Đặt vấn đề Trên thế giới, đã có rất nhiều cuộc khủng hoảng kinh tế bắt nguồn từ gian lận như Enron, Waste Management, Worldcom… đã lan ra toàn cầu, trong đó có liên quan đến sai phạm của công ty kiểm toán quốc tế lớn là Arthur Andersen khiến cho công ty này đã chấm dứt hoạt động. Các cuộc khủng hoảng kinh tế cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của ngành kiểm toán nhưng đồng thời cũng bộc lộ các khiếm khuyết của ngành kiểm toán. Từ đó, nhu cầu ngăn chặn và phát hiện gian lận làm dấy lên các cuộc thảo luận về khả năng đáp ứng của nghề nghiệp kế toán, kiểm toán. Ủy ban dịch vụ điều tra và hỗ trợ pháp lý của AICPA (The AICPA Forensic and Litigation Services Committee - FLS) đã phát hành bản ghi nhớ thỏa thuận ngày 15 tháng 7 năm 2004 “Dịch vụ điều tra, kiểm toán, và quản trị doanh nghiệp: kết nối khoảng cách” nhằm mô tả về dịch vụ kế toán điều tra và các tiêu chuẩn trở thành kế toán điều tra viên.
Thuật ngữ kế toán điều tra (Forensic Accounting) xuất hiện ở các nước phát triển từ những năm 1980, được xem như có vai trò chính nối liền khoảng cách giữa nghề nghiệp kiểm toán và nhu cầu phòng chống gian lận. Kế toán điều tra là sự tổng hợp giữa kế toán, kiểm toán, luật để thực hiện hai chức năng chính, bao gồm: điều tra kế toán (Investigative Accounting) và hỗ trợ pháp lý (Litigation Support). Kế toán điều tra có vai trò khác với kiểm toán báo cáo tài chính. Mục đích của kiểm toán báo cáo tài chính là đảm bảo báo cáo tài chính phản ánh trung thực và hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu, vì vậy trách nhiệm của kiểm toán độc lập là thiết kế và thực hiện các thủ tục kiểm toán trọng phạm vi và nội dung vừa đủ để phát hiện các sai sót trọng yếu trong báo cáo tài chính (không quan tâm đến bản chất, nguồn gốc của sai sót).
Kế toán điều tra rộng hơn mục đích của kiểm toán báo cáo tài chính, kế toán điều tra không đưa ra ý kiến về báo cáo tài chính dựa trên mức trọng yếu qua thủ tục chọn mẫu, kế toán điều tra dựa trên các bằng chứng tài liệu và cả bằng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 chứng thẩm vấn để tìm hiểu ai, cái gì, khi nào, ở đâu, cách thức cũng như nguyên do sai sót, gian lận xảy ra hay có thể xảy ra, từ đó tư vấn cách khắc phục và ngăn chặn các hành vi tương tự diễn ra. Bên cạnh đó, các kết luận của kế toán điều tra có thể là công cụ hỗ trợ pháp lý trong các vụ kiện dân sự hay hình sự chống lại thủ phạm. Các nước Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Nigeria đều là những nước đang phát triển, các nhà nghiên cứu Xianghua Hao, Cemal Elitas, Efiong đều cho thấy nhu cầu kế toán điều tra tại các nước này…Việt Nam cũng là một nước đang phát triển (theo phân loại của Ngân hàng Thế Giới), đang trong quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa, kinh tế thị trường phát triển nhanh, vì vậy thông tin kế toán đóng vai trò ngày càng quan trọng để phát triển thị trường. Tuy nhiên, trong quá trình ấy, gian lận xuất hiện, kiềm hãm sự phát triển kinh tế, gây thiệt hại ngày càng nghiêm trọng, từ đó sự phát triển kế toán điều tra là một tất yếu giúp môi trường kinh doanh lành mạnh hơn.
Chính vì vậy tác giả chọn đề tài “Định hƣớng phát triển kế toán điều tra tại Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu để tìm hiểu nhu cầu nghề nghiệp mới và khả năng đáp ứng xu hướng phát triển của nghề nghiệp hiện nay. Mục tiêu Mục tiêu của bài nghiên cứu này nhằm đo lường nhận biết về nghề nghiệp kế toán điều tra (Forensic Accounting), và nhu cầu kế toán điều tra tại Việt Nam. Từ đó đưa ra kiến nghị phát triển dịch vụ kế toán điều tra tại Việt Nam. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3.
Đối tƣợng nghiên cứu Bài tập trung đo lường nhận biết của các đối tượng gồm: kiểm toán viên, kế toán viên, giảng viên chuyên ngành và luật gia. Sự lựa chọn khảo sát các đối tượng này dựa trên các nghiên cứu trước như Kasum (2009) [34], Di Gabriele (2010) [23]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Trong bài, các kiểm toán viên được phát phiếu khảo sát tại lớp học cập nhật kiến thức ngày 26/09/2014 tại TP. HCM và đồng nghiệp tại công ty; các kế toán, luật gia được phát phiếu khảo sát tại các lớp học thạc sỹ của trường Đại học Kinh Tế TP.
HCM, và qua công cụ Google Docs; các giảng viên chuyên ngành được thu thập trực tiếp, hay qua Google Docs chủ yếu tại các trường Đại học Kỹ Thuật Công Nghệ TP. HCM, Đại học Kinh Tế TP. HCM, Đại học Mở và một số trường Đại học khác (Phụ lục 13 – Danh sách đối tượng khảo sát) 3. Phạm vi nghiên cứu Đề tài nghiên cứu đo lường hiểu biết, nhận thức về kế toán điều tra tại Việt Nam.
Tuy nhiên trong phạm vi luận văn cao học, tác giả chỉ khảo sát tại thành phố Hồ Chí Minh, do thành phố Hồ Chí Minh là thành phố lớn, trung tâm kinh tế - xã hội lớn của cả nước nên có thể đại diện cho tổng thể. Phƣơng pháp nghiên cứu Để thực hiện được mục tiêu nghiên cứu, đề tài được thực hiện theo phương pháp nghiên cứu khoa học chặt chẽ. Trước hết, tác giả tiến hành nghiên cứu định tính bằng cách tổng quan các lý thuyết về kế toán điều tra, thảo luận nhóm chuyên gia để xây dựng và đánh giá sơ bộ thang đo. Sau đó, tác giả tiến hành thu thập dữ liệu định lượng bằng cách phát phiếu khảo sát trực tiếp và gửi email biểu mẫu Google Docs.
Dữ liệu hợp lệ gồm 176 bảng trả lời được tác giả sử dụng phần mềm SPSS 20 để phân tích và đưa ra kết luận. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài Đề tài nghiên cứu về kế toán điều tra là một đề tài mới, các bài nghiên cứu, luận văn dùng để tham khảo chưa nhiều. Chính vì vậy, đây là một nghiên cứu khám phá, trình bày một cách hệ thống các lý luận về nhu cầu dịch vụ kế toán điều tra bắt nguồn từ kỳ vọng phát hiện, ngăn chặn gian lận và sự thất bại trong đáp ứng của nghề nghiệp kiểm toán truyền thống từ đó xây dựng dịch vụ kế toán điều tra tại Việt LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bên cạnh đó, đề tài được thiết kế nghiên cứu một cách khoa học, thiết lập một quy trình nghiên cứu chặt chẽ, từ đó vấn đề nghiên cứu được đánh giá một cách khách quan và có ý nghĩa thống kê.
Bố cục luận văn Nội dung đề tài được trình bày gồm ba chương: Chƣơng 1: Tổng quan lý thuyết về gian lận và kế toán điều tra Chƣơng 2: Thực trạng dịch vụ kế toán điều tra tại Việt Nam Chƣơng 3: Kết luận và kiến nghị LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VỀ GIAN LẬN VÀ KẾ TOÁN ĐIỀU TRA 1. Tổng quát về gian lận 1. Định nghĩa về gian lận Ngày nay, gian lận ngày càng phổ biến và gây ra mức thiệt hại càng ngày càng nghiêm trọng cho nền kinh tế. Gian lận xảy ra ở tất cả lĩnh vực, ngành nghề và khi nền kinh tế càng phát triển thì gian lận cũng càng tinh vi hơn.
Do đó, gian lận nên được tìm hiểu và nghiên cứu để có các biện pháp phù hợp nhằm ngăn chặn, và phát hiện gian lận. Theo từ điển tiếng Việt [4], gian lận là hành vi thiếu trung thực, dối trá, mánh khóe nhằm lừa gạt người khác. Theo từ điển thuật ngữ pháp lý Black’s Law [14], gian lận là việc làm lạm dụng hoặc áp dụng sai một cách chủ tâm đối với tài sản hoặc nguồn lực của doanh nghiệp với mục đích tư lợi. Theo từ điển pháp lý Law.com [36], giải thích gian lận theo cách tiếp cận pháp lý, “gian lận là việc sử dụng một thủ thuật hoặc phương pháp một cách cố ý lừa dối, không trung thực để tước đi tiền, tài sản hoặc một quyền hợp pháp của người khác”.
Để thỏa định nghĩa pháp lý về gian lận thì hành vi đó phải gây ra thiệt hại, có thể quy ra tiền tệ, cho nạn nhân. Theo Igor Pustylnick (2009) [31] một hành vi được xem là gian lận khi hội đủ các thành phần: - Thủ phạm thực hiện gian lận: là người hoặc một nhóm người gây ảnh hưởng đến kết quả của giao dịch trao đổi bằng cách thay thế hay loại bỏ vật trao đổi. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 - Nạn nhân của hành vi gian lận là một bên trong giao dịch, người nhận đối tượng trao đổi bị lỗi hoặc bị tước đối tượng này một phần hoặc hoàn toàn. - Ngƣời thụ hƣởng là một cá nhân, tổ chức, hoặc một nhóm người, hưởng lợi trực tiếp hoặc gián tiếp từ hành vi gian lận.
- Chủ thể gian lận là vật chất, tài sản, hoặc đối tượng tài chính, bị thay thế, lấy đi, hoặc loại bỏ trong các hành vi gian lận. Lịch sử phát triển gian lận Gian lận đã xuất hiện cùng với sự tiến hóa của xã hội loài người, từ khi phân chia giai cấp. Hình thức ban đầu của gian lận là hành vi biển thủ tài sản của chung nhằm thoả mãn các nhu cầu cá nhân. Gian lận phát triển cùng với sự ra đời và phát triển của nền kinh tế, tồn tại sự tách rời giữa quyền sở hữu và chức năng quản lý.
Sự tách rời này đã làm phát triển hình thức gian lận mới đó là gian lận của người quản lý, nhân viên đối với người chủ sở hữu. Biểu hiện của các hành vi này là tham ô, biển thủ tài sản của công ty. Đến thế kỷ 20, với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thế giới, đặc biệt là vai trò quan trọng của thị trường chứng khoán - một trong các kênh huy động vốn hiệu quả của thị trường tài chính thế giới, làm phát sinh nhiều loại gian lận mới được thực hiện bởi một số người trong Ban Giám đốc, nhân viên. Ngày nay, sự sụp đổ của các doanh nghiệp lớn trên thế giới gây ra các cuộc khủng hoảng tài chính, sự suy thoái về đạo đức nghiêm trọng từ đó đã thức tỉnh tầm quan trọng trong việc ngăn chặn và phát hiện gian lận.
(Tham khảo Phụ lục 1: Tổng hợp các gian lận lớn trên thế giới) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các nghiên cứu về gian lận 1. Về học thuật o Edwin H.