phần mở đầu, kết luận, các danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm 3 chương và 7 mục. CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ THỊ TRƯỜNG VỐN 1. Những vấn đề chung về thị trường vốn 1. Khái niệm Thị trường vốn là một phạm trù của kinh tế thị trường.
Phạm trù này có thể được tiếp cận dưới nhiều góc độ dẫn đến các quan niệm khác nhau. Tùy vào mục đích nghiên cứu, người ta có thể lựa chọn quan niệm và cách phân loại phù hợp. Hàng hóa được trao đổi trên TTV là loại hàng hóa có tính chất đặc biệt, gọi chung là vốn. Vậy trước hết, vốn là gì? Thực tế hiện nay còn tồn tại nhiều khái niệm khác nhau về vốn (tư bản).
Từ điển Kinh tế thị trường định nghĩa vốn (tư bản) “là những tài sản có khả năng tạo ra thu nhập và bản thân nó cũng được tái tạo ra” (3, tr 56). Theo định nghĩa này, vốn là tài sản và có khả năng tạo ra một nguồn thu nhập khác ngoài bản thân nó. Bên cạnh đó, trong Bộ Tư bản, Mác đã kết luận quá trình chuyển hoá của tiền thành tư bản như sau: “Như vậy là giá trị ứng ra ban đầu không những được bảo toàn trong lưu thông, mà còn thay đổi đại lượng của nó, còn cộng thêm một giá trị thặng dư, hay đã tăng thêm giá trị. Chính sự vận động ấy đã biến giá trị đó thành tư bản” (46, tr228).
Sự khác biệt giữa hàng hóa tư bản và các hàng hóa thông thường khác được Mác nhấn mạnh: “Đối với các hàng hoá khác, cuối cùng, giá trị sử dụng của chúng đều do người mua tiêu dùng đi, đồng thời, thực thể của hàng hoá và giá trị của nó cũng biến mất theo. Trái lại, hàng hoá tư bản lại có đặc tính là khi giá trị sử dụng của nó được đem tiêu dùng đi, hàng hoá- tư bản không những vẫn giữ nguyên giá trị và giá trị sử dụng của nó, mà còn làm cho giá trị và giá trị sử dụng của nó tăng thêm lên nữa” (47, tr 537) Tuy hiện vẫn còn nhiều khái niệm khác nhau về vốn (tư bản), nhưng khi nghiên cứu bản chất của nó, chúng ta có thể nhận thấy một số đặc trưng 9 chung. Trước hết, vốn là hình thái giá trị được biểu hiện bằng tiền. Nói như vậy có nghĩa là vốn không chỉ tồn tại dưới hình thức giá trị độc lập (tiền tệ) mà còn tồn tại trong các tài sản hữu hình, vô hình và đại diện cho một lượng giá trị hàng hoá, dịch vụ, tài sản nhất định.
Vốn còn được thể hiện bằng tiềm năng và lợi thế vô hình như vị trí địa lý, bản quyền sáng chế…Thứ hai, vốn được biểu hiện bằng tiền, nhưng không phải tất cả tiền đều là vốn. Tiền chỉ là vốn khi nó được đưa vào sử dụng với mục đích đầu tư hoặc kinh doanh. Trong quá trình vận động, tiền quay trở về điểm xuất phát với một lượng lớn hơn bản thân nó. Cuối cùng, trong nền kinh tế thị trường, vốn là một loại hàng hoá đặc biệt.
Theo Mác, “Tiền chỉ được đem nhượng lại với hai điều kiện, một là nó sẽ quay về điểm xuất phát sau một kỳ hạn nhất định, và hai là nó sẽ quay về điểm đó với tư cách là tư bản đã thực hiện, nghĩa là sau khi đã thực hiện các giá trị sử dụng của nó, thực hiện được các khả năng của nó là sản xuất ra giá trị thặng dư”. Tóm lại, vốn có thể tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau, có thể là tài sản (đã được giá trị hoá), có thể là tiền tệ. Nhưng đã là vốn thì phải gắn với sự vận động và phải sinh lời. Trong cơ chế thị trường, vốn trở thành hàng hoá với tính chất đặc biệt đã được Mác nêu rõ như phần phân tích trên.
Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau, vốn có thể được phân loại theo nhiều cách thức. Mác căn cứ vào khả năng thay đổi giá trị của các bộ phận tư bản trong quá trình sản xuất để phân loại thành tư bản bất biến và tư bản khả biến (nguồn gốc sinh lời của vốn bắt nguồn từ bộ phận tư bản khả biến). Mặt khác, căn cứ vào tính chất chu chuyển và phương thức chuyển dịch, tư bản (vốn) lại được chia thành tư bản cố định và tư bản lưu động. Ngoài ra, tuỳ từng mục đích nhất định, người ta cũng có các cách phân loại hàng hoá đặc biệt này khác nhau.
Căn cứ vào hình thức tồn tại có vốn tiền tệ và tài sản; căn cứ vào chủ sở hữu có vốn chủ sở hữu và vốn vay; căn cứ vào thời gian cho vay và trả nợ có vốn ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Trong đó, 10 cách phân chia dựa vào tiêu chí chủ sở hữu đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu và phân tích TTV. Trong một nền kinh tế, hiện tượng thừa và thiếu vốn luôn luôn tồn tại song hành. Hiện tượng này làm phát sinh cung và cầu về vốn.
Trong đó, cung về vốn có nguồn gốc từ những tổ chức, doanh nghiệp hay cá nhân…có tiền nhàn rỗi (do chi tiêu ít hơn thu nhập, hoặc chưa đến hạn phải chi tiêu). Để không làm giảm hiệu quả sử dụng vốn, họ có nhu cầu cho vay số tiền này trong một thời gian nhất định để hưởng lãi. Đồng thời, cầu về vốn lại xuất phát từ những tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân đang thiếu vốn cho hoạt động đầu tư hoặc tiêu dùng của mình. Chính hệ thống luân chuyển vốn giữa một bên là người có vốn và một bên là người cần vốn gọi chung là thị trường vốn.
Cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất trong quan điểm về thị trường vốn. Căn cứ vào cách tiếp cận khác nhau, người ta có thể có quan niệm khác nhau, giới hạn phạm vi khác nhau về phạm trù này. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy có hai trường phái chủ yếu; đó là các trường phái theo quan điểm của Pháp (và một số nước khác) và trường phái theo quan điểm của Mỹ, Anh, Đức (và một số nước khác). Theo quan điểm của Pháp (và một số nước khác), TTV là thị trường giao dịch cả nguồn vốn ngắn hạn và nguồn vốn dài hạn.
Căn cứ vào phương thức chuyển dịch vốn theo thuộc tính thời gian và hình thức vận động, TTV được phân chia thành thị trường tiền tệ và thị trường tài chính. Cụ thể: Thị trường vốn Thị trường tiền tệ Thị trường tài chính - Thị trường tín dụng - TT chứng khoán - Thị trường Liên ngân hàng - Thị trường các giấy tờ có giá ngắn hạn 11 Như vậy, theo quan điểm này, TTV là khái niệm rộng và bao hàm cả thị trường tài chính. Trong đó, các nguồn vốn ngắn hạn vận động không tập trung, chủ yếu là các phương tiện thanh toán và được quy thành đối tượng của thị trường tiền tệ. Các nguồn vốn dài hạn, ngược lại, vận động tập trung thành các kênh lớn để đáp ứng nhu cầu đầu tư sản xuất kinh doanh và được tụ lại trên các điểm giao dịch vốn lớn, được quy thành đối tượng của thị trường tài chính.
Cách phân chia theo quan điểm này đã bao quát được cả nguồn vốn ngắn hạn và dài hạn. Tuy nhiên, việc phân chia thành các bộ phận nhỏ hơn là thị trường tiền tệ và thị trường tài chính lại chưa có đủ căn cứ thuyết phục. Bởi vì, tài chính là một khái niệm rộng gồm nhiều khâu và lĩnh vực hoạt động giao dịch các nguồn vốn tài chính, kể cả nguồn vốn tài chính ngắn hạn và dài hạn. Khác với quan điểm của Pháp, trường phái quan điểm thứ hai của Mỹ, Anh, Đức (và một số nước khác) lại cho rằng TTV chỉ là một bộ phận của thị trường tài chính; đối tượng được mua bán trên thị trường này là chứng khoán và các giấy ghi nợ trung hoặc dài hạn.
Cụ thể: Thị trường tài chính Thị trường tiền tệ Thị trường vốn (TTTD dài hạn, TTCK) Cách phân chia từ cách tiếp cận hệ thống thị trường như trên tương đối dễ hiểu. Căn cứ vào thời gian sử dụng, vốn vay của người đi vay và người tích luỹ được phân biệt thành nguồn vốn ngắn hạn và dài hạn. Thị trường tiền tệ là nơi giao dịch các nguồn vốn ngắn hạn giữa các ngân hàng thương mại, giữa ngân hàng thương mại và ngân hàng trung ương. Trong khi đó, các nguồn vốn dài hạn là đối tượng của TTV (gồm TTTD dài hạn và TTCK, trong đó chủ yếu là TTCK).
Như vậy, trong khi cách phân chia thứ nhất bao quát hết các nguồn vốn giao dịch trên thị trường thì trường phái thứ hai lại bỏ qua nguồn vốn ngắn 12 hạn. Tuy nhiên, xuất phát từ vai trò quan trọng của các nguồn vốn dài hạn đối với đầu tư phát triển kinh tế, xã hội; đồng thời, để dễ tiếp cận trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi chọn cách phân chia theo quan điểm của trường phái thứ hai. Theo quan điểm này, TTV và thị trường tiền tệ là hai bộ phận của thị trường tài chính. Hai bộ phận này trên thực tế có quan hệ chặt chẽ với nhau.
Những biến đổi về giá cả, lãi suất trên thị trường tiền tệ thường kéo theo các biến đổi trực tiếp trên thị trường vốn. Ngược lại, những thay đổi của TTV (chỉ số chứng khoán hay giá cả cổ phiếu…) cũng phản ánh các hiện tượng tốt, xấu đang hoặc sẽ xảy ra đối với thị trường tiền tệ. TTV được cấu thành bởi hai bộ phận: TTTD dài hạn và TTCK, trong đó TTCK đóng vai trò chủ yếu và quan trọng. TTTD dài hạn hoạt động thông qua các nghiệp vụ vay để cho vay của các TCTD.
Tùy từng loại hình cụ thể, những TCTD này được phép huy động vốn bằng các nghiệp vụ nhận tiền gửi, phát hành các giấy tờ có giá, vay vốn giữa các TCTD và vay ngân hàng nhà nước. Đồng thời, các TCTD được phép cấp tín dụng dưới nhiều hình thức khác nhau (cho vay, cho thuê tài chính…). Thị trường này có vai trò quan trọng trong các kênh huy động vốn cho phát triển, đặc biệt khi TTCK vẫn đang ở giai đoạn đầu phát triển như nước ta. Tuy nhiên, hoạt động của thị trường này lại tách rời người sở hữu vốn và người sử dụng vốn.
Những ràng buộc như quy định lãi suất, điều kiện cho vay của các TCTD…đã khiến cho hoạt động của thị trường này mang tính chất độc quyền. Để khắc phục những hạn chế trên TTTD dài hạn, TTCK ra đời như một bổ sung tất yếu khách quan vào các kênh huy động vốn truyền thống.
