phần mở đầu, học viên đã trình bày tóm lƣợc lý do, mục tiêu, ý nghĩa, phạm vi cũng nhƣ cấu trúc và tóm tắt của luận văn này. Ảnh hưởng của phong cách lãnh đạo đến ý thức gắn kết của nhân viên đối với tổ chức LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 1 CHƢƠNG 1 - CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHONG CÁCH LÃNH ĐẠO VÀ Ý THỨC GẮN KẾT ĐỐI VỚI TỔ CHỨC Mục đích của chƣơng một là giới thiệu các khái niệm và lý thuyết làm cơ sở xây dựng mô hình nghiên cứu. Chƣơng này cũng cố gắng làm rõ định nghĩa của các hai biến chính trong nghiên cứu là phong cách lãnh đạo và ý thức gắn kết đối với tổ chức, cũng nhƣ xem xét các nghiên cứu thực nghiệm trƣớc đây trên thế giới chứng tỏ có sự liên hệ giữa hai biến này. Mô hình nghiên cứu (conceptual framework) và các giả thuyết nghiên cứu cũng đƣợc trình bày trong phần này.1 PHONG CÁCH LÃNH ĐẠO Phong cách lãnh đạo (leadership style) là một khái niệm mới, xuất phát từ sự phân chia lãnh đạo thành các nhóm khác nhau của các nhà nghiên cứu trong thập niên 40 thế kỷ 20.
Để hiểu rõ về phong cách lãnh đạo, trƣớc hết, khái niệm về lãnh đạo và các cách tiếp cận nghiên cứu lãnh đạo của các học giả trƣớc đây sẽ đƣợc trình bày.1 Định nghĩa và các lý thuyết về lãnh đạo 1.1 Định nghĩa lãnh đạo Lãnh đạo là một chủ đề hấp dẫn đối với cả các nhà nghiên cứu lẫn các nhà quản trị. Trong thế kỷ này, đã có đến 5000 nghiên cứu về lãnh đạo (Dušan, 2000). Lãnh đạo đƣợc định nghĩa bằng thuật ngữ các đặc điểm cá nhân, bằng hành vi của ngƣời lãnh đạo, nhận thức của nhân viên hay bằng sự ảnh hƣởng đối với nhân viên, sự ảnh hƣởng đối với mục tiêu và văn hoá tổ chức. Nhiều định nghĩa về lãnh đạo đã đƣợc đƣa ra (Bảng 1- 1).
Nghiên cứu này đề cập chủ yếu đến lãnh đạo trong doanh nghiệp, do đó định nghĩa cụ thể về lãnh đạo trong tổ chức mà nghiên cứu sử dụng là định nghĩa của House (1999). “Định nghĩa này dựa trên những nhất trí cơ bản trong cuộc thảo luận chuyên sâu giữa 84 nhà khoa học xã hội và quản trị đại diện cho 56 quốc gia, đƣợc diễn ra tại cuộc hội thảo quốc tế vào tháng 8, năm 1994 tại Calgary, Canada” (Dušan, 2000). Ảnh hưởng của phong cách lãnh đạo đến ý thức gắn kết của nhân viên đối với tổ chức LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 2 BẢNG 1-1 CÁC ĐỊNH NGHĨA VỀ LÃNH ĐẠO Tác giả Lãnh đạo Hemphill và “hành vi của một cá nhân…tác động đến những hoạt động của Coons, 1957 nhóm thông qua việc chia sẻ mục tiêu” “Khi con ngƣời…huy động…thể chế, chính trị, tâm lý và các tài Burns, 1978 nguyên khác nhằm đánh thức, động viên và thỏa mãn động cơ của ngƣời theo” Richards và “là việc làm rõ tầm nhìn, các giá trị tiêu biểu và tạo nên môi trƣờng Engle, 1986 thuận lợi nhất để có thể hoàn thành công việc” “Khả năng bức phá khỏi văn hóa…nhằm thực hiện một quá trình Schein, 1992 thay đổi tiến hóa mang tính thích ứng cao” “là khả năng của một cá nhân nhằm gây ảnh hƣởng, thúc đẩy, làm House và các cho mọi ngƣời góp phần vào sự hiệu quả và thành công của tổ chức cộng sự, 1999 họ đang làm thành viên” “là quá trình gây ảnh hƣởng đến ngƣời khác để họ hiểu và đồng ý về những công việc cần thực hiện và thực hiện nó nhƣ thế nào một Yukl, 2002 cách hiệu quả…quá trình tạo sự điều kiện thuận lợi cho các cá nhân và tập thể nỗ lực đạt đƣợc mục tiêu của tổ chức đề ra” Nguồn: Gregoire & Arendt., 2004 Trong thực tế, khái niệm lãnh đạo (leadership) dễ bị nhầm lẫn với khái niệm quản lý (management) đặc biệt là trong môi trƣờng doanh nghiệp. Thật ra, lãnh đạo và quản lý là hai khái niệm độc lập và hoàn toàn khác biệt.
Khác với lãnh đạo, quản lý là việc sử dụng quyền lực gắn liền với một chức vụ chính thức để đạt đƣợc sự phục tùng của các thành viên trong tổ chức. Tuy vậy, theo quan điểm quản trị hiện đại, một trong bốn chức năng chủ yếu của quản lý có chức năng lãnh đạo (leading) đề cập đến vấn đề động viên, hƣớng dẫn, giải quyết mâu thuẫn và quan hệ với nhân viên. Sự khác biệt giữa lãnh đạo và quản lý còn nằm ở vai trò của nó. Trong khi vai trò của lãnh đạo nhằm vạch ra sứ mạng và chiến lƣợc để thực hiện sứ mạng thì quản lý nhằm để thực hiện chiến lƣợc đã vạch ra ở trên.
Ảnh hưởng của phong cách lãnh đạo đến ý thức gắn kết của nhân viên đối với tổ chức LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Các cách tiếp cận lãnh đạo Chỉ trong hơn 50 năm qua, đã có rất nhiều lý thuyết về lãnh đạo. Các lý thuyết này đôi khi nhầm lẫn với nhau hay thậm chí trái ngƣợc nhau tuy nhiên, xét theo cách thức tiếp cận thì có 5 cách tiếp cận chủ yếu sau: i. Tiếp cận ở góc độ đặc điểm (Trait approaches) Các học giả tiếp cận dƣới góc độ này cho rằng những nhà lãnh đạo là những ngƣời có tƣ chất cá nhân bẩm sinh nhất định và phải tìm kiếm những ngƣời có những tƣ chất đó và đƣa họ lên vị trí lãnh đạo. Phụ lục 1 liệt kê một số đặc điểm đó.
Một trong những nỗ lực nhằm đơn giản hóa sự phát triển của các đặc điểm là lý thuyết “Ngũ Đại” nhằm giải thích và phân nhóm các đặc điểm. Nghiên cứu này làm cơ sở lý thuyết cho những nghiên cứu về đặc điểm lãnh đạo sau này. Tuy nhiên, điểm hạn chế của các lý thuyết tiếp cận lãnh đạo ở góc độ này là phủ nhận sự nỗ lực của con ngƣời và không đề cập đến các yếu tố tình huống (Drezv, 1997). Tiếp cận ở góp độ hành vi lãnh đạo (Behaviour approaches) Trái với các lý thuyết đặc điểm, các lý thuyết hành vi không quan tâm đến đặc tính của cá nhân mà chỉ quan tâm đến cách thức làm việc của các nhà lãnh đạo.
Các lý thuyết này cho rằng để thực hiện đƣợc công việc lãnh đạo, các nhà lãnh đạo phải hành động theo những cách thức cụ thể và điều này hoàn toàn có thể đạt đƣợc thông qua đào tạo (McCuddy, 1997). Nổi tiếng nhất là nghiên cứu của trƣờng đại học Michigan và nghiên cứu của bang Ohio với sự phân chia hành vi lãnh đạo thành 2 chiều “Tập trung vào con ngƣời” và “Tập trung vào công việc” (Phụ lục 1). Tiếp cận ở góc độ quyền lực, ảnh hưởng (power/influence approaches) Các nghiên cứu về quyền lực và sự ảnh hƣởng tập trung vào việc giải thích sự hiệu quả của lãnh đạo bởi các loại và “liều lƣợng” quyền lực đƣợc sử dụng cũng nhƣ mức ảnh hƣởng của lãnh đạo đối với nhân viên của họ. Các nghiên cứu của French và Raven là nền móng cơ bản cho những nghiên cứu về quyền lực lãnh đạo.
Hai ông cho rằng các loại quyền lực: hợp pháp, quyền lực bắt Ảnh hưởng của phong cách lãnh đạo đến ý thức gắn kết của nhân viên đối với tổ chức LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 4 buộc, thông tin, thƣởng, kiểm soát môi trƣờng đƣợc xem là loại quyền lực chức vụ vì chúng xuất phát từ quyền lực của một ngƣời trong tổ chức. Những loại quyền lực khác nhƣ chuyên gia, quyền lực liên quan đƣợc gọi là quyền lực cá nhân vì chúng xuất phát từ những đặc điểm cá nhân của ngƣời lãnh đạo (Boje, 2005). Những nghiên cứu gần đây tập trung vào việc nghiên cứu những cách thức mà các lãnh đạo sử dụng để ảnh hƣởng đến những ngƣời dƣới quyền nhƣ thuyết phục, tƣ vấn, lấy lòng, xây dựng liên minh iv. Tiếp cận ở góc độ tình huống (contingency/situational approaches) Kế thừa quan điểm của các lý thuyết hành vi, tuy nhiên các lý thuyết này nhấn mạnh tầm quan trọng của các tình huống có thể xảy ra và cho rằng mỗi cách thức lãnh đạo chỉ thích hợp với mỗi tình huống cụ thể.
Một số học giả còn xây dựng mô hình chi tiết hƣớng dẫn nên áp dụng cách thức nào trong từng tình huống cụ thể (Robbins, 1997). Các đại biểu tiêu biểu của cách tiếp cận này là Fiedler, Hersey và Blanchard, House, Vroom và Yetton (Phụ lục 1). Cách tiếp cận theo quan điểm lãnh đạo tương hổ (reciprocal approaches): Các nghiên cứu tiếp cận ở góc độ này tập trung vào mối quan hệ giữa lãnh đạo và các nhân viên bên dƣới, dựa trên những yếu tố cảm xúc của con ngƣời. Đại biểu của cách tiếp cận này gồm Bass, Burn, James Kouzes and Barry Posners (Gregoire & Arendt, 2004).
Các nhà nghiên cứu đã đƣa ra hai khái niệm mới là lãnh đạo nghiệp vụ (transactional leadership) và lãnh đạo mới về chất (transformational leadership/charisma leadership). Tóm tắt tất cả các lý thuyết trên về lãnh đạo đƣợc trình bày trong Phụ Lục 1.2 Đo lường phong cách lãnh đạo Phong cách lãnh đạo có thể đo lƣờng đƣợc hay không là một chủ đề gây nhiều tranh cãi. Các nhà nghiên cứu đã cố gắng đƣa ra những công cụ đo lƣờng từ nhiều góc Ảnh hưởng của phong cách lãnh đạo đến ý thức gắn kết của nhân viên đối với tổ chức LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang 5 độ khác nhau để chứng minh rằng yếu tố này có thể đo lƣờng đƣợc. Mô tả các công cụ đo lƣờng lãnh đạo đƣợc trình bày chi tiết trong Phụ lục 2.
Lý thuyết lãnh đạo của Bass là một lý thuyết hiện đại tiêu biểu về lãnh đạo đƣợc xây dựng trên cơ sở đúc kết lại và kiểm nghiệm hơn 5000 nghiên cứu về lãnh đạo trong hơn năm thập kỷ qua (Bass, 1997). Lý thuyết này là lý thuyết đƣợc sử dụng phổ biến nhất hiện nay và cũng là lý thuyết đƣợc sử dụng làm nền tảng cho luận văn này. Vì thế, chúng ta đi sâu vào xem xét cách thức đo lƣờng lãnh đạo của Bass, lý thuyết đƣợc sử dụng trong luận văn này ở phần tiếp theo.3 Đo lường phong cách lãnh đạo theo quan điểm của Bass và các cộng sự Bass và các cộng sự phân chia phong cách lãnh đạo thành 3 loại và thiết lập bảng câu hỏi MLQ (Multifactor leadership questionnaire) làm công cụ đo lƣờng các phong cách này. Bảng câu hỏi MLQ đã trải qua nhiều phiên bản trong hơn hai mƣơi năm qua: Form 4 (1985), Form 6S (1992)2, Form 5X (1999).
Định nghĩa và cách thức đo lƣờng ba phong cách lãnh đạo theo form 6S đƣợc trình bày dƣới đây.