Nghiên cứu kiểm soát chi phí đại diện tại công ty cổ phần Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam, cung cấp giải pháp tối ưu hóa hiệu quả tài chính.

• Tác giả: Đỗ Thị Mai
• Người hướng dẫn: TS Đoàn Ngọc Xuân
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Kiểm Soát Chi Phí Đại Diện Trong Các Công Ty Cổ Phần Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: TP.Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CHI PHÍ ĐẠI DIỆN
• 1.1. Lý thuyết về đại diện và nguồn gốc của chi phí đại diện
• 1.2. Lý thuyết người sở hữu và người đại diện
• 1.3. Bất cân xứng thông tin
• 1.4. Chi phí đại diện
• 1.4.1. Phân loại theo sở hữu
• 1.4.1.1. Chi phí đại diện của vốn chủ sở hữu
• 1.4.1.2. Chi phí đại diện của nợ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VỀ CHI PHÍ ĐẠI DIỆN TRONG CÁC CÔNG TY CỔ PHẦN TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng về chi phí đại diện trong các công ty cổ phần Việt Nam
• 2.1.1. Biểu hiện chi phí đại diện của vốn chủ sở hữu
• 2.1.2. Biểu hiện chi phí đại diện của nợ
• 2.2. Tác động tiêu cực của chi phí đại diện tại Việt Nam
• 2.3. Một số trường hợp điển hình về chi phí đại diện trong các doanh nghiệp tại Việt Nam
• 2.4. Nguyên nhân cụ thể phát sinh chi phí đại diện tại Việt Nam
• 2.4.1. Nhóm nguyên nhân phát sinh chi phí giám sát
• 2.4.2. Nhóm nguyên nhân phát sinh chi phí ràng buộc
• 2.4.3. Nhóm nguyên nhân phát sinh mất mát phụ trội
• 2.5. Một số phương pháp tính chi phí đại diện
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP KIỂM SOÁT CHI PHÍ ĐẠI DIỆN TRONG CÁC CÔNG TY CỔ PHẦN VIỆT NAM
• 3.1. Giảm thiểu sự bất cân xứng thông tin
• 3.1.1. Quy định chặt chẽ về công bố thông tin trên thị trường chứng khoán
• 3.1.2. Biện pháp bổ sung giảm bất cân xứng thông tin
• 3.2. Giải pháp làm tăng sự giám sát
• 3.2.1. Tăng sự giám sát từ bên trong
• 3.2.2. Tăng sự giám sát từ bên ngoài
• 3.2.3. Sử dụng chi phí ràng buộc để giảm mâu thuẫn mục tiêu
• 3.3. Giải pháp về cấu trúc vốn
• 3.3.1. Giải pháp sử dụng đòn bẩy nợ
• 3.3.2. Giải pháp về chính sách cổ tức
• KẾT LUẬN CHUNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về kiểm soát chi phí đại diện trong công ty cổ phần

Kiểm soát chi phí đại diện là một vấn đề quan trọng trong quản trị doanh nghiệp, đặc biệt là trong các công ty cổ phần. Chi phí đại diện phát sinh từ mâu thuẫn lợi ích giữa người sở hữu và người đại diện. Việc hiểu rõ về chi phí này giúp các nhà quản lý và cổ đông có những biện pháp hiệu quả để kiểm soát và giảm thiểu chi phí không cần thiết.

1.1. Khái niệm chi phí đại diện và tầm quan trọng

Chi phí đại diện là chi phí phát sinh từ mâu thuẫn lợi ích giữa cổ đông và người quản lý. Tầm quan trọng của việc kiểm soát chi phí này không chỉ giúp tối ưu hóa lợi nhuận mà còn bảo vệ quyền lợi của cổ đông.

1.2. Lý thuyết đại diện và nguồn gốc chi phí

Lý thuyết đại diện được phát triển bởi Jensen và Meckling vào năm 1976, nhấn mạnh mối quan hệ giữa người sở hữu và người đại diện. Sự bất cân xứng thông tin giữa hai bên là nguyên nhân chính dẫn đến chi phí đại diện.

II. Vấn đề và thách thức trong kiểm soát chi phí đại diện

Các công ty cổ phần thường gặp phải nhiều thách thức trong việc kiểm soát chi phí đại diện. Những vấn đề này có thể dẫn đến sự gia tăng chi phí và ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

2.1. Mâu thuẫn lợi ích giữa cổ đông và người quản lý

Mâu thuẫn lợi ích giữa cổ đông và người quản lý là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến chi phí đại diện. Người quản lý có thể không tối đa hóa giá trị doanh nghiệp vì lợi ích cá nhân.

2.2. Bất cân xứng thông tin và tác động của nó

Bất cân xứng thông tin giữa cổ đông và người quản lý có thể dẫn đến quyết định sai lầm. Cổ đông thường không có đủ thông tin để đánh giá hiệu quả hoạt động của công ty.

III. Phương pháp kiểm soát chi phí đại diện hiệu quả

Để kiểm soát chi phí đại diện, các công ty cổ phần cần áp dụng những phương pháp hiệu quả nhằm giảm thiểu mâu thuẫn lợi ích và tăng cường sự minh bạch trong quản lý.

3.1. Tăng cường công bố thông tin

Việc công bố thông tin đầy đủ và kịp thời giúp cổ đông nắm bắt tình hình hoạt động của công ty, từ đó giảm thiểu bất cân xứng thông tin.

3.2. Thiết lập cơ chế giám sát hiệu quả

Cơ chế giám sát từ bên ngoài và bên trong giúp đảm bảo rằng người quản lý thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích của cổ đông.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chi phí đại diện

Nghiên cứu về chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam cho thấy rằng việc kiểm soát chi phí này có thể mang lại nhiều lợi ích cho doanh nghiệp. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu giúp các nhà quản lý có cái nhìn rõ hơn về vấn đề này.

4.1. Các trường hợp điển hình về chi phí đại diện

Một số trường hợp điển hình cho thấy chi phí đại diện đã ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động của doanh nghiệp. Những bài học từ các trường hợp này có thể giúp các công ty khác tránh được những sai lầm tương tự.

4.2. Kết quả nghiên cứu và khuyến nghị

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các biện pháp kiểm soát chi phí đại diện có thể giúp tăng cường hiệu quả hoạt động và bảo vệ quyền lợi của cổ đông.

V. Kết luận và tương lai của kiểm soát chi phí đại diện

Kiểm soát chi phí đại diện là một vấn đề quan trọng trong quản trị doanh nghiệp. Tương lai của việc kiểm soát chi phí này sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của các phương pháp quản lý và công nghệ thông tin.

5.1. Tầm quan trọng của việc tiếp tục nghiên cứu

Nghiên cứu về chi phí đại diện cần được tiếp tục để tìm ra những giải pháp mới và hiệu quả hơn trong việc kiểm soát chi phí này.

5.2. Xu hướng phát triển trong quản trị doanh nghiệp

Các xu hướng mới trong quản trị doanh nghiệp sẽ ảnh hưởng đến cách thức kiểm soát chi phí đại diện, từ đó tạo ra những cơ hội và thách thức mới cho các công ty cổ phần.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình tái cơ cấu kinh tế tại Việt Nam đã ghi nhận bước chuyển mình sâu rộng khi tính đến đầu năm 2009, cả nước đã thực hiện sắp xếp 5.556 doanh nghiệp nhà nước, trong đó cổ phần hóa thành công 3.854 doanh nghiệp, đạt tỷ lệ 69,4%. Mô hình công ty cổ phần mang lại bước nhảy vọt về hiệu quả tài chính: vốn điều lệ bình quân tăng 44%, doanh thu tăng 23,6%, lợi nhuận sau thuế tăng 140%, đóng góp ngân sách nhà nước tăng 24,9% và mức chi trả cổ tức bình quân đạt hơn 17%/năm. Hơn 90% đơn vị xác nhận năng lực vận hành cải thiện rõ rệt so với giai đoạn trước chuyển đổi.

Tuy nhiên, sự tách biệt giữa quyền sở hữu vốn và quyền điều hành trực tiếp đã làm bộc lộ mâu thuẫn lợi ích gay gắt, làm phát sinh chi phí đại diện khổng lồ đe dọa sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Điển hình như cuộc khủng hoảng tài chính tại Công ty Cổ phần Bông Bạch Tuyết với khoản lỗ lũy kế hơn 14 tỷ đồng trong giai đoạn 2006-2007 hay vụ bê bối vỡ nợ vượt mức 86.000 tỷ đồng tại Tập đoàn Vinashin năm 2010. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn tập trung nhận diện bản chất, phân tích các hình thức biểu hiện, bóc tách nguyên nhân và đo lường tác động tiêu cực của chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam giai đoạn 2000-2011. Từ đó, nghiên cứu xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện nhằm kiểm soát xung đột lợi ích, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các nhà đầu tư và nâng cao năng lực quản trị tài chính doanh nghiệp trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết đại diện do Michael Jensen và William Meckling khởi xướng năm 1976. Lý thuyết khẳng định mối quan hệ hợp đồng ủy thác giữa cổ đông với nhà quản lý và giữa chủ nợ với cổ đông luôn tiềm ẩn nguy cơ xung đột mục tiêu. Cấu trúc chi phí đại diện tổng thể được lượng hóa bằng công thức toán học gồm ba thành tố: Chi phí giám sát do chủ sở hữu chi trả để theo dõi hoạt động điều hành, Chi phí ràng buộc do người đại diện cam kết thiết lập hệ thống vận hành minh bạch, và Mất mát phụ trội biểu thị cho giá trị kinh tế bị sụt giảm từ các quyết định tư lợi.

Nghiên cứu kết hợp Lý thuyết bất cân xứng thông tin của Michael Spence, Richard Zeckhauser (1971) và Stephen Ross (1973) để làm rõ hai rủi ro cố hữu: Lựa chọn bất lợi khi cổ đông thiếu thông tin thẩm định năng lực nhà quản lý, và Nguy cơ đạo đức khi ban điều hành trục lợi thông tin nội bộ. Đồng thời, luận văn vận dụng Lý thuyết dòng tiền tự do của Jensen (1986) cùng Lý thuyết đầu tư dưới mức của Stewart Myers (1977) để giải thích hành vi bưng bít thông tin và chuyển giao rủi ro tài sản sang chủ nợ khi doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy tài chính cao.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả sử dụng phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng kết hợp phương pháp logic và lịch sử để phân tích định tính toàn diện vấn đề đại diện. Khảo sát thực nghiệm được xây dựng trên bộ dữ liệu tài chính đa tầng: báo cáo của Ban chỉ đạo đổi mới doanh nghiệp Trung ương trên 5.556 doanh nghiệp, số liệu thống kê so sánh cấu trúc vốn từ hai sàn giao dịch chứng khoán HOSE và HNX giai đoạn 2008-2010, kết hợp kết quả khảo sát thực trạng quản trị của Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC).

Để kiểm chứng tính phổ quát của lý thuyết, luận văn tích hợp kết quả thực nghiệm quốc tế từ nghiên cứu của Kazuo Ogawa và Hirokuni Uchiyama trên toàn bộ doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ Nhật Bản giai đoạn 1976-1998, cùng công trình của Henrik Cronqvist khảo sát 2 triệu quan sát tại Thụy Điển. Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình được áp dụng chuyên sâu để phân tích thực chứng tại Công ty Cổ phần Bông Bạch Tuyết và Tổng công ty Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (Vinashin). Việc lựa chọn phương pháp phân tích tình huống kết hợp định tính cho phép nhận diện chính xác các khoản chi phí ẩn, các hành vi che giấu nợ và thao túng số liệu kế toán mà các mô hình hồi quy truyền thống khó bao quát được.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, bất cân xứng thông tin và mất mát phụ trội làm sai lệch nghiêm trọng giá trị vốn chủ sở hữu. Điển hình tại Công ty Cổ phần Bông Bạch Tuyết, hoạt động sản xuất kinh doanh thua lỗ liên tiếp hơn 14 tỷ đồng trong hai năm 2006-2007 nhưng ban điều hành cố tình che giấu, biến khoản thu 7,2 tỷ đồng phát hành cổ phiếu không thành công thành nợ phải trả. Báo cáo tài chính năm 2005 được công bố có lãi hơn 982 triệu đồng do kiểm toán bỏ qua các khoản chi phí trọng yếu. Hậu quả là giá cổ phiếu BBT lao dốc không phanh từ đỉnh 29.000 đồng/cổ phiếu năm 2007 xuống đáy 7.000 đồng/cổ phiếu năm 2008 (sụt giảm hơn 75% giá trị), trước khi bị đình chỉ giao dịch bắt buộc.

Thứ hai, nguy cơ chi phí đại diện của nợ bùng phát mạnh ở các doanh nghiệp quy mô nhỏ và doanh nghiệp được bao cấp vốn. Thống kê thị trường chứng khoán giai đoạn 2008-2010 cho thấy tỷ lệ Nợ/Vốn chủ sở hữu của các doanh nghiệp niêm yết trên sàn HNX luôn duy trì ở mức cao từ 2,0 đến 2,5 lần, cao hơn gấp nhiều lần mức trung bình 0,6 đến 0,8 lần tại sàn HOSE. Tại Vinashin, sự bảo lãnh của Nhà nước thông qua phát hành 750 triệu USD trái phiếu quốc tế và khoản vay 600 triệu USD từ Credit Suisse đã tạo ra tâm lý ỷ lại tài chính, đẩy tổng nợ xấu vượt 86.000 tỷ đồng vào năm 2010.

Thứ ba, hệ thống giám sát nội bộ và bên ngoài bị vô hiệu hóa bởi tình trạng xung đột lợi ích. Theo khảo sát của IFC, 58% doanh nghiệp Việt Nam chưa hiểu đầy đủ về các nguyên tắc quản trị hiện đại. Đáng báo động hơn, có tới 37% công ty cổ phần duy trì Ban kiểm soát với nhân sự là cấp dưới trực tiếp của Tổng giám đốc điều hành, làm triệt tiêu tính độc lập trong kiểm tra sổ sách. Tại Vinashin, dù đã trải qua 14 cuộc thanh tra, kiểm toán từ năm 2005 đến 2010, toàn bộ các sai phạm quản lý dòng tiền và đầu tư ngoài ngành trái phép vẫn không được cảnh báo ngăn chặn kịp thời.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phát sinh chi phí đại diện tại Việt Nam phản ánh những lỗ hổng thể chế trong quá trình chuyển đổi kinh tế. Việc bãi bỏ cơ chế bộ chủ quản theo Luật Doanh nghiệp 2005 nhưng thiếu hành lang pháp lý phân định quyền hạn của đại diện vốn nhà nước đã tạo khoảng trống quyền lực, biến doanh nghiệp thành công cụ phục vụ lợi ích cục bộ của nhóm quản lý. Hành vi đầu tư đa ngành dàn trải sang bất động sản, tài chính của ban lãnh đạo xuất phát từ động cơ bành trướng quyền lực và gia tăng bổng lộc ngắn hạn, thay vì tối đa hóa giá trị cổ đông dài hạn.

Kết quả này tương đồng với các bê bối tài chính kinh điển trên thế giới. Điển hình là vụ phá sản của Tập đoàn Năng lượng Enron năm 2001 với khoản nợ 31,2 tỷ USD được che giấu qua các công ty liên kết dưới sự tiếp tay của hãng kiểm toán Arthur Andersen, hay vụ việc Chủ tịch Tập đoàn Hyundai bị kết án 3 năm tù năm 2007 vì lập quỹ đen 106 triệu USD và gây thiệt hại 320 triệu USD. Điểm tương đồng nằm ở chỗ sự suy thoái đạo đức của người đại diện luôn được dung túng bởi cơ chế kiểm toán lỏng lẻo và tiêu chuẩn công bố thông tin yếu kém.

Tiêu chí so sánh	Công ty Cổ phần Bông Bạch Tuyết	Tổng công ty Vinashin	Tập đoàn Enron (Hoa Kỳ)
Quy mô thiệt hại / Nợ xấu	Lỗ hơn 14 tỷ VNĐ; nợ quá hạn Maritime Bank 6,4 tỷ VNĐ	Tổng nợ phát sinh vượt 86.000 tỷ VNĐ	Nợ che giấu 31,2 tỷ USD; thổi phồng lãi hơn 1 tỷ USD
Biểu hiện chi phí đại diện	Xung đột cổ đông lớn; che giấu lỗ; sai lệch hồi tố kiểm toán	Tham ô, đầu tư dàn trải hơn 40 công ty con, mua tàu cũ	Lập công ty sân sau (SPVs), thao túng báo cáo tài chính
Vai trò của kiểm toán	AISC và A&C đưa ý kiến loại trừ không đầy đủ, che giấu lỗ	14 cuộc thanh tra, kiểm toán giai đoạn 2005-2010 không phát hiện sai phạm	Arthur Andersen tiếp tay hủy tài liệu, xác nhận khống lợi nhuận
Hệ quả pháp lý / Thị trường	Cổ phiếu giảm hơn 75%, bị đình chỉ niêm yết trên HOSE	Ban điều hành bị khởi tố; Chính phủ phải tái cấu trúc toàn diện	Phá sản năm 2001; giải thể Arthur Andersen; cựu lãnh đạo lĩnh án tù

Đề xuất và khuyến nghị

Hoàn thiện cơ chế công bố thông tin và chuẩn hóa điều kiện niêm yết. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Bộ Tài chính cần ban hành quy định bắt buộc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS cho 100% doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX trước năm 2015. Nâng cao chế tài xử phạt hành chính và hình sự đối với hành vi chậm nộp báo cáo thường niên, phấn đấu giảm 80% tình trạng sai lệch số liệu sau hồi tố kiểm toán.

Tái cơ cấu Ban kiểm soát và đảm bảo tính độc lập của Hội đồng quản trị. Đại hội đồng cổ đông các công ty cổ phần cần thực hiện ngay việc cơ cấu lại nhân sự Ban kiểm soát trong giai đoạn 2012-2014, đảm bảo 100% thành viên kiểm soát không phải là nhân viên thuộc quyền quản lý của Ban Tổng giám đốc. Quy chế nội bộ phải quy định tối thiểu 30% thành viên Hội đồng quản trị là thành viên độc lập không điều hành, có quyền phủ quyết đối với các giao dịch với bên liên quan.

Xây dựng cơ chế đãi ngộ gắn liền với hiệu quả dài hạn qua chương trình ESOP. Hội đồng quản trị các doanh nghiệp cần thiết kế hợp đồng ràng buộc thông qua chương trình quyền chọn mua cổ phiếu cho người lao động và ban điều hành (ESOP). Tỷ lệ chi trả thưởng bằng cổ phiếu hạn chế chuyển nhượng từ 3 đến 5 năm cần chiếm 20-30% tổng thu nhập hàng năm của Tổng giám đốc, gắn chặt với chỉ tiêu sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE đạt từ 15%/năm trở lên).

Tối ưu hóa cấu trúc vốn và duy trì kỷ luật dòng tiền qua chính sách cổ tức tiền mặt. Giám đốc Tài chính (CFO) và Ban điều hành cần thiết lập trần tỷ lệ Nợ/Vốn chủ sở hữu an toàn dưới ngưỡng 1,5 lần nhằm giảm thiểu chi phí đại diện của nợ. Đồng thời, doanh nghiệp cần duy trì chính sách chi trả cổ tức bằng tiền mặt đều đặn ở mức 15-20%/năm để phân phối dòng tiền tự do thặng dư, ngăn ngừa nguy cơ nhà quản lý đầu tư vốn vào các dự án rủi ro ngoài ngành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cổ đông hiện hữu và các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán. Tài liệu cung cấp góc nhìn chuyên sâu giúp nhà đầu tư nhận diện sớm các dấu hiệu bất cân xứng thông tin, thủ thuật thao túng lợi nhuận của ban điều hành và rủi ro đòn bẩy tài chính vượt ngưỡng 2,0 lần, từ đó đưa ra quyết định phân bổ vốn an toàn.

Thành viên Hội đồng quản trị và Ban Kiểm soát doanh nghiệp. Luận văn đóng vai trò như cẩm nang nghiệp vụ giúp thiết lập hệ thống giám sát nội bộ độc lập, xóa bỏ tỷ lệ 37% ban kiểm soát mang tính hình thức, đồng thời xây dựng quy chế đãi ngộ ESOP nhằm đồng nhất lợi ích giữa người quản lý và cổ đông.

Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách. Các nhà quản lý tại Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Bộ Tài chính có thể sử dụng các phát hiện thực chứng từ bài học Vinashin và Bông Bạch Tuyết để hoàn thiện khung khổ pháp lý về quản trị công ty, nâng cao chuẩn niêm yết và siết chặt quy chế kiểm toán độc lập.

Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu tài chính doanh nghiệp. Công trình là tài liệu học thuật giá trị hệ thống hóa toàn diện lý thuyết đại diện từ Jensen & Meckling (1976), cung cấp phương pháp luận phân tích định tính kết hợp dữ liệu lịch sử tại thị trường cận biên Việt Nam giai đoạn 2000-2011.

Câu hỏi thường gặp

Chi phí đại diện trong công ty cổ phần bao gồm những yếu tố cấu thành nào?

Theo mô hình của Jensen và Meckling (1976), chi phí đại diện bao gồm ba bộ phận cấu thành: Chi phí giám sát của chủ sở hữu chi trả cho kiểm toán và thanh tra; Chi phí ràng buộc do ban điều hành thiết lập để cam kết tính minh bạch; và Mất mát phụ trội phát sinh khi nhà quản lý đưa ra các quyết định tư lợi làm suy giảm giá trị doanh nghiệp như trường hợp biến 7,2 tỷ đồng thành nợ khống tại Bông Bạch Tuyết.

Vì sao doanh nghiệp sở hữu dòng tiền tự do dồi dào lại có nguy cơ phát sinh chi phí đại diện cao hơn?

Khi dòng tiền vượt quá nhu cầu tái đầu tư cho các dự án có hiện giá ròng dương, các nhà quản lý có xu hướng tiêu dùng bổng lộc hoặc đầu tư dàn trải vào các ngành nghề ngoài sở trường để khuếch trương quyền lực. Thực tế tại Vinashin cho thấy việc tiếp cận nguồn vốn ưu đãi 750 triệu USD trái phiếu quốc tế đã dẫn đến việc lập tràn lan hơn 40 công ty con gây thất thoát hàng chục nghìn tỷ đồng.

Bất cân xứng thông tin gây ra những tổn thất cụ thể nào cho các cổ đông thiểu số?

Cổ đông thiểu số không có điều kiện tiếp cận dữ liệu vận hành hàng ngày, dễ bị dẫn dắt bởi các báo cáo tài chính đã qua chỉnh sửa. Khi sai phạm bị phát hiện, cổ đông phải gánh chịu toàn bộ sự sụt giảm tài sản. Minh chứng là giá cổ phiếu BBT rơi thẳng đứng hơn 75% từ mức 29.000 đồng xuống 7.000 đồng/cổ phiếu trong năm 2008 khi sự thật về khoản lỗ 14 tỷ đồng bị phanh phui.

Giải pháp nào giúp khắc phục triệt để tình trạng Ban kiểm soát bị vô hiệu hóa?

Doanh nghiệp cần triệt tiêu tình trạng 37% ban kiểm soát là cấp dưới của ban giám đốc bằng cách quy định tiêu chuẩn thành viên kiểm soát do Đại hội đồng cổ đông trực tiếp bầu và trả thù lao độc lập. Đồng thời, luật hóa yêu cầu Hội đồng quản trị phải có tối thiểu 30% thành viên độc lập để đảm bảo quyền phủ quyết khách quan đối với các quyết định của Tổng giám đốc.

Việc sử dụng đòn bẩy nợ cao tác động như thế nào đến mâu thuẫn đại diện giữa cổ đông và chủ nợ?

Khi tỷ lệ Nợ/Vốn chủ sở hữu vượt quá mức 2,0 lần như phổ biến trên sàn HNX giai đoạn 2008-2010, cổ đông có động cơ đánh bạc với rủi ro bằng cách đầu tư vào các dự án mạo hiểm. Nếu thành công, cổ đông hưởng trọn lợi nhuận thặng dư; nếu thất bại, phần lớn tổn thất tài chính sẽ chuyển giao sang cho các ngân hàng và trái chủ gánh chịu.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc lý thuyết đại diện của Jensen và Meckling (1976), khẳng định chi phí đại diện là loại chi phí ẩn xuất hiện tất yếu khi có sự tách rời giữa quyền sở hữu vốn và quyền điều hành kinh doanh.
• Nghiên cứu chỉ rõ thực trạng cổ phần hóa 3.854 doanh nghiệp nhà nước (đạt 69,4%) dù nâng mức tăng trưởng lợi nhuận lên 140% nhưng đã làm bộc lộ khoảng trống quản trị nghiêm trọng, dẫn đến các tổn thất tài chính quy mô lớn như đại án nợ 86.000 tỷ đồng tại Vinashin.
• Luận văn vạch trần những lỗ hổng thể chế đặc thù tại Việt Nam giai đoạn 2000-2011, bao gồm việc 37% ban kiểm soát mất tính độc lập, tiêu chuẩn niêm yết lỏng lẻo và đạo đức nghề nghiệp yếu kém của các đơn vị kiểm toán độc lập.
• Đề xuất gói giải pháp 4 trụ cột đồng bộ cho lộ trình 2012-2015: áp dụng chuẩn mực công bố thông tin IFRS, tái cơ cấu ban kiểm soát độc lập, ràng buộc 20-30% thu nhập CEO qua ESOP, và kiểm soát tỷ lệ nợ vay dưới 1,5 lần kết hợp cổ tức tiền mặt 15-20%/năm.
• Các nhà quản trị, cổ đông và cơ quan quản lý cần hành động ngay để xây dựng hệ thống quản trị công ty minh bạch, xem việc kiểm soát chi phí đại diện là yêu cầu sống còn nhằm nâng cao giá trị vốn hóa và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ CHI PHÍ ĐẠI DIỆN 1.1 Lý thuyết về đại diện và nguồn gốc của chi phí đại diện.1 Lý thuyết người sở hữu và người đại diện Lý thuyết người sở hữu và người đại diện sau đây được gọi là lý thuyết đại diện, ra đời vào đầu những năm 1970 trong bối cảnh việc quản trị doanh nghiệp gắn liền với những hành vi của người chủ sở hữu và người làm thuê (người quản lý) thông qua các hợp đồng. Tuy nhiên những khái niện liên quan đến nó đã có một lịch sử lâu dài và đa dạng. Những nghiên cứu đầu tiên tập trung vào vấn đề thông tin không hoàn hảo trong hợp đồng của ngành bảo hiểm (Spence và Zeckhauser, 1971; Ross, 1973), nó nhanh chóng trở thành lý thuyết liên quan đến hợp đồng đại diện trong các ngành khác và được nghiên cứu bởi Jensen & Meckling, 1976 và một số nhà nghiên cứu khác vào đầu những năm 1970 là: Armen Alchian, Harold Demsetz, Harris, … Lý thuyết đại diện đề cập đến mối quan hệ hợp đồng giữa một bên là người sở hữu quyết định công việc và một bên khác là người đại diện thực hiện các công việc đó. Lý thuyết nêu ra vấn đề chính là làm thế nào để người quản lý làm việc vì lợi ích cao nhất cho người sở hữu khi họ có lợi thế về thông tin hơn và có những lợi ích khác với lợi ích của những người sở hữu này.

Lý thuyết này kết luận rằng: dưới những điều kiện thông tin không hoàn hảo, đặc điểm của hầu hết các thị trường, hai vấn đề về đại diện sẽ xuất hiện là: lựa chọn bất lợi và mối nguy cơ về đạo đức.  Lựa chọn bất lợi là trường hợp người sở hữu không thể biết chắc liệu người đại diện cho mình có đủ khả năng thực hiện công việc mà họ đã được trả tiền, hay liệu khả năng làm việc của người đại diện có tương xứng với số tiền họ bỏ ra hay không.  Mối nguy về đạo đức là trường hợp người sở hữu không chắc chắn liệu người đại diện có nỗ lực tối đa cho công việc được giao, hay liệu họ có trục lợi cá nhân khi họ biết rõ những thông tin mà không phải cổ đông hay ông chủ nào cũng biết? Kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trang 6/64 (*) Chủ sở hữu và người đại diện Khi các hình thức tổ chức doanh nghiệp quá phong phú bằng các hình thức tập đoàn lớn, tổng công ty lớn, liên doanh, liên kết, cổ phần, góp vốn đầu tư tư nhân, …thì phần lớn các tổ chức đều có cơ cấu là quyền sở hữu và quyền quản lý tách rời nhau. Điều dễ hiểu từ mô hình đó là một hoặc một nhóm người có vốn đầu tư vào một tổ chức nào đó (gọi là chủ sở hữu), họ không thể đứng ra trực tiếp quản lý, mà họ thuê các nhà quản lý chuyên nghiệp để thay họ làm quản lý, điều hành tổ chức đó (gọi là nhà quản lý hay người đại diện).

Từ đây, nảy sinh vấn đề về lợi ích của nhà quản lý và lợi ích của chủ sở hữu không thống nhất, phát sinh các mâu thuẫn lợi ích trong nội bộ của các tổ chức. Nhà quản lý không cố gắng thực hiện nhiệm vụ tối đa hóa giá trị doanh nghiệp. Các mâu thuẫn này tồn tại phức tạp do sự phân chia quyền quản lý và quyền sở hữu tài sản. Bên cạnh đó một nguyên nhân lớn nhất không thể không kể đến là nguồn thông tin.

Nhà quản lý nắm rõ nhất thông tin về hoạt động của doanh nghiệp nhưng việc cung cấp cho chủ sở hữu đến đâu là yếu tố chủ quan từ nhà quản lý và ngược lại đối với chủ sở hữu. Tức là thông tin họ tiếp nhận một cách không thống nhất. Đó là những mâu thuẫn mục tiêu phát sinh từ sự bất cân xứng thông tin và là nguồn gốc xuất hiện chi phí đại diện. Trong phạm vi luận văn, tác giả đi sâu đề cập và nghiên cứu về chi phí đại diện phát sinh trong các công ty cổ phần tại Việt Nam.

(*) Chủ sở hữu và người đại diện là ai? Chủ sở hữu là người sở hữu các tài sản của doanh nghiệp, có quyền sử dụng và định đoạt tài sản đó. Trong công ty cổ phần, chủ sở hữu là các cổ đông. Người đại diện là người được giao quyền quản lý công ty, đảm bảo mục tiêu ban đầu của chủ sở hữu. Mục tiêu chung của các chủ sở hữu là tối đa hóa giá trị doanh nghiệp, mang lại lợi nhuận cao nhất.

Bằng việc điều hành công việc ở tầm vĩ mô hay vi mô thì người quản lý phải thể hiện được năng lực quản trị của họ để đạt được điều này. Trong công ty cổ phần, nhà quản lý là người đại diện cho các cổ đông. Trong các công ty Nhà nước, chính phủ là đại diện chủ sở hữu toàn dân, mà chính Kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trang 7/64 phủ lại là một thể chế có những cá nhân, tập thể được chính phủ giao nhiệm vụ thực hiện quản lý vốn nhà nước trong các công ty. Trong các công ty tư nhân thì nhà quản lý và chủ sở hữu là một nên không phát sinh chi phí đại diện.

Trong công ty TNHH thì nhà quản lý là đại diện cho phần trăm góp vốn của các thành viên góp vốn nếu doanh nghiệp thuê nhà quản lý và nhà quản lý cũng là chủ sở hữu nếu một trong số thành viên được giao quản lý doanh nghiệp. (*) Phân loại Để phân tích được yếu tố tâm lý chủ quan và khách quan dẫn đến những quyết định mà nó tạo ra chi phí đại diện. Phân loại các nhân tố ảnh hưởng là cách chúng ta hiểu rõ bản chất mối quan hệ giữa sở hữu và quản lý. Chủ sở hữu đồng thời là người quản lý Trường hợp này, chủ sở hữu cũng là người trực tiếp điều hành mọi hoạt động của công ty.

Mục tiêu lợi nhuận đồng nhất giữa người chủ sở hữu và người đại diện, do đó họ sẽ tìm mọi cách để đem lại hiệu quả tối đa cho công ty cũng tức là đem lại lợi ích cho họ. Thông thường trường hợp này xảy ra ở các công ty tư nhân hay một số trường hợp công ty TNHH mà thành viên cũng là nhà quản lý. Chủ sở hữu không đồng thời là người quản lý Trường hợp này, người quản lý là người được thuê để quản lý công ty. Người quản lý nắm quyền điều hành công ty và họ ý thức được lợi ích họ làm ra cho công ty phần lớn thuộc về chủ sở hữu thuê mướn họ, lợi ích của họ được hưởng rất nhỏ.

Do đó mâu thuẫn về lợi ích giữa người quản lý và người chủ sở hữu tất nhiên sẽ phát sinh. Mô hình này thường xảy ra ở các công ty Nhà nước, công ty cổ phần, công ty TNHH. Người sở hữu ủy thác quyền điều hành của công ty cho Hội đồng Quản trị, Ban giám đốc quản lý thay họ. Khi đó chủ sở hữu nắm bắt hoạt động kinh doanh một cách thụ động và khó có thể can thiệp vào hoạt động của công ty.

Trong khi đó người quản lý không có tài sản nhưng lại nắm được tài sản, nắm mọi thông tin trong công ty, có quyền điều hành, sử dụng các tài sản được giao phó. Kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Bất cân xứng thông tin. Như đã nói ở trên, sự bất cân xứng thông tin tạo ra những mâu thuẫn mục tiêu giữa nhà quản lý và chủ sở hữu. Vì vậy tôi trình bày rõ thêm về Bất cân xứng thông tin như sau: nhà quản lý là người nắm bắt thông tin đầy đủ nhất về hoạt động sản xuất kinh doanh, về nguồn tài trợ, các dự án đầu tư,.

của công ty. Trong khi đó thông tin mà nhà đầu tư biết được thì phần lớn là rất khác biệt so với thông tin mà các nhà quản lý nắm giữ. Khi đó, khả năng rất lớn là nhà đầu tư sẽ có những quyết định không đúng đắn. Điều chúng ta dễ thấy đó là sự thao túng cổ phiếu của một số cổ đông.

Bằng cách này họ sẽ làm cho giá cổ phiếu của công ty tăng cao. Các nhà đầu tư sẽ không có đầy đủ thông tin để nhận biết điều này. Các nhà đầu tư sẽ thông qua giá cổ phiếu trên thị trường mà có thể biết được công ty hoạt động hiệu quả hay không. Nhưng sự tăng giá này chỉ do một số cổ đông liên kết với nhà đầu cơ tạo ra để chuộc lợi.

Và mục tiêu là họ bán cổ phiếu với giá cao cho các nhà đầu tư trước khi các nhà đầu tư kịp nhận biết được điều gì đang xảy ra. Nhà quản lý thì biết nhiều về tiềm năng, rủi ro và các giá trị của công ty mình hơn là nhà đầu tư từ bên ngoài. Chúng ta có thể chứng minh điều này bằng cách quan sát các thay đổi giá cổ phần do các công bố của nhà quản lý. Khi một công ty công bố một gia tăng của cổ tức thường xuyên, giá cổ phần thường tăng, vì các nhà đầu tư diễn dịch việc gia tăng này như một dấu hiệu về sự tin tưởng của họ về sự phát triển của công ty làm tăng thu nhập trong tương lai của phần vốn họ đầu tư.

Theo lập luận của Modigliani và Miller, một sự gia trăng trong cổ tức đã chuyển một loại thông tin nào đó đến cổ đông. Tương tự, một cắt giảm cổ tức được xem như truyền đạt các thông tin bất lợi về triển vọng lợi nhuận của doanh nghiệp. Trong thực tế các thay đổi trong chi trả cổ tức báo hiệu cho nhà đầu tư về đánh giá của ban điều hành về lợi nhuận và dòng tiền tương lai của doanh nghiệp. Các thay đổi trong cổ tức được coi như cung cấp các tín hiệu rõ ràng về triển vọng tương lai của công ty.

Thông tin không thể chuyển tải đầy đủ bằng các phương tiện khác nhau như báo cáo thường niên và phần trình bày của ban điều hành trước các nhà phân tích chứng khoán chẳng hạn. Kiểm soát chi phí đại diện trong các công ty cổ phần tại Việt Nam TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.