Chương 1. Giới thiệu Chương 2. Cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trước liên quan đến vốn xã hội và thu nhập hộ gia đình Chương 3. Phương pháp nghiên cứu Chương 4.
Kết quả nghiên cứu Chương 5. Kết luận và hàm ý chính sách LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VỐN XÃ HỘI VÀ THU NHẬP HỘ GIA ĐÌNH Chương hai trình bày một vài lý thuyết về thu nhập, vốn xã hội bao gồm khái niệm, cách đo lường vốn xã hội với các tiêu chuẩn khác nhau để làm cơ sở chọn lọc và áp dụng vào luận văn, cuối cùng là tổng quan các nghiên cứu của các tác giả trước có liên quan đến đề tài nghiên cứu tại nhiều quốc gia khác nhau. Một vài lý thuyết liên quan tới thu nhập hộ gia đình Định nghĩa và phân loại thu nhập Khi nói đến thu nhập ta ngầm hiểu thu nhập là tất cả những gì mà một cá nhân nhận được hoặc kỳ vọng nhận được trong cuộc sống của họ. Thu nhập thấp hay cao sẽ ảnh hưởng tới phúc lợi cá nhân từ đó mà gây ra ảnh hưởng tới phúc lợi xã hội.
Nghiên cứu về thu nhập chính là tìm hiểu những yếu tố khiến thu nhập thay đổi. Chính điều này sẽ làm tăng phúc lợi xã hội. Hicks (1975) đưa ra định nghĩa về thu nhập chính bao gồm các khoản tiền mà cá nhân nhận được hay kỳ vọng nhận được. Hội nghị các nhà thống kê lao động quốc tế lần thứ 16 thông qua một nghị quyết về thu nhập đã định nghĩa thu nhập của hộ gia đình là tổng thu nhập bằng tiền và hiện kim, có tính chất định kỳ hàng tháng hoặc hàng năm hoặc là thường xuyên của tất cả các thành viên trong hộ gia đình.
Còn theo Ellis (2000) định nghĩa thu nhập là kết quả của các hoạt động tạo thu nhập, nó được đo lường bằng cả tiền mặt và các khoản đóng góp cộng lại. Trong đó tất cả những sản phẩm và dịch vụ được sản xuất ra từ các hoạt động được tính bằng giá thị trường của người sản xuất bất kể cả việc họ cũng là người sử dụng sản phẩm và dịch vụ đó. Vì vậy tất cả những sản phẩm thuộc sở hữu của nông trại được định giá bằng với giá khi mà họ bán. Cách tiếp cận thu nhập cũng khá thú vị, theo nhóm Canberra (một nhóm chuyên gia làm việc chuyên nghiệp trong lĩnh vực thống kê thu nhập hộ gia đình gồm có đại diện của các cơ quan thống kê quốc gia, các cơ quan chính phủ và các cơ quan nghiên cứu từ Châu Âu như Mỹ, Australia và một số tổ chức quốc tế khác) đã cho rằng tồn tại hai cách tiếp cận truyền thống của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 thu nhập, thứ nhất là cách tiếp cận vĩ mô, có nguồn gốc từ các tài khoản quốc gia, đặc biệt là các tiêu chuẩn được đưa ra trong hệ thống Tài khoản Quốc Gia (SNA).
Còn khi tiếp cận theo hướng vi mô thì đây là các khoản thu nhập cá nhân hoặc thu nhập hộ gia đình, thường dùng trong các nghiên cứu về đói nghèo, phúc lợi và ảnh hưởng của nó đối với các nhóm kinh tế xã hội khác nhau. Trong nghiên cứu này tác giả sử dụng định nghĩa thu nhập theo các nhà thống kê đưa ra ở hội nghị lao động quốc tế lần thứ 16, đó là thu nhập của hộ gia đình là tổng thu nhập bằng tiền và hiện kim, có tính chất định kỳ hàng tháng hoặc hàng năm hoặc là thường xuyên của tất cả các thành viên trong hộ gia đình. Ngoài ra còn rất nhiều cách phân loại thu nhập khác nhau nữa, dựa theo nguồn tạo ra thu nhập như nghiên cứu của Ellis (2000) hay Barrett và các cộng sự (2001) đều cho rằng thu nhập chia thành hai loại đó là thu nhập nông trại và phi nông trại. Nhưng hai nghiên cứu này có đôi chút khác nhau Ellis (2000) đưa ra ví dụ xác định thu nhập phi nông trại là thu nhập gồm lương, lao động, khác với thu nhập từ làm việc trên nông trại trong khi Barrett và các cộng sự (2001) lại cho rằng thu nhập phi nông trại là tất cả những hoạt động từ việc sở hữu tài sản của người nông dân.
Schwarze (2004) thì có cách phân loại theo hướng của Ellis cụ thể ở bảng dưới: Bảng 2.1: Phân loại hoạt động theo chức năng và yếu tố Yếu tố Chức năng Nông nghiệp Phi nông nghiệp Trồng cây hàng năm Doanh nghiệp Trồng cây lâu năm Cho thuê Lao động cho chính mình Chăn nuôi Lâm – ngư nghiệp LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Lao động nông nghiệp để Lao động phi nông nghiệp Lao động nhận tiền công lấy tiền công để lấy tiền công Nguồn: Schwarze (2004) Nhưng Schwarze khác Ellis ở chỗ là thu nhập phi nông nghiệp được tính bằng cách cộng tổng thu nhập từ doanh nghiệp và tiền cho thuê của tự chính người lao động. Kết hợp với dữ liệu của VARHS năm 2014, trong bài này tác giả nghiên cứu theo cách phân loại của Schwarze (2004). Các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập hộ gia đình Trên thế giới và Việt Nam đã có khá nhiều tác giả nghiên cứu về mối quan hệ giữa các yếu tố nhân khẩu học, nguồn lực và thu nhập của hộ gia đình như Fadipe và cộng sự (2004), Lhing và cộng sự (2003), hay Aikaeli (2010) vv. Kết quả nghiên cứu của họ cho thấy rằng các yếu tố này thực sự có mối quan hệ chặt chẽ với việc tạo thu nhập, nâng cao phúc lợi của các hộ gia đình.
Fadipe và cộng sự (2014) trong nghiên cứu đánh giá các yếu tố quyết định thu nhập giữa các hộ gia đình nông thôn ở Nigeria. Nghiên cứu sử dụng thống kê mô tả và hàm hồi quy đa biến để phân tích dữ liệu thu thập được từ 90 hộ gia đình ngẫu nhiên thông qua khảo sát bảng câu hỏi. Kết quả cho thấy rằng thu nhập từ trang trại là thu nhập quan trọng nhất cho các hộ gia đình, chiếm 57.9% trong tổng thu nhập. Ngoài quy mô hộ gia đình có tác động tiêu cực đến thu nhập thì trình độ học vấn của chủ hộ, quy mô trang trại và khả năng tiếp cận điện của hộ gia đình là các yếu tố chính quyết định tích cực đến thu nhập hộ gia đình trong khu vực nghiên cứu.
Lhing và cộng sự (2013) nghiên cứu điều tra các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của 102 hộ gia đình là khách hàng và 60 hộ gia đình không phải là khách hàng của một công ty hợp tác tư nhân ở Myanmar. Cụ thể nghiên cứu sử dụng hàm hồi quy Logistic và hàm Cobb-douglas để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập hộ gia đình và các đặc điểm nhân khẩu học, tài chính vi mô lên việc thành lập doanh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 nghiệp mới của hộ. Kết quả thực nghiệm từ mô hình chỉ ra rằng có sáu biến độc lập như tuổi, giới tính, trình độ học vấn của chủ hộ, quy mô đất đai, số lượng cây trồng và việc thành lập doanh nghiệp mới có ảnh hưởng đáng kể đến thu nhập hộ gia đình. Và nghiên cứu cho thấy rằng bắt đầu việc thành lập doanh nghiệp mới là yếu tố quan trọng nhất để tăng thu nhập cho các các hộ gia đình.
Aikaeli (2010) nghiên cứu điều tra ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế xã hội và yếu tố địa lý lên thu nhập của các hộ gia đình nông thôn và cộng đồng ở Tanzania. Nghiên cứu này tác giả sử dụng mô hình hồi quy tuyến tính và bình phương nhỏ nhất để ước tính mối quan hệ giữa các yếu tố này. Kết quả chỉ ra rằng có bốn yếu tố tác động tích cực đến thu nhập của các hộ gia đình nông thôn: trình độ học vấn của chủ hộ, quy mô lực lượng lao động trong hộ, tổng diện tích đất của hộ và doanh nghiệp tự chủ phi nông nghiệp. Thêm vào đó, kết quả còn chỉ ra rằng nếu chủ hộ là nữ giới thì sẽ có thu nhập thấp hơn những hộ có chủ là nam giới.
Ở cấp độ cộng đồng thôn, tiếp cận với phương tiện thông tin đại chúng sẽ có khả năng tiếp cận theo thông tin thị trường nhiều hơn, thuận lợi cho việc kinh doanh, sản xuất, từ đó tăng thu nhập. Đối với vấn đề về thời tiết, nếu một lượng mưa vừa đủ sẽ làm tăng thu nhập, ngược lại hạn hán và lũ lụt sẽ thất thu và làm giảm thu nhập. Ở Việt Nam, kết quả nghiên cứu của Nguyễn Lan Duyên (2014) xác định các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của nông hộ ở An Giang cho thấy: trình độ học vấn, diện tích đất, thời gian cư trú tại địa phương, khoảng cách từ nơi ở đến trung tâm, lượng vốn vay và số lượng lao động có ảnh hưởng đến thu nhập của các nông hộ ở An Giang. Hay trong nghiên cứu của Nguyễn Quốc Nghi và Bùi Văn Trịnh (2011) xác định các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của người dân tộc thiểu số ở Đồng Bằng Sông Cửu Long.
Áp dụng phân tích mô hình hồi quy tuyến tính, các nhân tố tác động đến thu nhập bình quân/ người của hộ dân tộc thiểu số ở Đồng bằng Sông Cửu Long là: trình độ học vấn của chủ hộ, số hoạt động tạo thu nhập của hộ, độ tuổi của lao động trong hộ và tiếp cận với các chính sách hỗ trợ và trình độ học vấn của lao động trong hộ có tác động dương đến thu nhập của hộ, chỉ có quy mô hộ có tác động ngược chiều với thu nhập,. Trong tất cả các yếu tố đó thì số hoạt động tạo ra thu nhập có tác LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 động cùng chiều và mạnh nhất đến thu nhập bình quân/ người của hộ dân tộc thiểu số ở ĐBSCL. Và còn rất nhiều các nghiên cứu khác của các tác giả ở trên nhiều địa bàn, vùng miền khác nhau tại Việt Nam. Như vậy, thu nhập là một hàm đa biến phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau, Y=f(x1, x2, x3….
Dạng hàm sản xuất được sử dụng phổ biến như trong nghiên cứu của Lhing và cộng sự (2013) để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập là hàm sản xuất Cobb- Douglas: Y= A.eβiD + xiD1 + µiD2 Trong đó, Y là thu nhập, A là hằng số; Xi (i=1, 𝑛) là các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ như: vốn, lao động, đất đai, trình độ giáo dục., e là các yếu tố khác ngoài Xi. Ngoài ra, dạng hàm bán logarit: LN(Y)= β0 + β1X1 + β2X2 + .