân hàng phải gánh toàn bộ tài sản kém chất lượng từ ngân hàng mục tiêu, buộc phải trích lập dự phòng rủi ro lớn và bán nợ xấu chiết khấu cao cho VAMC. Điển hình tại SCB, ROE giảm từ 20,15% xuống 0,35% do chi phí xử lý nợ tồn đọng và chi phí tái cấu trúc tăng vọt.

Vai trò của VAMC trong việc thúc đẩy M&A ngân hàng thương mại là gì? VAMC đóng vai trò kho lưu trữ nợ xấu tạm thời, giúp các ngân hàng sau M&A đưa tỷ lệ nợ xấu trên sổ sách về dưới ngưỡng an toàn 3% (như SCB giảm về 1,63% năm 2013). Đổi lại, ngân hàng nhận trái phiếu đặc biệt để tái cấp vốn tại Ngân hàng Nhà nước nhằm giải tỏa áp lực thanh khoản.

Nghị định 01/2014/NĐ-CP có tác động như thế nào đến việc thu hút vốn ngoại vào M&A ngân hàng? Nghị định 01/2014/NĐ-CP nới trần sở hữu của đối tác chiến lược nước ngoài lên 20%, nhưng vẫn giữ tổng tỷ lệ sở hữu nước ngoài không quá 30%. Giới hạn này chưa đủ để nhà đầu tư ngoại có quyền kiểm soát chi phối, làm giảm sức hấp dẫn của các thương vụ M&A ngân hàng yếu kém.

Bài học quản lý M&A quan trọng nhất từ kinh nghiệm của Mỹ và Đài Loan là gì? Đó là sự cần thiết của một cơ quan quản lý độc lập, thống nhất (như FDIC của Mỹ hay FSC của Đài Loan) cùng khuôn khổ pháp lý riêng biệt về phá sản và xử lý nợ. Cơ chế xử lý 73,5% tổ chức đổ vỡ của FDIC chứng minh việc mua lại và tiếp nhận nợ dứt điểm là chìa khóa ổn định thị trường.

Kết luận

• Hoạt động M&A là công cụ tất yếu khách quan giúp thanh lọc hệ thống, giảm thiểu số lượng ngân hàng yếu kém và ngăn ngừa đổ vỡ dây chuyền tại Việt Nam.
• Quá trình M&A giai đoạn 2011–2013 đã giúp gia tăng vượt bậc quy mô tổng tài sản (SCB đạt 181.000 tỷ đồng) và giải tỏa rủi ro thanh khoản cấp bách cho nền kinh tế.
• Thách thức lớn nhất hậu M&A nằm ở sự sụt giảm hiệu quả sinh lời (ROE, ROA suy giảm sâu), gánh nặng nợ xấu tồn đọng và xung đột văn hóa quản trị doanh nghiệp.
• Thành công của thị trường M&A ngân hàng phụ thuộc vào việc hoàn thiện chuẩn mực định giá IFRS, nới trần sở hữu ngoại lên trên mức 30% và nâng cao năng lực giám sát độc lập.
• Nghiên cứu đóng góp hệ thống giải pháp toàn diện, tạo cơ sở khoa học vững chắc để các nhà hoạch định chính sách và tổ chức tín dụng triển khai hiệu quả đề án cơ cấu lại ngành ngân hàng tầm nhìn 2020.

Quý độc giả, nhà nghiên cứu và các tổ chức tài chính quan tâm có thể tiếp tục khai thác các mô hình định lượng chuyên sâu trong luận văn để ứng dụng vào công tác tái cấu trúc và quản trị rủi ro ngân hàng thương mại hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG SÁP NHẬP VÀ MUA LẠI CỦA NGÂN HÀNG 1. Lý thuyết về hoạt động sáp nhập và mua lại (M&A) ngân hàng 1. Khái niệm về M&A ngân hàng Thuật ngữ sáp nhập và mua lại được dịch từ thuật ngữ tiếng Anh “Mergers & Acquisitions”, viết tắt là M&A, thể hiện hoạt động hai hay nhiều doanh nghiệp kết hợp với nhau nhằm đạt được những mục tiêu đã được xác định trước trong chiến lược kinh doanh của mình. Ngân hàng là một loại hình doanh nghiệp đặc biệt nên M&A ngân hàng cũng có bản chất tương tự như M&A doanh nghiệp nói chung.

Bên bị sáp nhập gọi là ngân hàng mục tiêu. Ngân hàng mục tiêu sẽ chấm dứt sự tồn tại sau khi sáp nhập. Khi đó, thông thường thương hiệu của ngân hàng mục tiêu sẽ mất đi, chuyển tên cùng ngân hàng tiếp nhận. Mua lại (Acquisitions) Mua lại là hình thức kết hợp mà một ngân hàng mua lại một phần hoặc toàn bộ cổ phần của ngân hàng kia.

Khi một ngân hàng tiến hành mua lại một ngân hàng khác và đặt mình vào vị trí chủ sở hữu mới thì thương vụ đó được gọi là mua bán. Dưới khía cạnh pháp lý, bên bị mua lại không còn tồn tại và cổ phiếu của bên mua không bị ảnh hưởng. Thông thường ngân hàng có thể tiến hành một trong hai cách mua lại như sau : mua lại cổ phiếu, mua lại tài sản. Sáp nhập và mua lại toàn bộ đều là sự kết hợp của hai hoặc nhiều ngân hàng thành một chủ thể duy nhất còn hoạt động.

Tuy nhiên, sáp nhập là sự kết hợp của LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 những ngân hàng tương đồng với nhau (về quy mô, uy tín, khả năng tài chính.) với mục đích là sự hợp tác, cùng có lợi cho cả hai bên. Mua lại thông thường là hoạt động của ngân hàng lớn hơn đối với ngân hàng yếu hơn để biến ngân hàng đó thành phần sở hữu của mình, quyền đặt giá giao dịch thuộc về ngân hàng mua. Một thương vụ mua bán cũng có thể được gọi là sáp nhập khi cả hai bên đồng thuận liên kết cùng nhau vì lợi ích cho cả hai, nhưng khi bên bị mua không muốn bị thâu tóm thì sẽ được coi là một thương vụ mua bán. Do đó, một thương vụ được coi là mua bán hay sáp nhập hoàn toàn phụ thuộc vào việc nó được diễn ra tự nguyện hay bắt buộc.

Mặt khác, nó còn là cách truyền tải thông tin ra bên ngoài cũng như sự nhìn nhận của ban giám đốc, nhân viên và cổ đông của ngân hàng. Bản chất của hoạt động M&A ngân hàng Xét về tính chất và mức độ tác động của M&A đến việc sở hữu và kiểm soát ngân hàng : M&A là giao dịch lớn, hay còn gọi là giao dịch chiến lược, làm thay đổi bản chất, đường lối hay sự kiểm soát của ngân hàng. Xét về góc độ tổ chức quản trị : M&A dẫn tới quyết định về sự tồn tại của ngân hàng là đối tượng bị sáp nhập, mua lại do sự thay đổi về sở hữu và kiểm soát. Xét về góc độ tổ chức sản xuất trong nền kinh tế : M&A thể hiện xu hướng tập trung các nguồn lực của nền kinh tế.

Hiện tượng này đã được Karl Marx đề cập đến trong khái niệm "tập trung tư bản". Phân loại các hình thức M&A ngân hàng 1. Phân loại dựa trên hình thức liên kết Sáp nhập và mua lại theo chiều ngang (Horizontal Merger) : là sự kết hợp giữa các ngân hàng có cùng dòng sản phẩm và dịch vụ trong cùng một thị trường. Kết quả của giao dịch này có thể sẽ mang lại cho bên sáp nhập nhiều lợi ích như : mở rộng thị trường, giảm bớt đối thủ cạnh tranh, tận dụng nguồn lực về con người, hệ thống công nghệ kỹ thuật…Tuy nhiên, hạn chế của hình thức này là việc đa dạng hóa hoạt động của ngân hàng bị giới hạn.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Sáp nhập và mua lại theo chiều dọc (Vertical Merger) : là sự kết hợp giữa giữa một ngân hàng với một doanh nghiệp là khách hàng của chính ngân hàng đó (M&A tiến - forward) hoặc giữa một ngân hàng với một doanh nghiệp là nhà cung ứng cho họ (M&A lùi – backward). M&A theo chiều dọc mang lại cho ngân hàng bên mua các lợi ích như : kiểm soát được rủi ro khi cấp tín dụng cho khách hàng, giảm các chi phí trung gian. Tuy nhiên, so với M&A chiều ngang thì hạn chế của hình thức này là giới hạn ở việc mở rộng quy mô hoạt động của các ngân hàng. Sáp nhập kết hợp (Conglomeration) : là sự kết hợp giữa ngân hàng và doanh nghiệp khác hoạt động ở các lĩnh vực kinh doanh, ngành nghề không liên quan với nhau.

Một tên gọi khác của giao dịch này là “M&A hình thành tập đoàn”. Kiểu sáp nhập này rất phổ biến vào thập niên 60 khi các luật chống độc quyền ngăn cản các doanh nghiệp có ý định sáp nhập theo chiều ngang hoặc chiều dọc. Bởi vì M&A hình thành tập đoàn không ảnh hưởng lập tức đến mức độ tập trung của thị trường. Lợi ích của hoạt động M&A này là giảm thiểu rủi ro nhờ đa dạng hóa, tiết kiệm chi phí gia nhập thị trường và lợi nhuận gia tăng nhờ có nhiều sản phẩm dịch vụ.

Phân loại dựa trên phạm vi lãnh thổ Sáp nhập và mua lại trong nước : Hoạt động M&A diễn ra giữa các ngân hàng trong cùng một lãnh thổ quốc gia. Sáp nhập và mua lại xuyên biên : Hoạt động M&A diễn ra giữa các ngân hàng thuộc các quốc gia khác nhau (một trong những hình thức đầu tư trực tiếp phổ biến nhất hiện nay). Tuy nhiên, các thương vụ M&A này diễn ra phức tạp hơn so với M&A trong nước do có sự khác biệt về môi trường chính trị, kinh tế, văn hóa, phong tục truyền thống, nguyên tắc thuế, kế toán. giữa các quốc gia.

Phân loại dựa trên chiến lược mua lại M&A thân thiện (Friendly takeover) : là giao dịch M&A mà cả hai bên đều muốn thực hiện vì họ đều cảm thấy mình sẽ có lợi từ thương vụ này. Một vụ sáp nhập với tính chất công bằng như thế được gọi là “sáp nhập ngang hàng”, nên giữa các bên luôn có sự cân bằng trong quá trình ra quyết định điều hành tổ chức mới. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 M&A thù nghịch (Hostile takeover) : là một giao dịch M&A mà một bên bằng mọi cách phải mua lại bên kia bất kể bên bán có đồng ý hay không. Trong trường hợp này bên mua sẽ dùng tiềm lực tài chính của mình để mua lại đối thủ nhằm triệt tiêu sự cạnh tranh của đối thủ đó.

Động cơ thực hiện M&A ngân hàng Làn sóng M&A đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn thế giới, cả M&A trong nước và M&A xuyên biên. Cạnh tranh thúc đẩy M&A, và M&A càng khiến cuộc cạnh tranh gay gắt hơn. Để ngân hàng không bị đối thủ cạnh tranh thâu tóm sáp nhập và địa vị của bản thân không bị đe dọa, ban quản trị và điều hành các ngân hàng luôn phải chủ động tìm cơ hội thực hiện M&A để giành lợi thế cạnh tranh trước thị trường. Động cơ thực hiện M&A rất đa dạng, sau đây là một số động cơ thường gặp : 1.

Giảm số lượng ngân hàng Tính đến năm 2013, hệ thống NHTM Việt Nam có 39 NH TMCP, 1 NH TMNN, 54 chi nhánh ngân hàng nước ngoài, 14 ngân hàng 100% vốn nước ngoài, 6 ngân hàng liên doanh. Trong khi đó, ở một số quốc gia khác, số lượng ngân hàng là không đáng kể : Hàn Quốc có chưa tới 20 ngân hàng, Singapore chỉ có 4 ngân hàng nội địa, Thái Lan có khoảng 10 ngân hàng. Dù gặp nhiều khó khăn trước bối cảnh kinh tế chung nhưng do cạnh tranh giành thị phần nên các NHTM Việt Nam vẫn phải chạy đua mở rộng mạng lưới. Tại những khu vực đô thị sầm uất, mật độ ngân hàng rất cao, cạnh tranh khốc liệt.

Hệ thống NHTM Việt Nam phát triển quá nhanh theo chiều rộng mà chưa chú trọng đến chiều sâu. Các ngân hàng tập trung cạnh tranh hoạt động tín dụng, tiền gửi mà chưa chú trọng phát triển các dịch vụ ngân hàng hiện đại. Điều đáng nói là nhiều ngân hàng có vốn điều lệ nhỏ nhưng lại mở quá nhiều chi nhánh, phòng giao dịch, không những tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh mà còn ẩn chứa nhiều rủi ro cho hệ thống ngân hàng Việt Nam, gây khó khăn cho NHNN trong việc LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 kiểm soát. Các ngân hàng mở rộng quy mô nhưng trình độ quản lý chưa phát triển theo kịp, kiểm soát rủi ro yếu là một trong những nguyên nhân dẫn đến đổ vỡ ngân hàng, ảnh hưởng không nhỏ đến nền kinh tế.

Do đó, hiện nay hoạt động M&A ngân hàng là xu hướng đúng đắn, cần thiết giúp giảm số lượng và lành mạnh hoá hệ thống ngân hàng, hạn chế được những bất cập đã nêu. Đáp ứng yêu cầu về vốn Hiện nay, số lượng NHTM vừa và nhỏ chiếm trên 90% tổng số ngân hàng. Với quy mô vốn vài ngàn tỉ đồng, các NHTM Việt Nam được liệt vào danh sách ngân hàng siêu nhỏ so với các nước trong khu vực. Các ngân hàng nhỏ khó có thể đương đầu với thách thức ngày càng lớn trên thị trường, nhất là với một môi trường có mức độ cạnh tranh cao trong thời kỳ hội nhập.

Trước tình hình trên, việc cho phép tồn tại những ngân hàng nhỏ kinh doanh kém hiệu quả sẽ chỉ là gánh nặng cho hệ thống ngân hàng nói riêng và nền kinh tế nói chung. Hoạt động M&A sẽ giúp các ngân hàng dễ dàng gia tăng vốn hơn trong giai đoạn thị trường chứng khoán kém hấp dẫn, các đợt IPO, phát hành bổ sung, tăng vốn. không thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà đầu tư. Nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động Sau khi Việt Nam gia nhập WTO, theo lộ trình cam kết, thị trường tài chính phải được mở cửa cho các tổ chức tài chính nước ngoài vào hoạt động.

Sự bảo hộ của Nhà nước với lĩnh vực ngân hàng phải cắt giảm dần nhằm lành mạnh hóa môi trường cạnh tranh. Áp lực cạnh tranh dẫn đến yêu cầu tăng tiềm lực tài chính, mở rộng cung cấp dịch vụ.