CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1.1 TỔNG QUAN VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1.1 Khái niệm và đặc điểm thị trường chứng khoán 1.1 Khái niệm thị trường chứng khoán Thị trường chứng khoán là một bộ phận quan trọng của thị trường vốn, hoạt động của nó nhằm huy động những nguồn vốn tiết kiệm nhỏ trong xã hội tập trung thành nguồn vốn lớn tài trợ cho doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế và Chính phủ để phát triển sản xuất, tăng trưởng kinh tế. Về mặt hình thức, thị trường chứng khoán chỉ là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán, chuyển nhượng các loại chứng khoán như: trái phiếu, cổ phiếu, chứng chỉ quỹ đầu tư và các công cụ tài chính phái sinh; qua đó thay đổi chủ thể nắm giữ chứng khoán.2 Đặc điểm chủ yếu của thị trường chứng khoán: Thị trường chứng khoán là thị trường được đặc trưng bởi hình thức tài chính trực tiếp, người cần vốn và người cung cấp vốn đều trực tiếp tham gia thị trường, giữa họ không có trung gian tài chính Thị trường chứng khoán là thị trường gần với thị trường cạnh tranh hoàn hảo. Mọi người đều tự do tham gia vào thị trường. Không có sự áp đặt giá cả trên thị trường chứng khoán, mà giá cả ở đây được hình thành dựa trên quan hệ cung – cầu; Thị trường chứng khoán là một thị trường liên tục, sau khi các chứng khoán được phát hành trên thị trường sơ cấp, nó có thể được mua đi bán lại nhiều lần trên thị trường thứ cấp.
Thị trường chứng khoán đảm bảo cho các nhà đầu tư có thể chuyển chứng khoán của họ thành tiền mặt bất cứ lúc nào họ muốn.2 Cơ cấu của thị trường chứng khoán 1.1 Căn cứ vào hình thức hoạt động của thị trường Căn cứ vào hình thức hoạt động của thị trường, thị trường chứng khoán được chia ra thành thị trường chứng khoán tập trung và thị trường chứng khoán phi tập trung và thị trường tự do: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Thị trường chứng khoán tập trung (The stock exchange) Thị trường chứng khoán tập trung là thị trường chứng khoán chính thức, trong đó việc giao dịch chứng khoán được thực hiện tại một địa điểm tập trung là sàn giao dịch hay qua hệ thống mạng thông tin máy tính điện tử do các thành viên của Sở Giao dịch Chứng khoán thực hiện. Các chứng khoán được giao dịch tại Sở Giao dịch Chứng khoán thông thường là chứng khoán của các công ty có uy tín, công ty lớn đáp ứng đủ điều kiện hay tiêu chuẩn niêm yết. Thị trường chứng khoán chính thức được thể hiện bằng các Sở giao dịch chứng khoán, giá cả được định theo thể thức đấu giá công khai, có sự kiểm soát của cơ quan quản lý Nhà nước.2 Thị trường chứng khoán phi tập trung (Over the counter market) Với sự phát triển của kỹ thuật tin học, thị trường chứng khoán phi tập trung phát triển rất nhanh chóng trở thành một loại hình chứng khoán hiện đại. Thị trường chứng khoán phi tập trung là một thị trường chứng khoán được tổ chức chặt chẽ bởi các tổ chức theo quy định của pháp luật và chịu sự quản lý của Nhà nước.
Trên thị trường phi tập trung, chứng khoán được giao dịch là chứng khoán chưa niêm yết ở Sở Giao dịch Chứng khoán; việc giao dịch được thực hiện bởi các nhà môi giới, tự doanh chứng khoán và nhà tạo lập thị trường liên kết với nhau và liên kết với trung tâm quản lý thông qua mạng dịch vụ viễn thông dữ liệu diện rộng; cơ chế xác lập giá chủ yếu là dựa trên cơ sở thương lượng giá, thỏa thuận giá giữa bên mua và bên bán. Thị trường phi tập trung không có địa điểm giao dịch tập trung giữa bên mua và bên bán như đối với thị trường chứng khoán tập trung. Tuy nhiên, vì kỹ thuật tin học phát triển và việc sử dụng mạng thông tin dữ liệu trên diện rộng đã làm cho việc giao dịch trên thị trường phi tập trung có tính tập trung cao hơn. Chứng khoán giao dịch trên thị trường là chứng khoán chưa đủ tiêu chuẩn niêm yết trên thị trường chứng khoán tập trung, trong đó chủ yếu là của công ty nhỏ và vừa; chính vì thế, chứng khoán trên thị trường này có độ rủi ro cao hơn so với chứng khoán trên thị trường chứng khoán tập trung.
Tiêu chuẩn để chứng khoán LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 được giao dịch trên thị trường phi tập trung thấp hơn, linh hoạt hơn so với tiêu chuẩn niêm yết ở thị trường chứng khoán tập trung.3 Thị trường chứng khoán tự do Thị trường chứng khoán tự do là thị trường tự phát, không chính thức, hoạt động không theo các qui định của pháp luật, mua bán chứng khoán ngoài sở giao dịch, không có địa điểm tập trung những người môi giới, những người kinh doanh chứng khoán như ở sở giao dịch chứng khoán, không có sự kiểm soát của cơ quan quản lý Nhà nước về chứng khoán, không có ngày giờ hay thủ tục nhất định mà do sự thoả thuận của người mua và người bán. Phương thức giao dịch thông qua mạng điện thoại và vi tính. Các chứng khoán giao dịch trên thị trường này thường là các loại chứng khoán không được đăng ký, ít người biết hay ít được mua bán. Thị trường tự do không có sự quản lý của nhà nước, nên độ rủi ro rất cao.
Khi thị trường chứng khoán ngày càng phát triển, càng chuyên nghiệp hơn thì thị trường chứng khoán tự do ngày càng thu hẹp dần.2 Căn cứ vào sự luân chuyển của nguồn vốn Căn cứ vào sự luân chuyển của nguồn vốn, thị trường chứng khoán được chia làm 2 cấp: 1.1 Thị trường chứng khoán sơ cấp Thị trường chứng khoán sơ cấp còn gọi là thị trường cấp một hay thị trường phát hành là thị trường phát hành các loại chứng khoán. Đây là nơi diễn ra các hoạt động mua bán chứng khoán mới phát hành lần đầu cho phép các chủ thể cần nguồn tài chính tiếp nhận được các nguồn tài chính bằng việc phát hành các chứng khoán mới, những chứng khoán bán cho người đầu tiên mua nó nhằm thu hút vốn đầu tư. Nguồn vốn cung ứng chủ yếu tại thị trường sơ cấp là nguồn tiết kiệm của dân chúng, của các tổ chức phi tài chính. Thị trường sơ cấp là thị trường tạo vốn cho đơn vị phát hành.
Thị trường này tập trung các nguồn vốn nhà rỗi của các nhà đầu tư về phía các đơn vị phát hành, đồng thời các chứng khoán được chuyển đến tay các nhà đầu tư lần đầu. Thị trường sơ cấp làm tăng vốn cho nền kinh tế đồng thời tạo ra hàng hoá chứng khoán cho thị LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 trường thứ cấp. Việc phát hành chứng khoán ở thị trường sơ cấp nhằm thu hút mọi nguồn vốn đầu tư, tiết kiệm vào phát triển kinh tế. Thị trường này chỉ được tổ chức một lần, việc phát hành chứng khoán được bắt đầu kể từ khi đơn vị phát hành chứng khoán chào bán chứng khoán ra công chúng và chấm dứt khi toàn bộ số chứng khoán của đợt phát hành đến tay các nhà đầu tư thứ nhất.2 Thị trường chứng khoán thứ cấp Thị trường chứng khoán thứ cấp là thị trường cấp hai hay thị trường lưu thông, thị trường mua đi bán lại các chứng khoán đã được phát hành trên thị trường chứng khoán sơ cấp, làm thay đổi quyền sở hữu chứng khoán.
Đây là nơi diễn ra các hoạt động mua bán chứng khoán đến tay người thứ hai, tức là thị trường diễn ra việc chuyển nhượng các chứng khoán đã được phát hành trên thị trường chứng khoán sơ cấp. Việc giao dịch mua bán ở thị trường thứ cấp diễn ra rất nhộn nhịp nhưng không làm tăng thêm qui mô đầu tư vốn, không thu hút được thêm các nguồn tài chính mới. Nó có tác dụng chuyển dịch quyền sở hữu đảm bảo tính thanh khoản của chứng khoán. Các hoạt động giao dịch ở thị trường thứ cấp giúp các nhà đầu tư xác định được giá thị trường của công ty phát hành ra chứng khoán đó và ảnh hưởng rất lớn đến giá cả cổ phiếu ở lần phát hành sau.
Thị trường chứng khoán thứ cấp là một thị trường cạnh tranh tự do. Trên thị trường này, các nhà đầu tư, các nhà môi giới, các nhà kinh doanh chứng khoán được tự do tham gia. Mặt khác, giá cả của chứng khoán phản ảnh nguyên tắc cạnh tranh và kết quả của quan hệ cung cầu chứng khoán. Thị trường thứ cấp là một thị trường hoạt động liên tục không ngừng nghỉ.
Các nhà đầu tư có thể mua bán chứng khoán nhiều lần trên thị trường này.3 Căn cứ vào phương thức giao dịch Căn cứ vào phương thức giao dịch, thị trường chứng khoán được chia ra thành hai loại thị trường: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Thị trường giao ngay (Spot market) Thị trường giao ngay còn gọi là thị trường thời điểm, tức là thị trường thực hiện việc giao dịch mua bán chứng khoán theo giá thỏa thuận của ngày giao dịch nhưng việc thanh toán và giao hoán sẽ diễn ra tiếp sau đó hai hoặc ba ngày.2 Thị trường tương lai (Future market) Thị trường tương lai là thị trường mua bán chứng khoán theo một hợp đồng định sẵn, giá cả được thoả thuận trong ngày giao dịch nhưng việc thanh toán và giao hoán sẽ diễn ra trong một kỳ hạn nhất định trong tương lai.4 Căn cứ vào đặc điểm hàng hoá lưu thông trên thị trường chứng khoán Căn cứ vào đặc điểm hàng hoá lưu thông trên thị trường chứng khoán, thị trường chứng khoán được chia ra thành ba loại thị trường: 1.1 Thị trường cổ phiếu và chứng chỉ quỹ là thị trường giao dịch chuyển nhượng cổ phiếu và chứng chỉ quỹ đầu tư.2 Thị trường trái phiếu là thị trường giao dịch chuyển nhượng trái phiếu do chính phủ và doanh nghiệp phát hành.3 Thị trường các công cụ có nguồn gốc chứng khoán là thị trường giao dịch chuyển nhượng các loại chứng khoán phái sinh như: hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, quyền chọn mua, quyền chọn bán, quyền mua cổ phần….3 Các chủ thể tham gia trên thị trường chứng khoán Các tổ chức và cá nhân tham gia thị trường chứng khoán có thể được chia thành các nhóm sau: nhà phát hành, nhà đầu tư, các tổ chức kinh doanh trên thị trường chứng khoán và các tổ chức có liên quan đến chứng khoán. (i) Nhà phát hành: Nhà phát hành là các tổ chức thực hiện huy động vốn thông qua thị trường chứng khoán. Nhà phát hành là người cung cấp các chứng khoán - hàng hoá của thị trường chứng khoán. Chính phủ và chính quyền địa phương là nhà phát hành các trái phiếu Chính phủ và trái phiếu địa phương.