CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1.1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1.1 MỐI QUAN HỆ GIỮA THANH TOÁN TIỀN MẶT VÀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT Quá trình tái sản xuất mở rộng được tiến hành trong điều kiện còn tồn tại nền sản xuất hàng hoá và tiền tệ đã cho thấy sự hình thành và phát triển là một tất yếu khách quan. Chu chuyển tiền tệ trong nền kinh tế hàng hoá được thể hiện dưới 2 hình thức: Chu chuyển tiền mặt và chu chuyển không dùng tiền mặt. Ở đây tiền mặt vận động trong lưu thông thực hiện 2 chức năng: Phương tiện lưu thông và phương tiện thanh toán. Còn trong thanh toán không dùng tiền mặt, tiền chỉ thể hiện chức năng phương tiện thanh toán.
Chu chuyển tiền mặt, chủ yếu phục vụ cho các mối quan hệ kinh tế giữa các tầng lớp nhân dân. Thanh toán không dùng tiền mặt là tổng hợp tất cả các khoản thanh toán tiền tệ giữa các cá nhân, Doanh nghiệp được thực hiện bằng cách chuyển tiền trên tài khoản hoặc bù trừ lẫn nhau thông qua ngân hàng mà không trực tiếp sử dụng tiền mặt trong khoản thanh toán đó. Thanh toán không dùng tiền mặt và thanh toán bằng tiền mặt có mối liên hệ chặt chẽ và thường xuyên chuyển hoá lẫn nhau. Mối quan hệ bắt nguồn từ sự chu chuyển của sản phẩm hàng hoá đòi hỏi phải sử dụng tiền tệ trong các chức năng của nó để thực hiện các mối quan hệ kinh tế phát sinh thường xuyên hàng ngày.
Đó là một tất yếu – thì mặt khác đòi hỏi con người và xã hội phải sử dụng tiền trong các trường hợp thanh toán như thế nào cho hợp lý và tiện lợi. Như vậy chứng tỏ rằng do yêu cầu khách quan của các khoản thanh toán trong nền kinh tế mà nên lựa chọn một hình thức chu chuyển tiền tệ hợp lý. Thực tế đòi hỏi phải nhận thức và vận dụng để đảm bảo cho chu chuyển tiền tệ phát huy được tác dụng tích cực của nó. Mối quan hệ giữa hai hình thức chu chuyển tiền tệ biểu hiện như thế nào? Đó là sự chuyển hoá lẫn nhau, tác động qua lại với nhau trong hệ thống chu chuyển tiền tệ.
Nền kinh tế lưu thông hàng hoá, trao đổi dịch vụ được mở rộng thì khối lượng tiền tệ cũng tăng lên tương ứng - tức là thanh toán bằng tiền mặt và thanh toán không dùng tiền mặt đều tăng lên. Trong đó, thanh toán không dùng tiền mặt tăng tuyệt đối về số lượng và tỷ trọng trong khi thanh toán bằng tiền mặt thì tăng về số tuyệt đối còn giảm về tỷ trọng. Đó là xu hướng phát triển các chu chuyển tiền tệ trong nền kinh tế phát triển – và cũng chính là sự vận dụng các hình thức chu chuyển tiền tệ một cách hợp lý và đúng đắn nhất. Mở rộng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 10 Cuối cùng là phải khẳng định rằng thanh toán không dùng tiền mặt là một phương pháp sử dụng tiền tệ hợp lý và là công cụ quan trọng để thực hiện công tác quản lý kinh tế của nhà nước.
Nhưng phải thấy rằng, việc làm đó có phát huy được tác dụng tốt hay không cũng trên cơ sở tổ chức tốt lưu thông tiền mặt trong nền kinh tế. Bởi vì ta đã thấy phương tiện thanh toán của tiền tệ ra đời từ phương tiện lưu thông của nó nghĩa là nếu không có tiền thì không thể nói đến việc thanh toán nói chung và thanh toán không dùng tiền mặt nói riêng được – phân tích như vậy để thấy rằng nhận thức được mối quan hệ giữa hai hình thức chu chuyển tiền tệ trong việc tổ chức công tác thanh toán có ý nghĩa rất to lớn.2 KHÁI NIỆM THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT Thanh toán không dùng tiền mặt, bao gồm các phương tiện như thẻ thanh toán, séc, chuyển khoản, Ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu…, là cơ chế cho phép tiền trong tài khoản tại ngân hàng này được chuyển sang tài khoản của người thụ cùng hoặc khác ngân hàng theo lệnh của chủ tài khoản nhằm thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ mà người thụ hưởng đã cung ứng cho chủ tài khoản. Quá trình thanh toán bằng những phương tiện không phải tiền mặt ngoài người khởi tạo và người thụ hưởng còn có sự tham gia của tổ chức trung gian thanh toán có thể là ngân hàng hoặc tổ chức được phép cung cấp phương tiện thanh toán. Quy trình thanh toán chung cho tất cả phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt như sau: Bên mua Bừ trừ và Bên bán (Người mua) thanh toán (Người bán) Ghi Lệnh thanh Ghi Lệnh thanh Nợ toán Có toán Ngân Hàng Lệnh thanh toán Ngân Hàng bên mua bên bán Cung cấp hàng hóa dịch 1.3 ĐẶC ĐIỂM THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT Thứ nhất: Sự vận động của tiền tệ độc lập so với sự vận động của vật tư hàng hoá về cả thời gian và không gian.
Đây là đặc điểm nổi bậc nhất trong thanh toán không dùng tiền mặt cần phải được nhận thức một cách đúng đắn. Ở đây khác với thanh toán bằng tiền mặt, thanh toán không dùng tiền mặt không phải được tiến hành theo kiểu “giao hàng, nhận tiền” mà là việc giao hàng được tiến hành ở nơi này, trong thời gian này nhưng việc thanh toán có thể thực hiện ở nơi khác, trong Mở rộng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 11 thời gian khác. Sự tách rời như vậy giữa tiền và hàng là không tránh khỏi. Điều đó chỉ cho ta một phương án thanh toán – mà ở phương án đó phải chấp nhận sự tách rời đó, nhưng không để vì sự tách rời mà gây ra chậm trể, gian lận trong thanh toán, nghĩa là phải hạn chế đến mức thấp nhất mọi rắc rối có thể xảy ra trong thanh toán.
Thứ hai: Trong thanh toán không dùng tiền mặt, tiền tệ chỉ xuất hiện dưới hình thức tiền tệ kế toán và được ghi chép trên các chứng từ sổ sách kế toán. Đây là đặc điểm riêng và nổi bậc trong thanh toán không dùng tiền mặt. Với đặc điểm này, mỗi bên tham gia thanh toán nhất định phải mở tài khoản tại ngân hàng và hơn nữa phải có tiền trong tài khoản đó. Đó là điều kiện bắt buộc, nếu không việc thanht toán sẽ không được tiến hành.
Ngoài ra, do phải mở tài khoản tại ngân hàng, nên vấn đề kiểm soát của ngân hàng trong việc tổ chức thanh toán là hết sức cần thiết. Kiểm soát tính chất đúng đắn của nội dung thanh toán, kiểm soát tình hợp pháp của chứng từ… Thứ ba: Trong thanh toán không dùng tiền mặt, vai trò của ngân hàng là rất lớn, vai trò của người tổ chức và thực hiện các khoản thanh toán. Ngoài hai hoặc nhiều đơn vị tham gia trong thanh toán, thì ngân hàng được xem như người thứ ba không thể thiếu được trong thanh toán không dùng tiền mặt, bỡi vì chỉ có ngân hàng - người quản lý tài khoản của các đơn vị mới được phép trích chuyển tài khoản của họ và coi như một loại nghiệp vụ đặc biệt của ngân hàng. Với nghiệp vụ này, ngân hàng trở thành một “phòng thanh toán” cho xã hội – trong trường hợp đó có thể nói toàn bộ quá trình thanh toán được thực hiện thuận lợi trôi chảy hay không được quyết định bỡi người thực hiện, mà trong đó ngân hàng là người đóng vai trò “kết thúc” quá trình thanh toán.4 TÁC DỤNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT ĐỐI VỚI NỀN KINH TẾ Trước hết nó trực tiếp thúc đẩy quá trình vận động của vật tư, hàng hoá trong nền kinh tế, thông qua đó mà các mối quan hệ kinh tế lớn sẽ được giải quyết, nhờ vậy mà quá trình sản xuất và lưu thông hàng hoá được tiến hành bình thường.
Nhờ tổ chức tốt công tác thanh toán, mà cho phép ngân hàng tập trung ngày càng nhiều các khoản vốn tiền tệ trong nền kinh tế, làm tăng thêm nguồn vốn tín dụng để đầu tư vào các quá trình tái sản xuất mở rộng. Cũng chính vì vậy mà rút bớt một lượng tiền mặt trong lưu thông, tiết kiệm nhiều chi phí cho xã hội tạo điều kiện để làm tốt công tác quản lý tiền tệ. Ngân hàng với tư cách là một đơn vị kinh tế tài chính tổng hợp là một bộ máy thần kinh của nền kinh tế, thông qua việc tổ chức thanh toán, để hạn chế những thiệt hại, khắc phục và ngăn chặc các hiện tượng tiêu cực có thể xảy ra trong sản xuất kinh doanh của các đơn vị. Mở rộng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 NHỮNG PHƯƠNG TIỆN THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1.1 THANH TOÁN BẰNG SÉC (CHEQUE – CHECK) 1.1 Khái niệm Séc là lệnh trả tiền của chủ tài khoản, được lập trên mẫu cho Ngân hàng Nhà nước quy định, yêu cầu đơn vị thanh toán trích một số tiền từ tài khoản tiền gửi của mình để trả cho người thụ hưởng có tên ghi trên séc hoặc trả cho người cầm séc.
Như vậy, séc là một chi phiếu, lập trên mẫu in sẵn do chủ tài khoản phát hành giao trực tiếp cho người bán để thanh toán tiền vật tư, hàng hoá, chi phí, dịch vụ,… 1.2 Những quy tắc chung trong thanh toán bằng séc: Tất cả các tờ séc đều do Ngân hàng Nhà nước thiết kế mẫu thống nhất được in và ghi bằng tiếng việt nam (séc phục vụ người nước ngoài có thể in thêm tiếng anh dưới tiếng việt nam với cở chữ nhỏ hơn). Các tổ chức tín dụng, kho bạc nhà nước đăng ký mẫu séc với Ngân hàng Nhà nước và chỉ được in séc tại nhà in Ngân hàng. Ngân hàng, Kho bạc nhà nước… bán séc trắng cho khách hàng sử dụng , theo đúng mẫu séc đã được duyệt và chỉ bán séc cho khách hàng nào có mở tài khoản tại đơn vị mình. Người phát hành séc là chủ tài khoản hoặc dược chủ tài khoản uỷ quyền.
Chỉ được phát hành séc trong phạm vi số dư tài khoản uỷ quyền. Chỉ được phát hành séc trong phạm vi số dư tài khoản tiền gửi hoặc bảo chi, nếu vi phạm sẽ bị phạt tiền bị đình chỉ sử dụng séc hoặc bị truy tố trước pháp luật. Séc phải được viết bằng một thứ mực khó tẩy xoá, không dùng bút chì, không dùng mực đỏ. Các yếu tố trong séc phải ghi đầy đủ rõ ràng.
Không sửa chữa tẩy xoá trên tờ séc, các tờ séc viết hỏng cần gạch chéo, để nguyên không xé rời khỏi cuốn séc.