CHƯƠNG I KHÁI QUÁT VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1.1 Khái niệm và vai trò của hình thức thanh toán không dùng tiền mặt.1 Khái niệm: Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) là tổng hợp mọi quan hệ chi trả tiền tệ được thực hiện bằng cách trích chuyển một số tiền từ tài khoản của người trả sang tài khoản của người nhận được mở tại ngân hàng, dưới sự kiểm soát tác nghiệp của hệ thống các ngân hàng, những định chế trung gian quan trọng trong nền kinh tế thị trường.2 Vai trò: Thanh toán là khâu đầu tiên và khâu cuối cùng để kết thúc chu trình sản xuất kinh doanh. Vì vậy, có thể khẳng định rằng thanh toán là điều kiện quan trọng để bảo đảm sự tuần hoàn bình thường của quá trình chu chuyển vốn trong từng doanh nghiệp, từng đơn vị kinh tế hay thậm chí là từng cá nhân trong xã hội cũng như toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Thanh toán là một khâu quan trọng trong quá trình chu chuyển vốn.Thanh toán nhanh chóng, chính xác, an toàn sẽ làm tăng vòng quay của vốn, giảm lượng tiền trong lưu thông, tiết kiệm chi phí cho xã hội. Phương tiện được sử dụng chủ yếu trong thanh toán đó là tiền tệ.
"Tiền tệ là loại hàng hoá đặc biệt dùng làm vật ngang giá chung cho mọi loại hàng hoá, nó là sự thể hiện chung của giá trị, biểu hiện tính chất xã hội của lao động và sản phẩm của lao động". Tiền tệ được chấp nhận chung trong thanh toán cho hàng hoá, dịch vụ hoặc hoàn trả các món nợ, nó là sản phẩm tất yếu của quá trình phát triển sản xuất và lưu thông hàng hoá, được kết tinh, hình thành một cách tự nhiên trong trao đổi. Thanh toán bằng tiền mặt là quá trình tiền tệ thực hiện chức năng phương tiện thanh toán trực tiếp bằng tiền mặt, được các tổ chức và cá nhân sử dụng chi trả ngay về hàng hoá, dịch vụ cho những giao dịch có giá trị nhỏ. Tỷ lệ thanh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 2 toán bằng tiền mặt phụ thuộc vào sự phát triển của nền kinh tế đó và tính tiện lợi của phương tiện thanh toán, đồng thời phụ thuộc vào trình độ dân trí của mỗi quốc gia.
Tại Việt Nam, tỷ lệ thanh toán bằng tiền mặt chiếm khoảng từ 18 đến 20% trong tổng phương tiện thanh toán. Trong khi đó, tỷ lệ này ở các nước phát triển ở mức dưới 5%, đặc biệt ở một số nước như Thụy Điển, Na Uy chỉ là khoảng 1%. Thanh toán không dùng tiền mặt là quá trình thanh toán không có sự xuất hiện của tiền mặt mà thực hiện bằng cách trích tiền trên tài khoản của người phải trả chuyển sang tài khoản của người hưởng thụ thông qua vai trò trung gian thanh toán là Ngân hàng. Kinh tế càng phát triển, khối lượng hàng hoá và dịch vụ ngày càng phong phú và đa dạng, quan hệ trao đổi được mở rộng, thanh toán bằng tiền mặt càng bộc lộ những hạn chế của nó như: tính an toàn không cao, dễ bị lợi dụng để tham ô, tăng chi phí xã hội, giảm vòng quay của vốn, làm cho sản xuất kinh doanh bị chậm lại, ảnh hưởng đến tốc độ phát triển kinh tế.
Thanh toán không dùng tiền mặt khắc phục được những nhược điểm của thanh toán dùng tiền mặt, có tác động qua lại với các nghiệp vụ khác trong hoạt động Ngân hàng, khai thác nguồn vốn tạm thời trong xã hội để đầu tư thông qua số dư trên tài khoản tiền gửi thanh toán của các tổ chức cá nhân, làm tăng hệ số tạo tiền của Ngân hàng thương mại. Để đáp ứng nhu cầu thanh toán ngày càng nhanh gọn, chính xác thì đòi hỏi phải tổ chức tốt khâu thanh toán. Thanh toán không dùng tiền mặt với những ưu điểm được trình bày ở trên và việc sử dụng các công cụ kỹ thuật tuỳ thuộc vào trình độ phát triển, kỹ thuật nghiệp vụ thanh toán của từng thời kỳ trở thành yêu cầu khách quan của nền kinh tế hiện đại, đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia.3 Nguyên tắc thanh toán không dùng tiền mặt qua Ngân hàng. Muốn thanh toán qua NH, khách hàng phải chấp hành đúng quy định của NHNN về thanh toán qua NH cũng như những hướng dẫn cụ thể của từng NH.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 3 Dù là khách hàng của NH nào khi muốn thanh toán qua NH cũng phải tuân theo những nguyên tắc sau: - Phải mở tài khoản tiền gửi tại NH và trên tài khoản phải đảm bảo có số dư để đáp ứng nhu cầu thanh toán. Chủ tài khoản phải chịu trách nhiệm về việc chi trả vượt quá số dư trên tài khoản và chịu phạt theo thể lệ thanh toán không dùng tiền mặt, (trừ trường hợp đã có thỏa thuận thấu chi với NH), chịu trách nhiệm về những sai sót, lợi dụng trên những giấy tờ thanh toán của những người được chủ tài khoản ủy quyền ký thay. - Khi thực hiện thanh toán qua NH, chủ tài khoản phải chấp hành những quy định và hướng dẫn của NH về việc lập những giấy tờ thanh toán, phương thức nộp, lĩnh tiền ở NH. Trên các giấy tờ thanh toán, dấu và chữ ký phải đúng mẫu đã đăng ký tại NH.
- Chủ TK phải tự theo dõi số dư tiền gửi tại NH, nếu số liệu của NH và sổ sách của mình có sự chênh lệch thì phải báo ngay cho NH biết để cùng nhau đối chiếu, điều chỉnh lại số liệu cho khớp đúng. - NH có trách nhiệm kiểm soát các giấy tờ thanh toán của khách hàng, số dư trên tài khoản và chi trả kịp thời theo yêu cầu của khách hàng, mọi sai sót do chủ quan của NH làm thiệt hại đến khách hàng đều phải bồi thường theo quy định.4 Ý nghĩa của hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Thanh toán không dùng tiền mặt góp phần đẩy nhanh tốc độ luân chuyển vốn. Từ đó làm tăng vòng quay sử dụng đồng tiền trong nền kinh tế.
Bất kỳ một đơn vị sản xuất kinh doanh nào cũng cần có vốn để phục vụ cho quá trình sản xuất kinh doanh. Để đảm bảo quá trình đó diễn ra bình thường và liên tục thì công tác thanh toán nói chung và thanh toán không dùng tiền mặt nói riêng phải được thực hiện nhanh chóng, an toàn và chính xác. Từ đó giúp các doanh nghiệp, các tổ chức, các cá nhân tăng nhanh tốc độ luân chuyển vốn. Trên cơ sở đó, góp phần sử dụng hiệu quả đồng vốn trong nền kinh tế.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 4 Thanh toán lưu thông tiền tệ góp phần tiết kiệm chi phí lưu thông tiền mặt như chi phí in ấn, vận chuyển, bảo quản tiền mặt. Vì đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt là quá trình thanh toán bằng cách trích chuyển vốn trên các tài khoản để hoàn thành việc thanh toán cho nhau hoặc thanh toán bù trừ lẫn nhau. Nó sẽ góp phần giảm tương đối khối lượng tiền mặt trong lưu thông, từ đó góp phần tiết kiệm được các chi phí cho lưu thông. Thanh toán không dùng tiền mặt tạo được nguồn vốn cho Ngân hàng với chi phí thấp.
Thanh toán không dùng tiền mặt được thực hiện thông qua việc khách hàng gửi tiền vào tài khoản tại Ngân hàng và tài khoản của khách hàng luôn có số dư thì mới có hiệu lực thanh toán. Từ đó, Ngân hàng đã tạo được nguồn vốn từ số dư trên tài khoản tiền gửi thanh toán để tiến hành cho vay khi các khoản tiền gửi của khách hàng chưa được sử dụng đến, làm cho đồng vốn tham gia nhiều lần vào chu trình sản xuất, đem lại hiệu quả cho cá nhân và toàn xã hội. Thanh toán không dùng tiền mặt đã hạn chế được rủi ro, giúp an toàn cao trong lưu thông và mang lại thuận lợi trong việc trao đổi hàng hoá. Chẳng hạn người bán hàng chỉ cầm tờ séc mà người mua phát hành đến Ngân hàng phục vụ mình hoặc Ngân hàng phục vụ người phát hành thì Ngân hàng sẽ trích nợ tài khoản của người phát hành séc (nếu tờ séc đó hợp lệ, hợp pháp) tài khoản người mua có đủ điều kiện và ghi có tài khoản người bán (người thụ hưởng).
Không may trong thời gian chưa nộp séc (séc vẫn còn thời hạn) mà bị mất thì tài sản của họ vẫn được đảm bảo không bị mất nếu khách hàng thông báo việc mất séc với Ngân hàng của mình kịp thời. Thanh toán không dùng tiền mặt tạo điều kiện cho Ngân hàng thực hiện chức năng kiểm soát lượng tiền mặt đối với hoạt động của nền kinh tế. Mặt khác, nó giúp cho Nhà nước có kế hoạch điều hoà lưu thông tiền tệ, ổn định giá trị đồng tiền, giữ vững sức mua của đồng tiền. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 5 Thông qua quá trình kiểm soát đối với hoạt động của nền kinh tế, Ngân hàng có những thông tin để phản ánh lên Chính phủ, thông tin để thực hiện các dịch vụ của Ngân hàng.
Đồng thời cùng với nhà nước, Ngân hàng có biện pháp bảo đảm cho việc đầu tư và nâng cao hiệu quả vốn đầu tư. Chính việc thanh toán không dùng tiền mặt sẽ làm tăng thêm tín nhiệm của khách hàng đối với Ngân hàng. Rõ ràng, thanh toán không dùng tiền mặt giữ vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế. Muốn đáp ứng được nhu cầu phát triển của nền kinh tế thì đẩy mạnh từng bước công tác thanh toán không dùng tiền mặt và đi kèm với nó là các nghiệp vụ kế toán phản ánh quá trình thanh toán đó phải trở nên hoàn thiện, đầy đủ, kịp thời và chính xác.5 Xu thế phát triển các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt đến năm 2020.
Đề án “ Thanh toán không dùng tiền mặt giai đoạn 2006-2010 và định hướng đến năm 2020 tại Việt nam” được thủ tướng chính phủ phê duyệt theo quyết định số 291/2006/QĐ-TTg ngày 29 tháng 12 năm 2006 đã tạo ra một sự chuyển biến mạnh về chất và lượng trong thanh toán không dùng tiền mặt, đáp ứng nhu cầu thanh toán của nền kinh tế với các phương tiệng thanh toán không dùng tiền mặt an toàn, hiệu quả, sử dụng thuận tiện, có khả năng từng bước thay thế tiền mặt trong lưu thông. Theo đề án, trong tương lai, thẻ sẽ được sử dụng rộng rãi, và trở thành một phương tiện TTKDTM hữu dụng và đa năng nhất. Thẻ không chỉ dùng trong thanh toán nội địa mà còn trở thành phương tiện chi trả trong giao lưu quốc tế. Với tính chất và công dụng đa năng của nó sẽ được xã hội chấp nhận nhanh chóng.