CHƯƠNG 1: NHỮNG TÁC ĐỘNG TỪ VIỆC GIA NHẬP WTO ĐỐI VỚI MỘT NỀN KINH TẾ VÀ TRƯỜNG HỢP VIỆT NAM.1 KHÁI QUÁT VỀ TẦM VÓC CỦA WTO VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG TỪ VIỆC GIA NHẬP WTO ĐỐI VỚI MỘT NỀN KINH TẾ NÓI CHUNG.1 Tầm vóc và những thành tựu nổi bật của WTO.1 WTO – một trong các tổ chức quốc tế quan trọng nhất thế giới. WTO chính thức ra đời ngày 01/01/1995 nhằm thay thế cho GATT. GATT rồi đặc biệt là WTO sau đó, đã góp phần tạo nên sự tăng trưởng nhanh chóng và mạnh mẽ trong hoạt động kinh tế quốc tế. Chỉ sau khi GATT/WTO ra đời, thương mại và GDP của thế giới mới đạt một mức phục hồi cấp số nhân sau khi sụt giảm vào cuối những năm 1920, trong đó thương mại thường tăng trưởng nhanh hơn GDP.
Sức mạnh và sự hấp dẫn của GATT/WTO thể hiện ở chỗ: chưa có quốc gia nào từ chối các phán quyết của cơ chế giải quyết tranh chấp trong khuôn khổ WTO và các quốc gia có thể mâu thuẫn gay gắt với nhau trên vũ đài chính trị thế giới nhưng lại phải đối thoại với nhau, chung sống cùng nhau dưới “bầu trời” WTO, ví dụ Hoa Kỳ và Venezuela. Cho đến tháng 07/2007, WTO điều tiết trên 90% kim ngạch thương mại toàn cầu với151 thành viên, 30 quan sát viên, ngân sách hoạt động năm 2006 là 175 triệu franc Thụy Sỹ, Ban Thư ký gồm 635 thành viên. Vì vậy, WTO được coi là một trong các thể chế quốc tế quan trọng nhất trên thế giới hiện nay.2 Những thành tựu nổi bật của WTO. Các vòng đàm phán của GATT/WTO mang lại các thành tựu nổi bật sau: 1.1 Hệ thống luật lệ cho thương mại quốc tế: GATT/WTO đã kiến tạo các quy định nền tảng cho trao đổi thương mại giữa các quốc gia/các dân tộc trên thế giới, đảm bảo về pháp lý cho các nhà kinh doanh rằng các thị trường nước ngoài sẽ hạn chế dần việc đóng cửa đối với họ.
Ngày càng có nhiều chủ đề/lĩnh vực có liên quan đến trao đổi thương mại trên thế giới được đặt lên bàn làm việc tại WTO, từ y tế, lao động, giáo dục. cho đến bảo vệ môi trường. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Thúc đẩy tiến trình tự do hóa trong quan hệ kinh tế quốc tế: GATT/WTO đã nỗ lực rất lớn nhằm kiến tạo các hiệp định thúc đẩy tiến trình tự do hóa trong quan hệ kinh tế quốc tế. GATT/WTO đã thúc đẩy cắt giảm mạnh mẽ thuế quan và đang hướng đến mục tiêu đưa thuế suất về mức 0%.
Tiến trình tự do hóa thương mại hàng hóa còn được thúc đẩy ngày càng mạnh mẽ thông qua các hiệp định nông nghiệp, hiệp định về TBT, cắt giảm trợ cấp. và đặc biệt là tự do hóa thương mại hàng dệt kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2005. Kế đến, WTO đã đưa tự do hoá thương mại dịch vụ vào hoạt động thương mại quốc tế bằng hiệp định GATS giúp cho các ngân hàng, hãng bảo hiểm, công ty viễn thông, tập đoàn khách sạn, các công ty vận tải. được hưởng các nguyên tắc thương mại tự do hơn và công bằng hơn giống các nguyên tắc đã áp dụng trước đó cho thương mại hàng hóa.3 Xây dựng một thể chế có uy quyền để giải quyết tranh chấp thương mại.
Để giải quyết những bất đồng trong thương mại quốc tế giữa các thành viên, WTO đã hình thành cơ chế giải quyết bất đồng. Cho đến tháng 07/2005, cơ chế này đã thụ lý 332 vụ tranh chấp. Nhờ đó, các nước nhỏ, yếu đã có nhiều cơ hội để yêu cầu sự công bằng từ các nước lớn trong thương mại quốc tế.4 Tìm kiếm biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Một thành tựu nổi bật khác của WTO cũng xứng đáng nhắc đến ở đây là hiệp định bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến thương mại.
Nhờ đó mà các bên được hưởng quyền lợi về quyền sở hữu trí tuệ sẽ được bảo vệ ngày càng tốt hơn.2 Các tác động của việc gia nhập WTO theo mô hình lý thuyết: Theo lý thuyết kinh tế quốc tế, khi tham gia vào một hình thức liên kết kinh tế quốc tế (trong đó có WTO) nền kinh tế của quốc gia sẽ chịu các tác động “tĩnh” (static effects) và các tác động “động” (dynamic effects).1 Các tác động “tĩnh”: Các tác động “tĩnh” bao gồm: sáng tạo thương mại (trade creation) và chuyển hướng thương mại (trade diversion).1 Tác động “sáng tạo thương mại”: Tác động “sáng tạo thương mại” là hiện tượng quốc gia sẽ nhập khẩu thay vì LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 sản xuất nếu chi phí nhập khẩu thấp hơn chi phí sản xuất trong nước của hàng hóa nhờ dỡ bỏ hàng rào thuế quan. Tác động sáng tạo thương mại sẽ mang lại lợi ích cho người tiêu dùng do được tiêu thụ hàng hóa với giá rẻ hơn nhưng Chính phủ sẽ mất đi một phần ngân sách do dỡ bỏ hàng rào thuế quan còn các nhà sản xuất nội địa thì mất thị phần và sụt giảm lợi nhuận do sự xâm nhập của hàng hóa ngoại quốc. Nhìn chung thì tác động sáng tạo thương mại vẫn mang lại lợi ích cho xã hội do thặng dư của người tiêu dùng vẫn lớn hơn tổng phần mất đi về thuế và lợi nhuận.2 Tác động “chuyển hướng thương mại”: Tác động “chuyển hướng thương mại” là hiện tượng các quốc gia sẽ chuyển hướng nhập khẩu hàng hóa từ thị trường này sang thị trường khác nếu có thể nhập khẩu hàng hóa từ các thành viên trong hiệp ước liên kết kinh tế quốc tế với giá thấp hơn nhờ dỡ bỏ hàng rào thuế quan và dành cho nhau các ưu đãi trong hiệp ước. Tác động chuyển hướng thương mại sẽ mang lại lợi ích cho người tiêu dùng do được tiêu thụ hàng hóa với giá rẻ hơn trong khi Chính phủ mất đi phần thuế nhập khẩu do dỡ bỏ hàng rào thuế quan còn các nhà sản xuất nội địa tiếp tục mất thị phần và lợi nhuận do giá cả hàng ngoại quốc lại cạnh tranh hơn trước đây.
Nếu thặng dư của người tiêu dùng vẫn lớn hơn tổng phần mất đi về thuế và lợi nhuận thì tác động chuyển hướng thương mại có lợi cho quốc gia; ngược lại thì nó có hại.2 Các tác động “động”: Các tác động “động” bao gồm: tác động mở cửa thị trường, tác động nâng cao tính cạnh tranh, tác động thúc đẩy đầu tư.1 Tác động mở cửa thị trường: Việc dỡ bỏ hàng rào thuế quan và dành cho nhau các ưu đãi trong một hiệp ước liên kết kinh tế quốc tế tất yếu tạo ra cơ hội thâm nhập thị trường lẫn nhau nên sẽ thúc đẩy các nhà sản xuất mở rộng sản xuất, đẩy mạnh việc xâm nhập và chiếm lĩnh các thị trường có tiềm năng. Như vậy, các nhà sản xuất nội địa vừa có cơ hội xâm nhập thị trường nước ngoài và vừa có nguy cơ mất thị trường trong nước.2 Tác động nâng cao tính cạnh tranh: Hội nhập tất yếu dẫn đến cắt giảm sự bảo hộ của nhà nước đối với một bộ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 phận doanh nghiệp, một số ngành nghề nên các doanh nghiệp buộc phải tự mình nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường nội địa lẫn quốc tế để có thể tồn tại. Như vậy, các nhà sản xuất nội địa hoặc là vận động mạnh mẽ để nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của thị trường hoặc là họ sẽ đối diện với thất bại, phá sản, đặc biệt là các doanh nghiệp vốn được bảo hộ sâu.3 Tác động thúc đẩy đầu tư: Hội nhập kinh tế quốc tế còn làm giảm bớt các rào cản đối với các dòng vốn quốc tế. Hệ quả tất yếu là doanh nghiệp có nhiều cơ hội thu hút vốn đầu tư từ bên ngoài bên cạnh sự đầu tư vốn trong nội bộ doanh nghiệp đồng thời mở ra cơ hội đầu tư vốn vào các ngành tiềm năng mà trước đây họ chưa thể thực hiện được.3 Các tác động nhận thấy từ thực tiễn ở các quốc gia đã gia nhập WTO.
Việc gia nhập WTO đã đem đến một số tác động cho các nước. Dựa trên các nghiên cứu về thực tiễn diễn ra tại các nước đã gia nhập WTO, đặc biệt là Trung Quốc, chúng tôi tổng kết một số tác động dưới đây (xin xem chi tiết ở phụ lục).1 Các tác động vào nền kinh tế, gián tiếp ảnh hưởng đến các doanh nghiệp: Việc gia nhập WTO mang lại một số tác động tổng thể cho cả nền kinh tế. Mặc dù đây là những tác động tổng thể nhưng chúng có ý nghĩa tham khảo nhất định khi hoạch định, triển khai các chính sách kinh doanh tại các doanh nghiệp.1 Tác động cải cách: Việc gia nhập WTO đòi hỏi những cải cách chính sách kinh tế ở các thành viên mới. Đó có thể là cải cách về: chế độ sở hữu, chính sách thương mại, chính sách tài chính – tiền tệ, chính sách thu hút vốn đầu tư, khung luật pháp kinh tế.
Những cải cách này có thể đã diễn ra trước thời điểm gia nhập nhưng vẫn tiếp diễn sau đó để tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, đáp ứng các đòi hỏi của WTO. Trong vấn đề này, Trung Quốc là một ví dụ điển hình.2 Tác động xã hội: việc làm và bất bình đẳng. Những biến đổi trong lĩnh vực kinh tế sẽ dẫn đến những hậu quả là các tác động xã hội mà chủ yếu là các tác động tới việc làm và bất bình đẳng trong xã hội. Các nghiên cứu cho thấy việc gia nhập WTO sẽ mang tới những tác động tiêu cực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 (trong ngắn hạn) là cắt giảm nhân công, suy giảm thu nhập và tác động tích cực (trong dài hạn) tạo ra nhiều cơ hội việc làm hơn trước khi gia nhập.
Gia nhập WTO mang lại cả cơ hội và thách thức, trong đó có những mặt trái như đói nghèo và bất bình đẳng. Theo Panagariya (2000), gia nhập WTO sẽ cải thiện nhất định mức sống của nhân dân nhưng tỷ lệ người nghèo sẽ tăng nhanh hay chậm còn tùy thuộc nhiều vào hiệu quả chống đói nghèo của các quốc gia. Mặt khác, việc dỡ bỏ các khoản trợ cấp chắc chắn sẽ gây ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống nông dân chí ít là trong những năm đầu. Việc kéo dãn khoảng cách về thu nhập sẽ dẫn đến nới rộng bất bình đẳng giữa các vùng miền do với cơ cấu phân bố dân cư như hiện nay, “nông nghiệp” đang gắn liền với “nông thôn” và “công nghiệp” đang gắn liền với thành thị.
Về hai vấn đề này, Trung Quốc cũng cung cấp những minh chứng rõ nét.