Luận văn: Mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam - UEH

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích phương thức thanh toán không dùng tiền mặt, tác động và triển vọng trong nền kinh tế Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Tô Thị Hà
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Xuân Liễu
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh Tế Tài Chính Ngân Hàng
• Đề tài: Mở Rộng Phương Thức Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Trong Nền Kinh Tế Nước Ta Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
• 1.1. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
• 1.2. MỐI QUAN HỆ GIỮA THANH TOÁN TIỀN MẶT VÀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
• 1.3. KHÁI NIỆM THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
• 1.4. ĐẶC ĐIỂM THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
• 1.5. TÁC DỤNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT ĐỐI VỚI NỀN KINH TẾ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG TIỀN MẶT VÀ CÁC PHƯƠNG TIỆN THANH TOÁN
• 2.1. CÁC LOẠI PHƯƠNG TIỆN THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT ĐANG PHÁT TRIỂN TẠI VIỆT NAM
• 2.1.1. THANH TOÁN BẰNG CHUYỂN KHOẢN
• 2.1.1.1. Các hình thức thanh toán
• 2.1.2. THANH TOÁN BẰNG SÉC
• 2.1.2.1. Những vấn đề liên quan đến séc
• 2.1.3. THANH TOÁN BẰNG CÁC LOẠI THẺ ĐANG LƯU HÀNH
• 2.1.3.1. Đặc điểm chung
• 2.1.3.2. Sự khác biệt
• 2.1.3.3. Tiện ích và thực trạng
• 2.1.4. THANH TOÁN BẰNG PHƯƠNG TIỆN ĐIỆN TỬ
• 2.1.4.1. Các hình thức thanh toán
• 2.2. KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN PHƯƠNG TIỆN THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
• 2.2.1. THÀNH TỰU ĐẠT ĐƯỢC
• 2.2.2. CÁC MẶT CÒN HẠN CHẾ
• 2.2.3. CÁC VẤN ĐỀ NẢY SINH CHO NỀN KINH TẾ VIỆT NAM
• 2.2.3.1. Những vấn đề tiêu cực nảy sinh nếu sử dụng tiền mặt làm phương tiện thanh toán trọng yếu
• 2.2.3.2. Vì sao thanh toán bằng tiền mặt vẫn còn chỗ đứng
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM MỞ RỘNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
• 3.1. GIẢI PHÁP MANG TÍNH VĨ MÔ LIÊN QUAN ĐẾN CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC, QUY ĐỊNH CỦA CÁC BỘ NGÀNH CÓ LIÊN QUAN
• 3.1.1. BAN HÀNH LUẬT LIÊN QUAN ĐẾN CÁC ĐỐI TƯỢNG TRONG QUÁ TRÌNH THANH TOÁN
• 3.1.2. TĂNG CƯỜNG VAI TRÒ QUẢN LÝ CỦA VỤ THANH TOÁN
• 3.1.3. QUY ĐỊNH TRONG THANH TOÁN ĐỐI VỚI KHU VỰC NHÀ NƯỚC
• 3.1.4. QUY ĐỊNH TRONG THANH TOÁN ĐỐI VỚI KHU VỰC TƯ NHÂN
• 3.1.5. PHÁT TRIỂN PHƯƠNG TIỆN THANH TOÁN
• 3.1.6. TĂNG CƯỜNG CÔNG TÁC TUYÊN TRUYỀN
• 3.1.7. QUẢN LÝ TỐT PHÍ GIAO DỊCH TRONG THANH TOÁN
• 3.1.8. PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC
• 3.1.9. NGUỒN TÀI CHÍNH
• 3.1.10. GIẢI PHÁP LIÊN QUAN ĐẾN THUẾ
• 3.1.11. ĐỐI VỚI NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC
• 3.1.11.1. Xây dựng khung phí giao dịch tiền mặt và chuyển khoản
• 3.1.11.2. Nâng cấp, phát triển hệ thống thanh toán Điện tử NHNN
• 3.1.11.3. Hoàn thiện hệ thống thanh toán thẻ
• 3.1.11.4. Hoàn thiện hệ thống giao dịch chứng khoán
• 3.2. GIẢI PHÁP MANG TÍNH VI MÔ LIÊN QUAN ĐẾN NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 3.2.1. ĐẦU TƯ ĐỘI NGŨ CÁN BỘ TRONG CÔNG TÁC GIAO DỊCH THANH TOÁN
• 3.2.2. ĐẦU TƯ, TRANG BỊ CƠ SỞ HẠ TẦNG, GIẢI QUYẾT NHỮNG THỰC TRẠNG KHI PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
• 3.2.2.1. Đối với thanh toán bằng chuyển khoản
• 3.2.2.2. Thanh toán bằng Ủy nhiệm thu
• 3.2.2.3. Về thanh toán bằng thẻ
• 3.2.2.4. Thanh toán bằng séc
• 3.2.2.5. Thanh toán bằng những phương tiện điện tử
• 3.2.2.6. Đảm bảo mạng lưới thanh toán rộng khắp
• 3.2.3. SỰ PHỐI HỢP ĐỒNG BỘ GIỮA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC, HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ CHỦ THỂ THANH TOÁN
• 3.3. CHÍNH SÁCH RA ĐỜI PHẢI PHÙ HỢP VỚI ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI
• 3.4. CHÍNH SÁCH RA ĐỜI PHẢI ĐƯỢC TỔ CHỨC THỰC HIỆN TỐT
• 3.5. CÁC BÊN THAM GIA TRONG QUÁ TRÌNH THANH TOÁN PHẢI THỰC HIỆN ĐỒNG NHẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC ĐÍNH KÈM

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương thức thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam

Phương thức thanh toán không dùng tiền mặt đang trở thành xu hướng chủ đạo trong nền kinh tế hiện đại. Tại Việt Nam, sự phát triển của công nghệ thông tin và sự gia tăng của các dịch vụ ngân hàng điện tử đã thúc đẩy việc áp dụng các phương thức thanh toán này. Việc sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ giúp tiết kiệm thời gian mà còn nâng cao tính an toàn và hiệu quả trong giao dịch. Theo báo cáo của Ngân hàng Nhà nước, tỷ lệ giao dịch không dùng tiền mặt đã tăng đáng kể trong những năm gần đây, cho thấy sự chuyển mình mạnh mẽ của nền kinh tế.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt

Thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm các phương tiện như thẻ tín dụng, chuyển khoản ngân hàng, và các dịch vụ thanh toán điện tử. Đặc điểm nổi bật của phương thức này là sự tiện lợi và nhanh chóng trong giao dịch, giúp giảm thiểu rủi ro liên quan đến việc sử dụng tiền mặt. Hơn nữa, các hình thức thanh toán hiện đại này còn giúp tăng cường khả năng quản lý tài chính cá nhân và doanh nghiệp.

1.2. Lợi ích của thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế

Việc áp dụng thanh toán không dùng tiền mặt mang lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế, bao gồm việc giảm thiểu chi phí in ấn tiền mặt, tăng cường tính minh bạch trong giao dịch và hỗ trợ cho việc quản lý tài chính hiệu quả hơn. Ngoài ra, nó còn giúp thúc đẩy sự phát triển của các dịch vụ ngân hàng và tài chính, từ đó tạo ra nhiều cơ hội việc làm và tăng trưởng kinh tế.

II. Thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam hiện nay

Mặc dù thanh toán không dùng tiền mặt đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Tình hình sử dụng tiền mặt vẫn chiếm tỷ lệ lớn trong các giao dịch hàng ngày. Theo thống kê, khoảng 80% giao dịch vẫn diễn ra bằng tiền mặt, cho thấy sự chậm chạp trong việc chuyển đổi sang các phương thức thanh toán hiện đại. Các yếu tố như thói quen tiêu dùng, sự thiếu hiểu biết về công nghệ và cơ sở hạ tầng chưa hoàn thiện là những rào cản lớn.

2.1. Các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt phổ biến

Hiện nay, các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt phổ biến tại Việt Nam bao gồm thẻ tín dụng, chuyển khoản ngân hàng, và ví điện tử. Mỗi hình thức đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng, nhưng nhìn chung, chúng đều hướng đến việc tạo ra sự thuận tiện và an toàn cho người tiêu dùng. Sự phát triển của công nghệ thanh toán đã tạo điều kiện cho các hình thức này ngày càng trở nên phổ biến.

2.2. Những thách thức trong việc mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt là sự thiếu hụt về cơ sở hạ tầng công nghệ và sự chậm chạp trong việc thay đổi thói quen tiêu dùng của người dân. Ngoài ra, vấn đề an ninh mạng và bảo mật thông tin cũng là một yếu tố quan trọng cần được giải quyết để người tiêu dùng yên tâm hơn khi sử dụng các phương thức thanh toán này.

III. Giải pháp mở rộng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt

Để mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt, cần có những giải pháp đồng bộ từ phía nhà nước và các tổ chức tài chính. Việc ban hành các chính sách hỗ trợ, nâng cao nhận thức của người dân về lợi ích của thanh toán không dùng tiền mặt là rất cần thiết. Bên cạnh đó, việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin cũng sẽ giúp thúc đẩy sự phát triển của các phương thức thanh toán này.

3.1. Chính sách hỗ trợ từ nhà nước

Nhà nước cần có những chính sách khuyến khích việc sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt, như giảm thuế cho các doanh nghiệp áp dụng công nghệ thanh toán hiện đại. Đồng thời, cần có các chương trình tuyên truyền để nâng cao nhận thức của người dân về lợi ích của việc sử dụng các phương thức thanh toán này.

3.2. Đầu tư vào công nghệ và hạ tầng

Đầu tư vào công nghệ và hạ tầng là yếu tố then chốt để phát triển thanh toán không dùng tiền mặt. Cần xây dựng hệ thống thanh toán điện tử hiện đại, an toàn và dễ sử dụng để thu hút người tiêu dùng. Hơn nữa, việc hợp tác giữa các ngân hàng và các công ty công nghệ sẽ tạo ra những giải pháp thanh toán sáng tạo và hiệu quả hơn.

IV. Kết luận về tương lai của thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam

Tương lai của thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam hứa hẹn sẽ phát triển mạnh mẽ với sự hỗ trợ của công nghệ và chính sách từ nhà nước. Việc chuyển đổi sang các phương thức thanh toán hiện đại không chỉ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn góp phần vào việc xây dựng một nền kinh tế minh bạch và bền vững. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần có sự nỗ lực từ nhiều phía, bao gồm cả chính phủ, ngân hàng và người tiêu dùng.

4.1. Xu hướng phát triển thanh toán không dùng tiền mặt

Xu hướng phát triển thanh toán không dùng tiền mặt sẽ tiếp tục gia tăng trong tương lai gần, đặc biệt là với sự phát triển của công nghệ tài chính (Fintech). Các giải pháp thanh toán mới sẽ được ra đời, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng và doanh nghiệp.

4.2. Tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức

Nâng cao nhận thức của người dân về lợi ích của thanh toán không dùng tiền mặt là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền cần được triển khai rộng rãi để giúp người dân hiểu rõ hơn về các phương thức thanh toán hiện đại và lợi ích mà chúng mang lại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2000 - 2008, tỷ trọng tiền mặt trong tổng phương tiện thanh toán tại Việt Nam luôn duy trì ở mức cao trên 20%, tạo ra gánh nặng chi phí xã hội khổng lồ về in ấn, kiểm đếm, vận chuyển và bảo quản tiền tệ. Mặc dù các phương thức thanh toán hiện đại đã bắt đầu hình thành, nền kinh tế nước ta vẫn phụ thuộc chủ yếu vào giao dịch tiền mặt truyền thống. Thực trạng này đặt ra vấn đề nghiên cứu cấp bách về sự bất cập trong chu trình luân chuyển dòng tiền và những rào cản khiến các công cụ phi tiền mặt chưa thể phát huy tối đa vai trò.

Mục tiêu trọng tâm của đề tài là phân tích toàn diện thực trạng sử dụng tiền mặt và các phương tiện thanh toán phi tiền mặt, chỉ rõ nguyên nhân kìm hãm sự phát triển của hệ thống thanh toán và xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm mở rộng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian giao dịch của các định chế tài chính, doanh nghiệp và người tiêu dùng tại các trung tâm kinh tế trọng điểm như Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương và Hà Nội trong khung thời gian từ năm 2000 đến năm 2008, có sự đối chiếu với các mô hình thanh toán phát triển tại Pháp, Mỹ và Singapore.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế điều hành vĩ mô, hướng tới mục tiêu giảm tỷ trọng tiền mặt trong lưu thông xuống dưới 15%, tối ưu hóa nguồn vốn khả dụng cho hệ thống ngân hàng thương mại và cắt giảm chi phí giao dịch trung gian cho toàn xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết chu chuyển tiền tệ và quy luật lưu thông tiền tệ của kinh tế chính trị học cổ điển, khẳng định sự tách rời tất yếu giữa dòng vận động hàng hóa và dòng tiền tệ theo không gian và thời gian. Khi nền kinh tế hàng hóa mở rộng, khối lượng thanh toán tăng lên đòi hỏi phương thức chu chuyển không dùng tiền mặt phải tăng trưởng cả về số tuyệt đối lẫn tỷ trọng tương đối nhằm thay thế phương thức tiền mặt truyền thống.

Bên cạnh đó, đề tài ứng dụng lý thuyết trung gian tài chính và các chuẩn mực quốc tế về hệ thống thanh toán do Ủy ban Hệ thống Thanh toán và Quyết toán (CPSS) thuộc Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) ban hành. Khung lý thuyết tập trung vào 5 khái niệm nền tảng:

• Thanh toán không dùng tiền mặt: Cơ chế chuyển dịch vốn trên các tài khoản ngân hàng thông qua lệnh thanh toán của chủ tài khoản mà không sử dụng tiền giấy hay tiền kim loại.
• Séc (Cheque): Lệnh trả tiền vô điều kiện của chủ tài khoản yêu cầu ngân hàng trích tiền từ tài khoản tiền gửi để chi trả cho người thụ hưởng, bao gồm séc ký danh, séc vô danh, séc chuyển khoản và séc bảo chi.
• Thẻ thanh toán: Phương tiện điện tử hiện đại bao gồm thẻ ghi nợ (Debit Card), thẻ trả trước (Prepaid Card) và thẻ tín dụng (Credit Card) hoạt động trên nền tảng hạn mức hoặc số dư tiền gửi.
• Ủy nhiệm chi (UNC) và Ủy nhiệm thu (UNT): Các thể thức thanh toán qua ngân hàng dựa trên lệnh chi trả của người mua hoặc yêu cầu thu tiền của người bán theo hợp đồng kinh tế.
• Hệ thống thanh toán liên ngân hàng: Mạng lưới thanh toán bù trừ và thanh toán điện tử liên ngân hàng do Ngân hàng Nhà nước hoặc ngân hàng đầu mối chủ trì.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp thực chứng. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam giai đoạn 2004 - 2006, dữ liệu thống kê của Ngân hàng Trung ương Pháp (Banque de France, 2006), Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Federal Reserve Bulletin, 2002), Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB Blue Book, 2007) và Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS Red Book, 2003). Dữ liệu sơ cấp được trích xuất từ mẫu khảo sát gồm 1.000 tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng cá nhân và doanh nghiệp tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần An Bình - Chi nhánh Bình Dương, trong đó tiến hành phân tích chi tiết nhóm 209 khách hàng ban đầu.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích định lượng kết hợp phương pháp quy nạp - diễn dịch và so sánh đối chiếu kinh tế học. Cỡ mẫu 1.000 tài khoản được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống từ danh sách khách hàng mở tài khoản thực tế. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này nhằm bóc tách chính xác số dư bình quân thực tế trên tài khoản, từ đó chứng minh khoảng cách giữa số lượng tài khoản đăng ký danh nghĩa và hành vi thanh toán thực tế của chủ tài khoản. Toàn bộ quá trình tổng hợp và xử lý dữ liệu được hoàn thành trong timeline nghiên cứu từ tháng 01/2008 đến tháng 08/2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra 4 phát hiện thực chứng mang tính cốt lõi về bức tranh thanh toán tại Việt Nam:

• Nghịch lý số dư tài khoản tiền gửi cực thấp: Thống kê từ mẫu khảo sát 1.000 tài khoản cá nhân và doanh nghiệp tại Chi nhánh Bình Dương cho thấy số dư bình quân chỉ đạt 686.618 đồng/tài khoản. Khách hàng hầu như không duy trì số dư vượt quá mức quy định tối thiểu của ngân hàng; dòng tiền vừa được chuyển vào tài khoản lập tức bị rút ra toàn bộ dưới dạng tiền mặt.
• Séc bị biến tướng thành công cụ rút tiền mặt: Tại các ngân hàng thương mại, thanh toán bằng séc chiếm tỷ lệ chưa đầy 2% tổng doanh số phi tiền mặt. Có tới hơn 90% giao dịch phát hành séc của doanh nghiệp nhằm mục đích cử thủ quỹ đến quầy ngân hàng rút tiền mặt thay vì chuyển nhượng hoặc thanh toán chuyển khoản qua chuỗi cung ứng.
• Sự phân hóa về thời gian và độ trễ giao dịch liên ngân hàng: Chuyển khoản nội bộ đạt tốc độ xử lý tức thời dưới 60 giây, thanh toán điện tử liên ngân hàng mất khoảng 5 phút, nhưng thanh toán bù trừ thủ công và qua tài khoản Ngân hàng Nhà nước mất từ 4 giờ đến 24 giờ. Thời gian đóng cổng giao dịch liên ngân hàng vào lúc 16h00 khiến hầu hết các lệnh chuyển tiền phát sinh sau 15h00 bị rớt lại sang ngày hôm sau.
• Khoảng cách rất lớn so với chuẩn mực quốc tế: Năm 2006 tại Pháp, trung bình mỗi chủ tài khoản thực hiện 236 giao dịch không dùng tiền mặt/năm (tăng 197% so với năm 2000), trong đó thẻ thanh toán chiếm 38% và séc chiếm 26%. Tại Mỹ năm 2000, giao dịch phi tiền mặt đạt 71,5 tỷ lượt với tổng giá trị 46,6 nghìn tỷ USD (gấp 4,43 lần GDP). Trong khi đó tại Việt Nam, mạng lưới POS còn quá mỏng và thẻ ghi nợ chủ yếu dùng để rút tiền tại cây ATM thay vì thanh toán dịch vụ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của việc tiền mặt vẫn chiếm vị trí áp đảo xuất phát từ cấu trúc chi phí và rào cản niềm tin. Biểu phí dịch vụ của các ngân hàng thương mại hiện nay chưa hợp lý khi thu phí chuyển khoản liên tỉnh và nội tỉnh ở mức cố định hoặc theo tỷ lệ từ 0,02% đến 0,05% mà không tính đến khoảng cách địa lý. Đối với các giao dịch cự ly gần trong cùng một tỉnh, chi phí trả cho ngân hàng có thể lên tới 500.000 đến 1.000.000 đồng/lệnh, cao hơn nhiều so với chi phí tự vận chuyển tiền mặt trực tiếp.

Dữ liệu nghiên cứu khi được tổng hợp qua Bảng cơ cấu tổng phương tiện thanh toán qua các năm 2004 - 2006 và Biểu đồ so sánh thời gian luân chuyển chứng từ cho thấy một chu trình luẩn quẩn: Người mua rút tiền mặt nộp vào ngân hàng để chuyển khoản, người bán nhận tiền lập tức ký séc rút tiền mặt ra để chi trả cho bên thứ ba. Hệ thống ngân hàng thương mại không thu hút được nguồn vốn không kỳ hạn giá rẻ (CASA) mà phải chạy đua huy động vốn tiết kiệm dân cư với lãi suất cao gấp nhiều lần, khiến biên lợi nhuận bị thu hẹp và chi phí xã hội bị lãng phí nghiêm trọng.

So sánh với mô hình thanh toán tại Singapore với mật độ 445 máy ATM/1 triệu dân và hệ thống bù trừ tự động IBG đạt 30 triệu giao dịch năm 2000, Việt Nam đang thiếu sự liên thông kỹ thuật đồng bộ giữa các liên minh thẻ và thiếu một khung pháp lý ràng buộc trách nhiệm bồi hoàn khi séc bị từ chối thanh toán.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm thúc đẩy lộ trình phi tiền mặt hóa nền kinh tế:

• Hoàn thiện khung pháp lý và chế tài xử lý công cụ chuyển nhượng: Ngân hàng Nhà nước phối hợp cùng Bộ Tư pháp ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết Luật Các công cụ chuyển nhượng; quy định bắt buộc 100% các đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước và doanh nghiệp có vốn nhà nước phải thanh toán qua tài khoản đối với các giao dịch mua sắm tài sản có giá trị từ 20 triệu đồng trở lên, triển khai quyết liệt trong giai đoạn 2009 - 2011.
• Tái cấu trúc biểu phí và kéo dài thời gian vận hành hệ thống thanh toán: Ngân hàng Nhà nước cần quy định trần phí chuyển khoản tối đa không vượt quá 0,02% giá trị giao dịch và miễn phí hoàn toàn đối với các giao dịch thanh toán hóa đơn công cộng; đồng thời nâng cấp hệ thống Điện tử liên ngân hàng (ĐTLNH) hoạt động liên tục 24/7 thay vì đóng cổng lúc 16h00, hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng giao dịch điện tử lên 35% tổng phương tiện thanh toán vào năm 2012.
• Hiện đại hóa hạ tầng chấp nhận thẻ và chuẩn hóa công nghệ chip: Các ngân hàng thương mại cần đầu tư mở rộng mạng lưới thiết bị POS đạt chuẩn EMV quốc tế tại các điểm bán lẻ, trung tâm thương mại và dịch vụ công; liên thông toàn diện các liên minh thẻ Smartlink, Banknetvn và VNBC nhằm nâng tỷ lệ giao dịch thẻ tại POS đạt tối thiểu 20% trong giai đoạn 2009 - 2015.
• Thiết lập chính sách ưu đãi thuế cho thanh toán không dùng tiền mặt: Bộ Tài chính cần áp dụng chính sách giảm 1% đến 2% thuế giá trị gia tăng (VAT) đối với các hóa đơn thanh toán qua thẻ hoặc chuyển khoản; đồng thời cho phép doanh nghiệp khấu trừ 100% chi phí đầu tư thiết bị thanh toán điện tử vào chi phí hợp lý khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp trong vòng 3 năm đầu áp dụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan hoạch định chính sách và Ngân hàng Nhà nước: Khai thác các căn cứ thực tiễn về thời gian đóng mở cổng thanh toán, cơ chế bù trừ và dữ liệu quản lý tài khoản để hoàn thiện chính sách tiền tệ và xây dựng đề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt quốc gia.
• Ban điều hành các Ngân hàng thương mại: Ứng dụng các phân tích về hành vi khách hàng và bài toán cân đối giữa phí giao dịch và nguồn vốn CASA để tái thiết kế sản phẩm thẻ, séc bảo chi và xây dựng biểu phí cạnh tranh.
• Lãnh đạo và kế toán trưởng tại các Doanh nghiệp: Nắm vững quy trình nghiệp vụ chuẩn về Ủy nhiệm chi, Ủy nhiệm thu, Thư tín dụng và séc ký danh nhằm tối ưu hóa chi phí vận hành dòng tiền và loại trừ triệt để rủi ro thất thoát tiền mặt.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng khung lý thuyết chuẩn hóa, hệ thống số liệu khảo sát 1.000 tài khoản thực tế và các mô hình so sánh quốc tế làm tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao số dư bình quân trên các tài khoản ngân hàng khảo sát chỉ đạt 686.618 đồng?
Nguyên nhân chủ yếu do doanh nghiệp và người dân chỉ mở tài khoản để phục vụ việc chuyển tiền đi các tỉnh xa nhằm tránh rủi ro đi đường. Ngay sau khi tiền về tài khoản, người thụ hưởng lập tức rút sạch tiền mặt để chi trả cho các đối tác địa phương vì các đơn vị bán hàng nội tỉnh chưa chấp nhận thanh toán chuyển khoản.

Vì sao thanh toán bằng séc vẫn chưa phát triển phổ biến tại thị trường Việt Nam?
Người thụ hưởng thiếu niềm tin vào khả năng thanh toán của người ký phát do lo ngại tài khoản không đủ số dư hoặc séc bị làm giả. Thêm vào đó, thủ tục bảo chi séc còn rườm rà, thời hạn xuất trình kéo dài 30 ngày và các chế tài xử phạt phát hành séc khống chưa đủ sức răn đe.

Hệ thống Điện tử liên ngân hàng khác biệt như thế nào so với hệ thống thanh toán bù trừ?
Hệ thống Điện tử liên ngân hàng xử lý lệnh thanh toán theo thời gian thực từng món với thời gian hoàn tất chỉ khoảng 5 phút. Ngược lại, hệ thống bù trừ gom các giao dịch và chỉ thanh toán chênh lệch theo phiên định kỳ khoảng 3 lần mỗi ngày, dẫn đến độ trễ giao dịch kéo dài từ 4 giờ trở lên.

Việt Nam có thể học tập bài học kinh nghiệm gì từ hệ thống thanh toán của Pháp và Mỹ?
Nghiên cứu từ Pháp và Mỹ cho thấy cần xây dựng hạ tầng thẻ và séc chuẩn hóa với cơ chế thanh toán bù trừ tự động toàn quốc. Đồng thời, các nước này áp dụng luật pháp nghiêm minh xử phạt hình sự hành vi phát hành séc khống và bảo hiểm trách nhiệm thanh toán thẻ, giúp tạo lập niềm tin tuyệt đối cho người tiêu dùng.

Biểu phí giao dịch hiện tại của các ngân hàng thương mại ảnh hưởng thế nào đến thanh toán tiền mặt?
Mức phí chuyển tiền từ 50.000 đến 300.000 đồng/giao dịch đối với các cự ly gần vô hình trung cao hơn chi phí tự vận chuyển tiền mặt. Khung phí thiếu linh hoạt này đã khuyến khích khách hàng rút tiền mặt tại quầy để tự thanh toán trực tiếp, làm suy giảm nghiêm trọng động lực sử dụng dịch vụ ngân hàng.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích sâu sắc cơ sở lý luận và thực tiễn chu chuyển tiền tệ, khẳng định việc mở rộng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt là xu thế tất yếu của nền kinh tế hiện đại.
• Phát hiện thực chứng quan trọng là số dư bình quân 1.000 tài khoản khảo sát chỉ đạt 686.618 đồng, phản ánh tình trạng tài khoản ngân hàng đang bị lạm dụng làm công cụ rút tiền mặt thay vì lưu chuyển vốn khép kín.
• Chỉ rõ các nút thắt cốt lõi kìm hãm thanh toán phi tiền mặt bao gồm biểu phí giao dịch chưa hợp lý, độ trễ hệ thống bù trừ và sự thiếu đồng bộ của hạ tầng chấp nhận thẻ POS.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện từ cấp độ vĩ mô của Ngân hàng Nhà nước đến cấp độ vi mô của các ngân hàng thương mại và chính sách ưu đãi thuế từ Bộ Tài chính.
• Lộ trình triển khai khuyến nghị giai đoạn 2009 - 2015 cần tập trung kết nối liên thông 100% hệ thống chuyển mạch thẻ, kéo dài thời gian giao dịch điện tử 24/7 và hoàn thiện chế tài pháp lý đối với công cụ séc.

Hãy chủ động tham khảo chi tiết toàn văn luận văn thạc sĩ kinh tế để nắm vững các mô hình phân tích định lượng, biểu mẫu quy trình thanh toán chuẩn và ứng dụng hiệu quả vào công tác quản trị tài chính tại đơn vị của bạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1.1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1.1 MỐI QUAN HỆ GIỮA THANH TOÁN TIỀN MẶT VÀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT Quá trình tái sản xuất mở rộng được tiến hành trong điều kiện còn tồn tại nền sản xuất hàng hoá và tiền tệ đã cho thấy sự hình thành và phát triển là một tất yếu khách quan. Chu chuyển tiền tệ trong nền kinh tế hàng hoá được thể hiện dưới 2 hình thức: Chu chuyển tiền mặt và chu chuyển không dùng tiền mặt. Ở đây tiền mặt vận động trong lưu thông thực hiện 2 chức năng: Phương tiện lưu thông và phương tiện thanh toán. Còn trong thanh toán không dùng tiền mặt, tiền chỉ thể hiện chức năng phương tiện thanh toán.

Chu chuyển tiền mặt, chủ yếu phục vụ cho các mối quan hệ kinh tế giữa các tầng lớp nhân dân. Thanh toán không dùng tiền mặt là tổng hợp tất cả các khoản thanh toán tiền tệ giữa các cá nhân, Doanh nghiệp được thực hiện bằng cách chuyển tiền trên tài khoản hoặc bù trừ lẫn nhau thông qua ngân hàng mà không trực tiếp sử dụng tiền mặt trong khoản thanh toán đó. Thanh toán không dùng tiền mặt và thanh toán bằng tiền mặt có mối liên hệ chặt chẽ và thường xuyên chuyển hoá lẫn nhau. Mối quan hệ bắt nguồn từ sự chu chuyển của sản phẩm hàng hoá đòi hỏi phải sử dụng tiền tệ trong các chức năng của nó để thực hiện các mối quan hệ kinh tế phát sinh thường xuyên hàng ngày.

Đó là một tất yếu – thì mặt khác đòi hỏi con người và xã hội phải sử dụng tiền trong các trường hợp thanh toán như thế nào cho hợp lý và tiện lợi. Như vậy chứng tỏ rằng do yêu cầu khách quan của các khoản thanh toán trong nền kinh tế mà nên lựa chọn một hình thức chu chuyển tiền tệ hợp lý. Thực tế đòi hỏi phải nhận thức và vận dụng để đảm bảo cho chu chuyển tiền tệ phát huy được tác dụng tích cực của nó. Mối quan hệ giữa hai hình thức chu chuyển tiền tệ biểu hiện như thế nào? Đó là sự chuyển hoá lẫn nhau, tác động qua lại với nhau trong hệ thống chu chuyển tiền tệ.

Nền kinh tế lưu thông hàng hoá, trao đổi dịch vụ được mở rộng thì khối lượng tiền tệ cũng tăng lên tương ứng - tức là thanh toán bằng tiền mặt và thanh toán không dùng tiền mặt đều tăng lên. Trong đó, thanh toán không dùng tiền mặt tăng tuyệt đối về số lượng và tỷ trọng trong khi thanh toán bằng tiền mặt thì tăng về số tuyệt đối còn giảm về tỷ trọng. Đó là xu hướng phát triển các chu chuyển tiền tệ trong nền kinh tế phát triển – và cũng chính là sự vận dụng các hình thức chu chuyển tiền tệ một cách hợp lý và đúng đắn nhất. Mở rộng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trang 10 Cuối cùng là phải khẳng định rằng thanh toán không dùng tiền mặt là một phương pháp sử dụng tiền tệ hợp lý và là công cụ quan trọng để thực hiện công tác quản lý kinh tế của nhà nước.

Nhưng phải thấy rằng, việc làm đó có phát huy được tác dụng tốt hay không cũng trên cơ sở tổ chức tốt lưu thông tiền mặt trong nền kinh tế. Bởi vì ta đã thấy phương tiện thanh toán của tiền tệ ra đời từ phương tiện lưu thông của nó nghĩa là nếu không có tiền thì không thể nói đến việc thanh toán nói chung và thanh toán không dùng tiền mặt nói riêng được – phân tích như vậy để thấy rằng nhận thức được mối quan hệ giữa hai hình thức chu chuyển tiền tệ trong việc tổ chức công tác thanh toán có ý nghĩa rất to lớn.2 KHÁI NIỆM THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT Thanh toán không dùng tiền mặt, bao gồm các phương tiện như thẻ thanh toán, séc, chuyển khoản, Ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu…, là cơ chế cho phép tiền trong tài khoản tại ngân hàng này được chuyển sang tài khoản của người thụ cùng hoặc khác ngân hàng theo lệnh của chủ tài khoản nhằm thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ mà người thụ hưởng đã cung ứng cho chủ tài khoản. Quá trình thanh toán bằng những phương tiện không phải tiền mặt ngoài người khởi tạo và người thụ hưởng còn có sự tham gia của tổ chức trung gian thanh toán có thể là ngân hàng hoặc tổ chức được phép cung cấp phương tiện thanh toán. Quy trình thanh toán chung cho tất cả phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt như sau: Bên mua Bừ trừ và Bên bán (Người mua) thanh toán (Người bán) Ghi Lệnh thanh Ghi Lệnh thanh Nợ toán Có toán Ngân Hàng Lệnh thanh toán Ngân Hàng bên mua bên bán Cung cấp hàng hóa dịch 1.3 ĐẶC ĐIỂM THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT Thứ nhất: Sự vận động của tiền tệ độc lập so với sự vận động của vật tư hàng hoá về cả thời gian và không gian.

Đây là đặc điểm nổi bậc nhất trong thanh toán không dùng tiền mặt cần phải được nhận thức một cách đúng đắn. Ở đây khác với thanh toán bằng tiền mặt, thanh toán không dùng tiền mặt không phải được tiến hành theo kiểu “giao hàng, nhận tiền” mà là việc giao hàng được tiến hành ở nơi này, trong thời gian này nhưng việc thanh toán có thể thực hiện ở nơi khác, trong Mở rộng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trang 11 thời gian khác. Sự tách rời như vậy giữa tiền và hàng là không tránh khỏi. Điều đó chỉ cho ta một phương án thanh toán – mà ở phương án đó phải chấp nhận sự tách rời đó, nhưng không để vì sự tách rời mà gây ra chậm trể, gian lận trong thanh toán, nghĩa là phải hạn chế đến mức thấp nhất mọi rắc rối có thể xảy ra trong thanh toán.

Thứ hai: Trong thanh toán không dùng tiền mặt, tiền tệ chỉ xuất hiện dưới hình thức tiền tệ kế toán và được ghi chép trên các chứng từ sổ sách kế toán. Đây là đặc điểm riêng và nổi bậc trong thanh toán không dùng tiền mặt. Với đặc điểm này, mỗi bên tham gia thanh toán nhất định phải mở tài khoản tại ngân hàng và hơn nữa phải có tiền trong tài khoản đó. Đó là điều kiện bắt buộc, nếu không việc thanht toán sẽ không được tiến hành.

Ngoài ra, do phải mở tài khoản tại ngân hàng, nên vấn đề kiểm soát của ngân hàng trong việc tổ chức thanh toán là hết sức cần thiết. Kiểm soát tính chất đúng đắn của nội dung thanh toán, kiểm soát tình hợp pháp của chứng từ… Thứ ba: Trong thanh toán không dùng tiền mặt, vai trò của ngân hàng là rất lớn, vai trò của người tổ chức và thực hiện các khoản thanh toán. Ngoài hai hoặc nhiều đơn vị tham gia trong thanh toán, thì ngân hàng được xem như người thứ ba không thể thiếu được trong thanh toán không dùng tiền mặt, bỡi vì chỉ có ngân hàng - người quản lý tài khoản của các đơn vị mới được phép trích chuyển tài khoản của họ và coi như một loại nghiệp vụ đặc biệt của ngân hàng. Với nghiệp vụ này, ngân hàng trở thành một “phòng thanh toán” cho xã hội – trong trường hợp đó có thể nói toàn bộ quá trình thanh toán được thực hiện thuận lợi trôi chảy hay không được quyết định bỡi người thực hiện, mà trong đó ngân hàng là người đóng vai trò “kết thúc” quá trình thanh toán.4 TÁC DỤNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT ĐỐI VỚI NỀN KINH TẾ Trước hết nó trực tiếp thúc đẩy quá trình vận động của vật tư, hàng hoá trong nền kinh tế, thông qua đó mà các mối quan hệ kinh tế lớn sẽ được giải quyết, nhờ vậy mà quá trình sản xuất và lưu thông hàng hoá được tiến hành bình thường.

Nhờ tổ chức tốt công tác thanh toán, mà cho phép ngân hàng tập trung ngày càng nhiều các khoản vốn tiền tệ trong nền kinh tế, làm tăng thêm nguồn vốn tín dụng để đầu tư vào các quá trình tái sản xuất mở rộng. Cũng chính vì vậy mà rút bớt một lượng tiền mặt trong lưu thông, tiết kiệm nhiều chi phí cho xã hội tạo điều kiện để làm tốt công tác quản lý tiền tệ. Ngân hàng với tư cách là một đơn vị kinh tế tài chính tổng hợp là một bộ máy thần kinh của nền kinh tế, thông qua việc tổ chức thanh toán, để hạn chế những thiệt hại, khắc phục và ngăn chặc các hiện tượng tiêu cực có thể xảy ra trong sản xuất kinh doanh của các đơn vị. Mở rộng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 NHỮNG PHƯƠNG TIỆN THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1.1 THANH TOÁN BẰNG SÉC (CHEQUE – CHECK) 1.1 Khái niệm Séc là lệnh trả tiền của chủ tài khoản, được lập trên mẫu cho Ngân hàng Nhà nước quy định, yêu cầu đơn vị thanh toán trích một số tiền từ tài khoản tiền gửi của mình để trả cho người thụ hưởng có tên ghi trên séc hoặc trả cho người cầm séc.

Như vậy, séc là một chi phiếu, lập trên mẫu in sẵn do chủ tài khoản phát hành giao trực tiếp cho người bán để thanh toán tiền vật tư, hàng hoá, chi phí, dịch vụ,… 1.2 Những quy tắc chung trong thanh toán bằng séc: Tất cả các tờ séc đều do Ngân hàng Nhà nước thiết kế mẫu thống nhất được in và ghi bằng tiếng việt nam (séc phục vụ người nước ngoài có thể in thêm tiếng anh dưới tiếng việt nam với cở chữ nhỏ hơn). Các tổ chức tín dụng, kho bạc nhà nước đăng ký mẫu séc với Ngân hàng Nhà nước và chỉ được in séc tại nhà in Ngân hàng. Ngân hàng, Kho bạc nhà nước… bán séc trắng cho khách hàng sử dụng , theo đúng mẫu séc đã được duyệt và chỉ bán séc cho khách hàng nào có mở tài khoản tại đơn vị mình. Người phát hành séc là chủ tài khoản hoặc dược chủ tài khoản uỷ quyền.

Chỉ được phát hành séc trong phạm vi số dư tài khoản uỷ quyền. Chỉ được phát hành séc trong phạm vi số dư tài khoản tiền gửi hoặc bảo chi, nếu vi phạm sẽ bị phạt tiền bị đình chỉ sử dụng séc hoặc bị truy tố trước pháp luật. Séc phải được viết bằng một thứ mực khó tẩy xoá, không dùng bút chì, không dùng mực đỏ. Các yếu tố trong séc phải ghi đầy đủ rõ ràng.

Không sửa chữa tẩy xoá trên tờ séc, các tờ séc viết hỏng cần gạch chéo, để nguyên không xé rời khỏi cuốn séc.