Luận văn Thạc sĩ UEH: Kiểm soát chi phí đại diện trong công ty cổ phần tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ueh kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực

• Tác giả: Đỗ Thị Mai
• Người hướng dẫn: TS. Đoàn Ngọc Xuân
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế tài chính – ngân hàng
• Đề tài: Kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CHI PHÍ ĐẠI DIỆN
• 1.1. Lý thuyết về đại diện và nguồn gốc của chi phí đại diện
• 1.1.1. Lý thuyết người sở hữu và người đại diện
• 1.1.2. Bất cân xứng thông tin
• 1.2. Chi phí đại diện
• 1.2.1. Phân loại theo sở hữu
• 1.2.1.1. Chi phí đại diện của vốn chủ sở hữu
• 1.2.1.2. Chi phí đại diện của nợ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VỀ CHI PHÍ ĐẠI DIỆN TRONG CÁC CÔNG TY CỔ PHẦN TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng về chi phí đại diện trong các công ty cổ phần Việt Nam
• 2.1.1. Biểu hiện chi phí đại diện của vốn chủ sở hữu
• 2.1.2. Biểu hiện chi phí đại diện của nợ
• 2.2. Tác động tiêu cực của chi phí đại diện tại Việt Nam
• 2.3. Một số trường hợp điển hình về chi phí đại diện trong các doanh nghiệp tại Việt Nam
• 2.4. Nguyên nhân cụ thể phát sinh chi phí đại diện tại Việt Nam
• 2.4.1. Nhóm nguyên nhân phát sinh chi phí giám sát
• 2.4.2. Nhóm nguyên nhân phát sinh chi phí ràng buộc
• 2.4.3. Nhóm nguyên nhân phát sinh mất mát phụ trội
• 2.5. Một số phương pháp tính chi phí đại diện
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP KIỂM SOÁT CHI PHÍ ĐẠI DIỆN TRONG CÁC CÔNG TY CỔ PHẦN VIỆT NAM
• 3.1. Giảm thiểu sự bất cân xứng thông tin
• 3.1.1. Quy định chặt chẽ về công bố thông tin trên thị trường chứng khoán
• 3.1.2. Biện pháp bổ sung giảm bất cân xứng thông tin
• 3.2. Kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam
• 3.2.1. Giải pháp làm tăng sự giám sát
• 3.2.1.1. Tăng sự giám sát từ bên trong
• 3.2.1.2. Tăng sự giám sát từ bên ngoài
• 3.2.2. Sử dụng chi phí ràng buộc để giảm mâu thuẫn mục tiêu
• 3.2.3. Giải pháp về cấu trúc vốn
• 3.2.3.1. Giải pháp sử dụng đòn bẩy nợ
• 3.2.3.2. Giải pháp về chính sách cổ tức
• KẾT LUẬN CHUNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về kiểm soát chi phí đại diện trong công ty cổ phần

Kiểm soát chi phí đại diện là một vấn đề quan trọng trong quản trị doanh nghiệp, đặc biệt là trong các công ty cổ phần tại Việt Nam. Chi phí đại diện phát sinh từ mâu thuẫn lợi ích giữa chủ sở hữu và người quản lý. Việc hiểu rõ bản chất và nguyên nhân của chi phí này sẽ giúp các nhà đầu tư và quản lý có những quyết định đúng đắn hơn.

1.1. Khái niệm chi phí đại diện và tầm quan trọng

Chi phí đại diện là chi phí phát sinh từ mâu thuẫn lợi ích giữa người sở hữu và người đại diện. Tầm quan trọng của việc kiểm soát chi phí này không chỉ giúp tối ưu hóa lợi nhuận mà còn bảo vệ quyền lợi của các cổ đông.

1.2. Lịch sử nghiên cứu về chi phí đại diện

Lý thuyết về chi phí đại diện được phát triển từ những năm 1970, với những nghiên cứu nổi bật của Jensen và Meckling. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng chi phí đại diện là một phần không thể thiếu trong quản trị doanh nghiệp.

II. Vấn đề và thách thức trong kiểm soát chi phí đại diện

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về chi phí đại diện, nhưng việc kiểm soát nó vẫn gặp nhiều thách thức. Các công ty cổ phần tại Việt Nam thường gặp khó khăn trong việc giảm thiểu chi phí này do sự bất cân xứng thông tin và mâu thuẫn lợi ích giữa các bên.

2.1. Bất cân xứng thông tin trong doanh nghiệp

Bất cân xứng thông tin giữa người quản lý và cổ đông là nguyên nhân chính dẫn đến chi phí đại diện. Người quản lý thường nắm giữ thông tin quan trọng mà cổ đông không biết, dẫn đến quyết định đầu tư không chính xác.

2.2. Mâu thuẫn lợi ích giữa chủ sở hữu và người quản lý

Mâu thuẫn lợi ích giữa chủ sở hữu và người quản lý có thể dẫn đến những quyết định không tối ưu cho doanh nghiệp. Điều này làm gia tăng chi phí đại diện và ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của công ty.

III. Phương pháp kiểm soát chi phí đại diện hiệu quả

Để kiểm soát chi phí đại diện, các công ty cổ phần cần áp dụng những phương pháp hiệu quả nhằm giảm thiểu mâu thuẫn lợi ích và bất cân xứng thông tin. Các giải pháp này không chỉ giúp tối ưu hóa chi phí mà còn nâng cao hiệu quả quản trị.

3.1. Tăng cường công bố thông tin

Việc công bố thông tin đầy đủ và minh bạch sẽ giúp giảm thiểu bất cân xứng thông tin. Các công ty cần có quy định chặt chẽ về công bố thông tin trên thị trường chứng khoán để bảo vệ quyền lợi của cổ đông.

3.2. Tăng cường giám sát từ bên ngoài

Sự giám sát từ bên ngoài, như từ các tổ chức kiểm toán độc lập, có thể giúp phát hiện và ngăn chặn các hành vi quản lý không đúng đắn, từ đó giảm thiểu chi phí đại diện.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu về chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam đã chỉ ra rằng việc kiểm soát chi phí này có thể mang lại nhiều lợi ích cho doanh nghiệp. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu sẽ giúp các nhà quản lý có cái nhìn rõ hơn về vấn đề này.

4.1. Các trường hợp điển hình về chi phí đại diện

Nghiên cứu đã chỉ ra nhiều trường hợp điển hình về chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam. Những trường hợp này cho thấy sự cần thiết phải kiểm soát chi phí đại diện một cách hiệu quả.

4.2. Kết quả từ các giải pháp kiểm soát

Các giải pháp kiểm soát chi phí đại diện đã được áp dụng tại một số công ty và cho thấy kết quả tích cực. Doanh thu và lợi nhuận của các công ty này đã tăng lên đáng kể sau khi thực hiện các biện pháp kiểm soát.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Việc kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam là một vấn đề cấp thiết. Các nhà quản lý cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các giải pháp hiệu quả để giảm thiểu chi phí này, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

5.1. Tóm tắt vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng chi phí đại diện là một vấn đề quan trọng trong quản trị doanh nghiệp. Việc hiểu rõ bản chất và nguyên nhân của chi phí này sẽ giúp các nhà quản lý có những quyết định đúng đắn hơn.

5.2. Kiến nghị cho các nhà quản lý

Các nhà quản lý cần chú trọng đến việc kiểm soát chi phí đại diện thông qua việc tăng cường công bố thông tin và giám sát từ bên ngoài. Điều này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của cổ đông và nâng cao hiệu quả hoạt động của công ty.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tính đến đầu năm 2009, tiến trình đổi mới kinh tế tại Việt Nam đã ghi nhận 5.556 doanh nghiệp nhà nước được sắp xếp lại, trong đó có 3.854 doanh nghiệp hoàn thành cổ phần hóa, chiếm tỷ lệ 69,4%. Sau khi chuyển đổi mô hình sở hữu, hiệu quả hoạt động kinh doanh có sự bứt phá rõ rệt với mức tăng vốn điều lệ bình quân 44%, doanh thu tăng 23,6%, lợi nhuận tăng 140% và tỷ lệ cổ tức bình quân chi trả đạt trên 17%/năm. Hơn 90% đơn vị khẳng định năng lực vận hành được nâng cao so với giai đoạn bao cấp trước đó.

Tuy nhiên, sự tách rời giữa quyền sở hữu tài sản của cổ đông và quyền điều hành trực tiếp của ban giám đốc đã làm nảy sinh vấn đề chi phí đại diện vô cùng phức tạp. Hiện tượng bất cân xứng thông tin và xung đột lợi ích đã dẫn tới nhiều vụ việc thất thoát nghiêm trọng, điển hình như khoản nợ quá hạn hơn 6,4 tỷ đồng tại Công ty Cổ phần Bông Bạch Tuyết hay sự sụp đổ tài chính với tổng dư nợ vượt mức 86.000 tỷ đồng tại tập đoàn Vinashin.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ bản chất lý luận, nhận diện các hình thức biểu hiện và đo lường các nhân tố tác động của chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2011. Luận văn hướng đến việc thiết lập hệ thống giải pháp tài chính và quản trị thực tiễn nhằm kiểm soát tối đa các khoản chi phí ẩn, giảm thiểu nguy cơ đạo đức và tối ưu hóa giá trị doanh nghiệp. Ý nghĩa của công trình được lượng hóa qua việc cung cấp cơ sở khoa học để tái cấu trúc tỷ lệ nợ trên vốn cổ phần về mức an toàn dưới 1,5 lần, đồng thời hạn chế tỷ lệ thất thoát nguồn lực do các quyết định đầu tư sai lệch của nhà quản lý.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nền tảng lý luận của đề tài dựa trên Lý thuyết đại diện do Michael Jensen và William Meckling công bố năm 1976, kết hợp với các công trình nghiên cứu về thông tin không hoàn hảo của Michael Spence, Richard Zeckhauser năm 1971 và Stephen Ross năm 1973. Mô hình lý thuyết xác lập mối quan hệ hợp đồng ủy thác, trong đó người đại diện nắm giữ ưu thế thông tin nhưng không sở hữu toàn bộ tài sản, dẫn đến hai rủi ro cốt lõi là lựa chọn bất lợi và nguy cơ đạo đức.

Tổng chi phí đại diện trong doanh nghiệp được lượng hóa qua mô hình toán học tổng quát: Chi phí đại diện = Chi phí giám sát (M) + Chi phí ràng buộc (B) + Mất mát phụ trội (R). Khung nghiên cứu tập trung làm rõ ba khái niệm trọng tâm:

1. Chi phí đại diện của vốn chủ sở hữu: Phát sinh do sự tách biệt quyền lực, khi nhà quản lý sử dụng dòng tiền vượt quá mức cần thiết của các dự án có giá trị hiện giá thuần dương để đầu tư dàn trải hoặc trục lợi cá nhân theo lý thuyết dòng tiền tự do của Michael Jensen năm 1986.
2. Chi phí đại diện của nợ: Nảy sinh từ xung đột lợi ích giữa chủ sở hữu và chủ nợ. Theo lập luận của Stewart Myers năm 1977, cổ đông có xu hướng lựa chọn các dự án mạo hiểm với kỳ vọng chiếm hữu giá trị từ chủ nợ khi thành công, hoặc từ chối các dự án an toàn, khiến trái chủ phải nâng lãi suất và siết chặt các khế ước vay vốn.
3. Mất mát phụ trội: Khoản thiệt hại vô hình và hữu hình phát sinh khi hợp đồng quản trị không thể bao quát toàn bộ hành vi của nhà điều hành, làm suy giảm giá trị doanh nghiệp.

Cơ sở thực nghiệm quốc tế được củng cố thông qua nghiên cứu của Henrik Cronqvist thuộc Đại học Bang Ohio với 2.000.000 quan sát tại Thụy Điển về mối quan hệ giữa quyền kiểm soát cổ phiếu và mức lương, cùng công trình của Kazuo Ogawa và Hirokuni Uchiyama tại Đại học Osaka phân tích chuỗi số liệu của các công ty Nhật Bản từ quý 1 năm 1976 đến quý 1 năm 1998.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên giai đoạn 2004 - 2010 của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), kết hợp với số liệu khảo sát quản trị của Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) và báo cáo của Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp Trung ương.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ dữ liệu tài chính của các doanh nghiệp niêm yết trong giai đoạn 3 năm liên tiếp (2008 - 2010), kết hợp phương pháp chọn mẫu có chủ đích đối với các trường hợp điển hình có sai phạm lớn về chi phí đại diện tại Việt Nam.

Luận văn lựa chọn phương pháp luận duy vật biện chứng kết hợp phân tích logic, phân tích định tính chuyên sâu và đối chiếu lịch sử. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này là vì chi phí đại diện mang bản chất của chi phí ẩn, chi phí cơ hội và rò rỉ thông tin nên việc kết hợp phân tích định tính với kiểm chứng trường hợp thực nghiệm giúp bóc tách chính xác động cơ hành vi của nhà quản lý, điều mà các công thức định lượng đơn thuần khó phản ánh trọn vẹn. Timeline nghiên cứu được thực hiện và hoàn thành trong năm 2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực trạng quản trị tại các công ty cổ phần Việt Nam giai đoạn 2008 - 2010 đã chỉ ra bốn phát hiện trọng yếu:

1. Cơ chế giám sát nội bộ bị tê liệt và thiếu tính độc lập: Báo cáo khảo sát của IFC chỉ ra có tới 58% doanh nghiệp Việt Nam chưa hiểu đầy đủ về bản chất công tác quản trị. Đáng chú ý, tại 37% số công ty được khảo sát, các thành viên trong Ban Kiểm soát lại chính là nhân viên cấp dưới chịu sự điều hành của Tổng Giám đốc, dẫn đến việc công cụ kiểm soát nội bộ hoàn toàn bị vô hiệu hóa.
2. Tỷ lệ đòn bẩy nợ cao làm trầm trọng hóa chi phí đại diện của nợ: Thống kê giai đoạn 2008 - 2010 cho thấy tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu của các doanh nghiệp trên sàn HNX luôn duy trì ở mức cao xấp xỉ 2,0 lần, trong khi tỷ lệ này tại sàn HOSE duy trì ở ngưỡng an toàn dưới 0,8 lần. Sự chênh lệch này cho thấy các công ty quy mô vừa và nhỏ có xu hướng sử dụng vốn vay quá mức, dễ dàng đẩy rủi ro kiệt quệ tài chính sang phía các ngân hàng và tổ chức tín dụng.
3. Thao túng số liệu kế toán và bất cân xứng thông tin nghiêm trọng: Tại Công ty Cổ phần Bông Bạch Tuyết, sự lỏng lẻo trong giám sát đã biến mức lợi nhuận công bố thành khoản lỗ lũy kế hơn 14 tỷ đồng trong hai năm 2006 - 2007 sau khi kiểm toán lại. Cổ phiếu của công ty sụt giảm gần 60% giá trị từ 21.600 đồng xuống 9.000 đồng và chạm đáy 7.000 đồng vào năm 2008, kéo theo các khoản nợ quá hạn 6,4 tỷ đồng tại ngân hàng.
4. Mất mát phụ trội khổng lồ tại các doanh nghiệp có vốn nhà nước: Cơ chế bổ nhiệm cán bộ hành chính và sự can thiệp thiếu đồng bộ đã tạo ra kẽ hở cho sự tư lợi. Điển hình tại tập đoàn Vinashin, dù trải qua 14 cuộc thanh tra và kiểm toán từ năm 2005 nhưng các sai phạm vẫn bị che giấu, dẫn tới khối nợ khổng lồ trên 86.000 tỷ đồng, làm vô hiệu hóa gói trái phiếu quốc tế 750 triệu USD với lãi suất từ 7% đến 12% và khoản vay 600 triệu USD từ ngân hàng quốc tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên bắt nguồn từ sự bất cân xứng thông tin sâu sắc giữa người quản lý điều hành và các cổ đông bên ngoài. Khi người đại diện nắm giữ toàn bộ thông tin vận hành nhưng chỉ sở hữu tỷ lệ cổ phần nhỏ, họ có xu hướng theo đuổi các lợi ích cá nhân, tìm cách nhận hoa hồng từ hợp đồng mua sắm vật tư giá cao hoặc chuyển dịch cơ hội đầu tư béo bở sang các công ty sân sau của gia đình.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các bài học kinh nghiệm quốc tế như vụ phá sản trị giá 31,2 tỷ USD của tập đoàn Enron năm 2001 do cấu kết thao túng báo cáo kiểm toán, hay vụ bê bối biển thủ 96 triệu USD lập quỹ đen tại tập đoàn Hyundai năm 2006. Tại Việt Nam, hệ quả tiêu cực còn bị nhân rộng bởi tâm lý ỷ lại vào sự bảo lãnh ngầm của Nhà nước đối với các tổng công ty lớn.

Để minh họa trực quan, dữ liệu nghiên cứu có thể được trình bày qua biểu đồ đường biểu diễn sự tương quan nghịch biến giữa mức độ bất cân xứng thông tin và đà lao dốc của giá cổ phiếu từ đỉnh 29.000 đồng về đáy 7.000 đồng. Đồng thời, bảng số liệu đối sánh tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu giữa hai sàn HOSE và HNX trong 3 năm liên tiếp sẽ làm nổi bật nguy cơ kiệt quệ tài chính của các doanh nghiệp quy mô nhỏ khi lạm dụng đòn bẩy nợ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tính minh bạch và siết chặt quy định công bố thông tin: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các Sở Giao dịch cần nâng cao chuẩn mực niêm yết, quy định xử phạt vi phạm hành chính tăng gấp 2 đến 3 lần đối với hành vi chậm nộp hoặc sai lệch báo cáo tài chính. Mục tiêu là giảm tỷ lệ chênh lệch số liệu trước và sau kiểm toán xuống dưới 5%, hoàn thiện lộ trình áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế trong giai đoạn 2012 - 2015.
2. Tái cấu trúc mô hình quản trị và bảo đảm tính độc lập của Ban Kiểm soát: Đại hội đồng Cổ đông tại các công ty cổ phần cần sửa đổi điều lệ, quy định tối thiểu 30% thành viên Hội đồng Quản trị là thành viên độc lập không điều hành. Xóa bỏ hoàn toàn tình trạng 37% Ban Kiểm soát là cấp dưới của ban giám đốc, thực hiện tuyển chọn kiểm soát viên độc lập có chứng chỉ chuyên môn tài chính từ năm 2012.
3. Thiết lập hệ thống hợp đồng ràng buộc và cơ chế đãi ngộ dài hạn: Hội đồng Quản trị cần xây dựng chính sách phát hành cổ phiếu thưởng cho ban điều hành kèm điều kiện hạn chế chuyển nhượng từ 3 đến 5 năm. Gắn kết thu nhập của giám đốc với chỉ số gia tăng giá trị kinh tế dài hạn thay vì doanh thu ngắn hạn, khống chế tỷ lệ chi phí đại diện và chi phí quản lý doanh nghiệp ở mức dưới 2% tổng doanh thu.
4. Tối ưu hóa cấu trúc tài chính và chính sách chi trả cổ tức: Ban điều hành doanh nghiệp cần kiểm soát tỷ lệ đòn bẩy nợ trên vốn chủ sở hữu ở mức an toàn dưới 1,5 lần nhằm giảm thiểu chi phí đại diện của nợ. Doanh nghiệp cần duy trì chính sách chi trả cổ tức bằng tiền mặt định kỳ với tỷ suất từ 15% đến 20%/năm để giải tỏa lượng tiền mặt dư thừa, hạn chế nhà quản lý đầu tư vào các dự án rủi ro ngoài ngành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà đầu tư cá nhân và tổ chức tài chính: Sử dụng luận văn làm cẩm nang phân tích dấu hiệu bất cân xứng thông tin, nhận diện các thủ thuật làm đẹp sổ sách kế toán để bảo toàn nguồn vốn và tối ưu hóa lợi nhuận đầu tư trên 15%/năm.
2. Hội đồng Quản trị và Ban Kiểm soát công ty cổ phần: Tham khảo khung giải pháp thiết kế hợp đồng ràng buộc và phương pháp giám sát độc lập, giúp ngăn chặn nguy cơ lạm quyền và giảm thiểu hơn 30% các chi phí quản lý không cần thiết.
3. Các ngân hàng thương mại và đơn vị cấp tín dụng: Ứng dụng mô hình đánh giá chi phí đại diện của nợ để thẩm định rủi ro dự án, thiết lập các điều khoản khế ước vay chặt chẽ đối với các doanh nghiệp có tỷ số nợ vượt ngưỡng an toàn 2,0 lần.
4. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Khai thác luận văn để xây dựng hành lang pháp lý hoàn thiện Luật Doanh nghiệp, nâng cao hiệu lực kiểm toán độc lập và thiết lập quy chế đại diện vốn nhà nước hiệu quả sau cổ phần hóa.

Câu hỏi thường gặp

Chi phí đại diện trong công ty cổ phần bao gồm những thành phần cụ thể nào? Theo lý thuyết của Jensen và Meckling năm 1976, chi phí đại diện là tổng hợp của ba thành phần chính: chi phí giám sát do cổ đông chi trả, chi phí ràng buộc do người đại diện gánh chịu để thiết lập hệ thống cam kết, và các khoản mất mát phụ trội phát sinh khi lợi ích giữa hai bên không thể dung hòa hoàn toàn.

Tại sao tỷ lệ nợ vay cao lại làm gia tăng chi phí đại diện của nợ? Khi tỷ số nợ trên vốn chủ sở hữu vượt ngưỡng an toàn, như mức 2,0 lần tại sàn HNX giai đoạn 2008 - 2010, cổ đông có động cơ đánh bạc với tài sản vay mượn bằng cách đầu tư vào dự án rủi ro cao. Khi đó, chủ nợ buộc phải nâng lãi suất và áp đặt nhiều chi phí giám sát khắt khe.

Bất cân xứng thông tin gây ra những tổn hại thực tế nào cho cổ đông? Nhà điều hành nắm giữ ưu thế thông tin có thể trục lợi qua các hợp đồng giá cao với đối tác quen biết để hưởng hoa hồng riêng. Tại Công ty Cổ phần Bông Bạch Tuyết, việc bưng bít thông tin lỗ hơn 14 tỷ đồng đã khiến cổ phiếu mất 60% giá trị, đẩy cổ đông nhỏ vào cảnh thiệt hại nặng nề.

Vai trò của kiểm toán độc lập bị suy giảm do những yếu tố nào? Khi các công ty kiểm toán không duy trì được đạo đức nghề nghiệp và tính độc lập, họ có thể thỏa hiệp với doanh nghiệp để bỏ qua các sai phạm trọng yếu. Thực tế cho thấy báo cáo tài chính của Bông Bạch Tuyết năm 2006 đã bị điều chỉnh hồi tố từ lãi sang lỗ sau nhiều lần che đậy.

Chính sách chi trả cổ tức tiền mặt có giúp kiểm soát chi phí đại diện không? Việc cam kết chi trả cổ tức tiền mặt định kỳ với mức trên 17%/năm giúp rút bớt lượng tiền mặt tự do dư thừa tại doanh nghiệp. Điều này ngăn chặn người điều hành sử dụng vốn để thâu tóm quyền lực cá nhân hoặc đầu tư dàn trải sang các lĩnh vực ngoài ngành kém hiệu quả.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện khung lý thuyết về chi phí đại diện của Michael Jensen và William Meckling năm 1976, làm rõ mô hình chi phí giám sát, chi phí ràng buộc và mất mát phụ trội trong kinh tế học hiện đại.
• Công trình đã bóc tách thực trạng quản trị tại các công ty cổ phần Việt Nam giai đoạn 2005 - 2011, phân tích rõ sự vô hiệu hóa của 37% Ban Kiểm soát và rủi ro từ tỷ lệ nợ trên vốn cổ phần chạm mức 2,0 lần.
• Đóng góp thực tiễn sâu sắc thông qua việc mổ xẻ các vụ án điển hình như khối nợ hơn 86.000 tỷ đồng tại Vinashin và khoản lỗ lũy kế 14 tỷ đồng tại Bông Bạch Tuyết, rút ra bài học cảnh báo về kiểm soát quyền lực điều hành.
• Xác lập hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về minh bạch hóa thông tin, độc lập hóa ban kiểm soát, áp dụng cổ phiếu thưởng ESOP hạn chế chuyển nhượng 3 đến 5 năm và tái cấu trúc đòn bẩy nợ an toàn cho giai đoạn 2012 - 2015.
• Các nhà quản trị doanh nghiệp và nhà đầu tư cần chủ động áp dụng ngay các công cụ giám sát và thiết lập cấu trúc tài chính lành mạnh để triệt tiêu chi phí ẩn, bảo vệ quyền lợi cổ đông và nâng cao năng lực cạnh tranh bền vững trên thị trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ CHI PHÍ ĐẠI DIỆN 1.1 Lý thuyết về đại diện và nguồn gốc của chi phí đại diện.1 Lý thuyết người sở hữu và người đại diện Lý thuyết người sở hữu và người đại diện sau đây được gọi là lý thuyết đại diện, ra đời vào đầu những năm 1970 trong bối cảnh việc quản trị doanh nghiệp gắn liền với những hành vi của người chủ sở hữu và người làm thuê (người quản lý) thông qua các hợp đồng. Tuy nhiên những khái niện liên quan đến nó đã có một lịch sử lâu dài và đa dạng. Những nghiên cứu đầu tiên tập trung vào vấn đề thông tin không hoàn hảo trong hợp đồng của ngành bảo hiểm (Spence và Zeckhauser, 1971; Ross, 1973), nó nhanh chóng trở thành lý thuyết liên quan đến hợp đồng đại diện trong các ngành khác và được nghiên cứu bởi Jensen & Meckling, 1976 và một số nhà nghiên cứu khác vào đầu những năm 1970 là: Armen Alchian, Harold Demsetz, Harris, … Lý thuyết đại diện đề cập đến mối quan hệ hợp đồng giữa một bên là người sở hữu quyết định công việc và một bên khác là người đại diện thực hiện các công việc đó. Lý thuyết nêu ra vấn đề chính là làm thế nào để người quản lý làm việc vì lợi ích cao nhất cho người sở hữu khi họ có lợi thế về thông tin hơn và có những lợi ích khác với lợi ích của những người sở hữu này.

Lý thuyết này kết luận rằng: dưới những điều kiện thông tin không hoàn hảo, đặc điểm của hầu hết các thị trường, hai vấn đề về đại diện sẽ xuất hiện là: lựa chọn bất lợi và mối nguy cơ về đạo đức.  Lựa chọn bất lợi là trường hợp người sở hữu không thể biết chắc liệu người đại diện cho mình có đủ khả năng thực hiện công việc mà họ đã được trả tiền, hay liệu khả năng làm việc của người đại diện có tương xứng với số tiền họ bỏ ra hay không.  Mối nguy về đạo đức là trường hợp người sở hữu không chắc chắn liệu người đại diện có nỗ lực tối đa cho công việc được giao, hay liệu họ có trục lợi cá nhân khi họ biết rõ những thông tin mà không phải cổ đông hay ông chủ nào cũng biết? Kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trang 6/64 (*) Chủ sở hữu và người đại diện Khi các hình thức tổ chức doanh nghiệp quá phong phú bằng các hình thức tập đoàn lớn, tổng công ty lớn, liên doanh, liên kết, cổ phần, góp vốn đầu tư tư nhân, …thì phần lớn các tổ chức đều có cơ cấu là quyền sở hữu và quyền quản lý tách rời nhau. Điều dễ hiểu từ mô hình đó là một hoặc một nhóm người có vốn đầu tư vào một tổ chức nào đó (gọi là chủ sở hữu), họ không thể đứng ra trực tiếp quản lý, mà họ thuê các nhà quản lý chuyên nghiệp để thay họ làm quản lý, điều hành tổ chức đó (gọi là nhà quản lý hay người đại diện).

Từ đây, nảy sinh vấn đề về lợi ích của nhà quản lý và lợi ích của chủ sở hữu không thống nhất, phát sinh các mâu thuẫn lợi ích trong nội bộ của các tổ chức. Nhà quản lý không cố gắng thực hiện nhiệm vụ tối đa hóa giá trị doanh nghiệp. Các mâu thuẫn này tồn tại phức tạp do sự phân chia quyền quản lý và quyền sở hữu tài sản. Bên cạnh đó một nguyên nhân lớn nhất không thể không kể đến là nguồn thông tin.

Nhà quản lý nắm rõ nhất thông tin về hoạt động của doanh nghiệp nhưng việc cung cấp cho chủ sở hữu đến đâu là yếu tố chủ quan từ nhà quản lý và ngược lại đối với chủ sở hữu. Tức là thông tin họ tiếp nhận một cách không thống nhất. Đó là những mâu thuẫn mục tiêu phát sinh từ sự bất cân xứng thông tin và là nguồn gốc xuất hiện chi phí đại diện. Trong phạm vi luận văn, tác giả đi sâu đề cập và nghiên cứu về chi phí đại diện phát sinh trong các công ty cổ phần tại Việt Nam.

(*) Chủ sở hữu và người đại diện là ai? Chủ sở hữu là người sở hữu các tài sản của doanh nghiệp, có quyền sử dụng và định đoạt tài sản đó. Trong công ty cổ phần, chủ sở hữu là các cổ đông. Người đại diện là người được giao quyền quản lý công ty, đảm bảo mục tiêu ban đầu của chủ sở hữu. Mục tiêu chung của các chủ sở hữu là tối đa hóa giá trị doanh nghiệp, mang lại lợi nhuận cao nhất.

Bằng việc điều hành công việc ở tầm vĩ mô hay vi mô thì người quản lý phải thể hiện được năng lực quản trị của họ để đạt được điều này. Trong công ty cổ phần, nhà quản lý là người đại diện cho các cổ đông. Trong các công ty Nhà nước, chính phủ là đại diện chủ sở hữu toàn dân, mà chính Kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trang 7/64 phủ lại là một thể chế có những cá nhân, tập thể được chính phủ giao nhiệm vụ thực hiện quản lý vốn nhà nước trong các công ty. Trong các công ty tư nhân thì nhà quản lý và chủ sở hữu là một nên không phát sinh chi phí đại diện.

Trong công ty TNHH thì nhà quản lý là đại diện cho phần trăm góp vốn của các thành viên góp vốn nếu doanh nghiệp thuê nhà quản lý và nhà quản lý cũng là chủ sở hữu nếu một trong số thành viên được giao quản lý doanh nghiệp. (*) Phân loại Để phân tích được yếu tố tâm lý chủ quan và khách quan dẫn đến những quyết định mà nó tạo ra chi phí đại diện. Phân loại các nhân tố ảnh hưởng là cách chúng ta hiểu rõ bản chất mối quan hệ giữa sở hữu và quản lý. Chủ sở hữu đồng thời là người quản lý Trường hợp này, chủ sở hữu cũng là người trực tiếp điều hành mọi hoạt động của công ty.

Mục tiêu lợi nhuận đồng nhất giữa người chủ sở hữu và người đại diện, do đó họ sẽ tìm mọi cách để đem lại hiệu quả tối đa cho công ty cũng tức là đem lại lợi ích cho họ. Thông thường trường hợp này xảy ra ở các công ty tư nhân hay một số trường hợp công ty TNHH mà thành viên cũng là nhà quản lý. Chủ sở hữu không đồng thời là người quản lý Trường hợp này, người quản lý là người được thuê để quản lý công ty. Người quản lý nắm quyền điều hành công ty và họ ý thức được lợi ích họ làm ra cho công ty phần lớn thuộc về chủ sở hữu thuê mướn họ, lợi ích của họ được hưởng rất nhỏ.

Do đó mâu thuẫn về lợi ích giữa người quản lý và người chủ sở hữu tất nhiên sẽ phát sinh. Mô hình này thường xảy ra ở các công ty Nhà nước, công ty cổ phần, công ty TNHH. Người sở hữu ủy thác quyền điều hành của công ty cho Hội đồng Quản trị, Ban giám đốc quản lý thay họ. Khi đó chủ sở hữu nắm bắt hoạt động kinh doanh một cách thụ động và khó có thể can thiệp vào hoạt động của công ty.

Trong khi đó người quản lý không có tài sản nhưng lại nắm được tài sản, nắm mọi thông tin trong công ty, có quyền điều hành, sử dụng các tài sản được giao phó. Kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Bất cân xứng thông tin. Như đã nói ở trên, sự bất cân xứng thông tin tạo ra những mâu thuẫn mục tiêu giữa nhà quản lý và chủ sở hữu. Vì vậy tôi trình bày rõ thêm về Bất cân xứng thông tin như sau: nhà quản lý là người nắm bắt thông tin đầy đủ nhất về hoạt động sản xuất kinh doanh, về nguồn tài trợ, các dự án đầu tư,.

của công ty. Trong khi đó thông tin mà nhà đầu tư biết được thì phần lớn là rất khác biệt so với thông tin mà các nhà quản lý nắm giữ. Khi đó, khả năng rất lớn là nhà đầu tư sẽ có những quyết định không đúng đắn. Điều chúng ta dễ thấy đó là sự thao túng cổ phiếu của một số cổ đông.

Bằng cách này họ sẽ làm cho giá cổ phiếu của công ty tăng cao. Các nhà đầu tư sẽ không có đầy đủ thông tin để nhận biết điều này. Các nhà đầu tư sẽ thông qua giá cổ phiếu trên thị trường mà có thể biết được công ty hoạt động hiệu quả hay không. Nhưng sự tăng giá này chỉ do một số cổ đông liên kết với nhà đầu cơ tạo ra để chuộc lợi.

Và mục tiêu là họ bán cổ phiếu với giá cao cho các nhà đầu tư trước khi các nhà đầu tư kịp nhận biết được điều gì đang xảy ra. Nhà quản lý thì biết nhiều về tiềm năng, rủi ro và các giá trị của công ty mình hơn là nhà đầu tư từ bên ngoài. Chúng ta có thể chứng minh điều này bằng cách quan sát các thay đổi giá cổ phần do các công bố của nhà quản lý. Khi một công ty công bố một gia tăng của cổ tức thường xuyên, giá cổ phần thường tăng, vì các nhà đầu tư diễn dịch việc gia tăng này như một dấu hiệu về sự tin tưởng của họ về sự phát triển của công ty làm tăng thu nhập trong tương lai của phần vốn họ đầu tư.

Theo lập luận của Modigliani và Miller, một sự gia trăng trong cổ tức đã chuyển một loại thông tin nào đó đến cổ đông. Tương tự, một cắt giảm cổ tức được xem như truyền đạt các thông tin bất lợi về triển vọng lợi nhuận của doanh nghiệp. Trong thực tế các thay đổi trong chi trả cổ tức báo hiệu cho nhà đầu tư về đánh giá của ban điều hành về lợi nhuận và dòng tiền tương lai của doanh nghiệp. Các thay đổi trong cổ tức được coi như cung cấp các tín hiệu rõ ràng về triển vọng tương lai của công ty.

Thông tin không thể chuyển tải đầy đủ bằng các phương tiện khác nhau như báo cáo thường niên và phần trình bày của ban điều hành trước các nhà phân tích chứng khoán chẳng hạn. Kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.