CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU 1.1 Lý do chọn đề tài Phát triển các hoạt động phi nông nghiệp để đa dạng hóa các ngành nghề nông thôn là một trong những nội dung cơ bản của công nghiệp hóa-hiện đại hóa đất nước. Sản xuất phi nông nghiệp theo hướng đa dạng hóa ngành nghề là một quy luật mà hầu hết các nước đang phát triển đều trải qua, làm cho nền nông nghiệp nước ta ngày càng đa dạng với nhiều hình thức khác nhau, không chỉ đơn thuần là độc canh lúa nước mà sản xuất phi nông nghiệp với nhiều mặt hàng ra đời và phát triển. Phát triển các hoạt động phi nông nghiệp một mặt thu hút lao động dư thừa và tạo thu nhập và mặt khác quan trọng hơn, nó là giải pháp có hiệu quả để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn. Góp phần thúc đẩy phân công lao động xã hội, phát triển ngành nghề, thu hút vốn và nguồn lực trong dân.
Giúp cho nền kinh tế nông thôn càng phát triển, vượt qua những khó khăn, nâng cao hiệu quả sản xuất hướng tới sự phát triển toàn diện của bản thân người nông dân và nâng cao chất lượng cuộc sống của họ. Ở nông thôn, lao động vẫn tập trung chủ yếu làm trồng trọt với sản lượng tạo ra chiếm trên 80% tổng giá trị sản xuất. Cơ cấu kinh tế nông thôn ở nước ta không những lạc hậu, chậm chuyển đổi mà còn diễn ra không đồng đều giữa các vùng và nhiều địa phương: vùng Đông Nam Bộ, số hộ sản xuất nông nghiệp chiếm 64%, Tây Bắc 93%, Bắc Trung Bộ 82%, Tây Nguyên trên 91%.Trong cơ cấu thu nhập bình quân một tháng của thành viên hộ năm 2012 thì các hoạt động nông, lâm, thủy sản chiếm 31,2%; tỷ trọng của thu nhập từ hoạt động dịch vụ và thương mại chỉ chiếm 13,5%. Tuy có sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế từ nông, lâm, thủy sản sang các ngành khác tuy nhiên sự chuyển đổi này diễn ra khá chậm.
Nếu xét trong cơ cấu thu nhập bình quân một tháng của thành viên hộ gia đình nông thôn thì tỷ lệ thu nhập từ nông, lâm, thủy sản giảm từ 39,4% trong năm 2008 xuống còn 31,8% trong năm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -3- 2012; còn tỷ lệ thu nhập từ thương nghiệp và dịch vụ tăng rất ít từ 12,1% (2008) lên 13,5% (2012). Tỷ lệ nông hộ có tham gia hoạt động phi nông, lâm, thủy sản trong năm 2008 là 31,5% giảm xuống còn 27,6% trong 2012 (Tổng Cục Thống Kê, năm 2012). Có thể thấy tham gia, phát triển sản xuất, kinh doanh phi nông, lâm thủy sản chưa được chú trọng nhiều ở nông thôn. Thách thức lớn nhất đối với sự phát triển và chuyển đổi cơ cấu kinh tế của nước ta hiện nay là việc chuyển lao động ra khỏi nông nghiệp để tăng năng suất lao động và tăng thu nhập của nông dân.
Không thể chỉ đợi cho công nghiệp hiện đại ở đô thị và ở các khu công nghiệp thu hút lao động, hay trông đợi vào việc di dân hay xuất khẩu lao động. Cần phải phát động một phong trào phát triển khu vực phi nông nghiệp ở nông thôn để tạo việc làm và mở ra những nguồn thu nhập mới cho nông hộ. Đó chính là lý do tôi thực hiện nghiên cứu vấn đề “ Các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp của hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam 2012”.2 Mục tiêu nghiên cứu - Tìm hiểu các nhân tố nào ảnh hưởng đến quyết định tham gia hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp của hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam 2012. - Từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm giúp thúc đẩy tham gia kinh doanh phi nông nghiệp trong khu vực nông thôn để có thể nâng cao chất lượng đời sống ở nông thôn.3 Câu hỏi nghiên cứu � Các nhân tố nào ảnh hưởng đến quyết định tham gia vào hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp của hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam 2012? � Tận dụng các yếu tố đó như thế nào để thúc đẩy tham gia kinh doanh phi nông nghiệp của hộ gia đình nông thôn Việt Nam? LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.4 Phạm vi nghiên cứu.
Bài nghiên cứu dựa trên bộ dữ liệu điều tra mức sống của hộ gia đình năm 2012. Trong đó dữ liệu nghiên cứu chính là 6.696 hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam trong năm 2012.5 Đối tượng nghiên cứu. Bài nghiên cứu tập trung làm rõ các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia vào hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp của hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam 2012. Trong đó đối tượng nghiên cứu chính là các hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam và các nhân tố tác động đến các quyết định tham gia kinh doanh phi nông nghiệp của họ.
Đối tượng khảo sát là các hộ gia đình nông thôn được khảo sát trong cuộc điều tra mức sống của hộ gia đình Việt Nam năm 2012. Các hộ gia đình này sẽ được chia làm 2 nhóm chính dựa vào thu nhập từ hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp được điều tra trong bộ dữ liệu VHLSS 2012. - Nhóm 1: các hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam có tham gia vào hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp. - Nhóm 2: các hộ gia đình ở nông thôn Việt Nam không tham gia vào hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp.6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu.
- Hiểu rõ những đặc điểm của nông hộ có tác động đến quyết định đến việc tham gia kinh doanh phi nông nghiệp ở Việt Nam và lượng hóa những yếu tố đó. - Gợi ý chính sách phù hợp để góp phần thúc đẩy tham gia kinh doanh phi nông nghiệp ở nông thôn Việt Nam. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -5- CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN LÝ THUYẾT 2. Nền kinh tế phi nông nghiệp nông thôn : có thể được định nghĩa là bao gồm tất cả các hoạt động phi nông nghiệp tạo ra thu nhập cho hộ gia đình nông thôn (bao gồm cả thu nhập bằng hiện vật và tiền), thông qua việc tiến hành hoặc tự làm chủ hoạt động phi nông nghiệp đó.
Theo định nghĩa này kinh tế phi nông nghiệp nông thôn thường được định nghĩa như bao gồm tất cả các hoạt động kinh tế trong khu vực nông thôn, ngoại trừ nông nghiệp, chăn nuôi, săn bắn và câu cá (Lanjouw và Lanjouw,1997). Có nghĩa là tất cả thu nhập và hoạt động kinh tế, được tiến hành hoặc tự làm chủ, được đặt tại khu vực nông thôn nhưng không thuộc nông nghiệp. Đó có thể là chế biến nông sản, thành lập một doanh nghiệp nhỏ. Thực tế, trong một số trường hợp, các nhà nghiên cứu và quản lý phân chia các hoạt động vào các khu vực một cách không thống nhất.
Các hoạt động được làm tại nhà với các đầu vào là các loại cây trồng, vật nuôi và được làm ở quy mô nhỏ sử dụng lao động nông nhàn là chính đôi khi được xem là hoạt động nông nghiệp. Ví dụ, một số người thường xếp họat động chế biến nông sản quy mô hộ gia đình là họat động nông nghiệp. Một số người đưa cả vị trí hoặc quy mô của sản xuất vào phân loại theo ngành. Các hoạt động này có liên quan mật thiết đến nông nghiệp nhưng về bản chất chúng lại không phải là các hoạt động nông nghiệp.
Ngược lại, cũng có một số người lại xếp lao động làm thuê trong nông nghiệp (ví dụ làm ruộng thuê cho người khác) là họat động phi nông nghiệp. Cách phân loại như vậy không phản ánh đúng bản chất của tên gọi. Khái niệm họat động phi nông nghiệp trong nghiên cứu này là toàn bộ các họat động không liên quan trực tiếp đến sản xuất cây trồng và vật nuôi. Nó bao gồm cả các họat động chế biến nông sản tại nhà, hoạt động sản xuất kinh doanh không liên quan đến nông nghiệp và không tính đến hoạt động làm thuê, làm công ăn lương.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Vai trò của nền kinh tế phi nông nghiệp. Trong một số hoàn cảnh, các hoạt động phi nông nghiệp nông thôn là nguồn quan trọng của tăng trưởng kinh tế địa phương (ví dụ như du lịch, khai thác mỏ, chế biến gỗ. Kinh tế phi nông nghiệp nông thôn là rất quan trọng cho nền kinh tế nông thôn vì mối liên kết sản xuất và ảnh hưởng việc làm, không những cung cấp thu nhập cho các hộ gia đình nông thôn mà còn chiếm một tỷ lệ lớn trong tổng thu nhập hộ gia đình. Thường tỷ lệ này đặc biệt cao đối với người nghèo nông thôn.
Một số nghiên cứu cho rằng đóng góp của các hoạt động phi nông nghiệp nông thôn ngày càng trở nên quan trọng đối với an ninh lương thực, xóa đói giảm nghèo ở nông thôn. Kinh tế phi nông nghiệp nông thôn có thể: � Hấp thụ lao động nông thôn dư thừa. � Trợ giúp hộ gia đình nông thôn dựa trên hạn chế rủi ro lây lan � Cung cấp các hoạt động có lợi hơn để bổ xung hoặc thay thế thu nhập nông nghiệp � Cung cấp một phương tiện cho người nghèo ở nông thôn để đối phó với rủi ro. � Khai thác lợi thế so sánh nông thôn (tài nguyên, địa điểm, chi phí lao động.) � Nâng cao chất lượng cuộc sống, hàng hóa và dịch vụ ở nông thôn.
Vai trò của phi nông nghiệp đối với lao động, thu nhập. Lĩnh vực nông nghiệp là xương sống của nền kinh tế cung cấp thực phẩm, lực lượng lao động cho các ngành công nghiệp sản xuất và dịch vụ. Nhưng năng suất sản xuất nông nghiệp nói chung là thấp ở các nền kinh tế kém phát triển do sự thiếu hiệu quả trong sản xuất và trao đổi. Trong khi đó, có rất ít cơ hội việc làm ở vùng nông thôn, tình trạng thiếu lao động có thể phát sinh trong mùa cao điểm, tuy nhiên ngoài thời gian mùa vụ, lao động thường tìm đến các thành phố để tìm việc làm.
Nông dân ở các nước đang phát triển thường xuyên phải đối mặt với khó khăn tài chính do sản xuất nông nghiệp không ổn định hoặc giá cả bấp bênh. Các hoạt động phi nông LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -7- nghiệp ở nông thôn dường như cung cấp một giải pháp đầy hứa hẹn để giải quyết những vấn đề này bằng cách tạo ra cơ hội việc làm địa phương và tạo ra các nguồn thu nhập mới cho người dân. Bằng chứng là các hoạt động phi nông nghiệp phong phú đã đóng góp đáng kể cho phát triển kinh tế và xoá đói giảm nghèo ở nông thôn (Lanjouw, 2001; De Janvry et al. Nghiên cứu của De Janvry et al.