ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA KINH TẾ TRẦN THỊ MỸ DUNG Phát triển thị trường vốn Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế luËn v¨n th¹c sÜ KINH TẾ Hµ néi – 2006 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA KINH TẾ TRẦN THỊ MỸ DUNG Phát triển thị trường vốn Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế Mã số luËn v¨n th¹c sÜ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Hồng Sơn Hµ néi - 2006 MỤC LỤC Lời nói đầu Danh mục các từ viết tắt CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ THỊ TRƯỜNG VỐN 1. Những vấn đề chung về thị trường vốn 1. Các chủ thể và công cụ tham gia trên thị trường vốn 1. Chức năng và vai trò của thị trường vốn 1. Xu hướng phát triển thị trường vốn trong điều kiện toàn cầu hóa hiện nay 1. Kinh nghiệm phát triển thị trường vốn của một số nước trên thế giới 1. Tình hình phát triển thị trường vốn và kinh nghiệm của Trung Quốc 1. Tình hình phát triển TTV và kinh nghiệm của một số nước khác 1. Các nước chuyển đổi ở Châu Âu và cộng đồng các quốc gia độc lập 1. Bài học kinh nghiệm phát triển TTV của các nước CHƯƠNG II: TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN TTV VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH HNKTQT 2. Tình hình phát triển thị trường vốn Việt Nam trong quá trình HNKTQT 2. Thị trường chứng khoán 1 2. TTTD dài hạn 2. Những bước phát triển và hạn chế, tồn tại chủ yếu của TTV Việt nam trong quá trình HNKTQT 2. Những thành tựu đã đạt được 2. Hạn chế, tồn tại và nguyên nhân 2. Hạn chế và tồn tại trên TTCK 2. Hạn chế và tồn tại trên TTTD CHƯƠNG III: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM PHÁT TRIỂN TTV VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH HNKTQT 3. Định hướng phát triển thị trường vốn Việt Nam trong thời gian tới 3. Những thách thức đối với thị trường vốn Việt Nam trong quá trình HNKTQT 3. Mục tiêu, quan điểm và định hướng phát triển thị trường vốn Việt Nam trong thời gian tới 3. Một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển thị trường vốn Việt Nam trong quá trình HNKTQT 3. Định hướng các giải pháp phát triển thị trường vốn Việt Nam trong quá trình HNKTQT 3. Một số giải pháp chủ yếu phát triển thị trường vốn Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế Kết luận Tài liệu tham khảo Phụ lục 2 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT DNNN : Doanh nghiệp Nhà nước ĐTNN : Đầu tư nước ngoài HNKTQT : Hội nhập kinh tế quốc tế IPO : Phát hành chứng khoán lần đầu ra công chúng (Initial Public Offering) NHNN : Ngân hàng Nhà nước NHTM : Ngân hàng thương mại SGDCK : Sở Giao dịch Chứng khoán TCTD : Tổ chức tín dụng TTCK : Thị trường chứng khoán TTCP : Thị trường cổ phiếu TTGDCK : Trung tâm Giao dịch chứng khoán TTLKCK : Trung tâm lưu ký chứng khoán TTTD : Thị trường tín dụng TTTP : Thị trường trái phiếu TTV : Thị trường vốn WTO : Tổ chức thương mại thế giới (World Trade Organization) 3 Phần mở đầu Sự cần thiết của đề tài Thị trường vốn là sản phẩm tất yếu của nền kinh tế thị trường. Đây là nơi mua bán, trao đổi các công cụ tài chính trung và dài hạn (thường có thời hạn trên một năm). Các công cụ được giao dịch trên thị trường vốn gồm cổ phiếu của các doanh nghiệp, trái phiếu chính phủ, trái phiếu công ty, các loại khế ước thế chấp và tín dụng ngân hàng…Các doanh nghiệp, nhà đầu tư, cá nhân, hộ gia đình, chính phủ và các định chế trung gian tham gia trên thị trường vốn với tư cách là các chủ thể. Cho đến nay, các nghiên cứu vẫn chưa đưa ra một khái niệm thống nhất về thị trường vốn. Căn cứ vào cách tiếp cận khác nhau, người ta có thể có quan niệm khác nhau về thị trường vốn. Hiện nay, có hai trường phái quan điểm chính; đó là trường phái theo quan điểm của Pháp và trường phái theo quan điểm của Mỹ, Anh, Đức. Cách phân chia thị trường theo hai trường phái quan điểm này đều có ưu, nhược điểm nhất định; do đó, tùy vào mục đích nghiên cứu, người ta có thể lựa chọn cách phân loại phù hợp. Trong phạm vi Luận văn, chúng tôi chọn quan niệm của Mỹ, Anh, Đức (và một số nước khác), trong đó thị trường vốn là một bộ phận của thị trường tài chính và là nơi giao dịch các nguồn vốn trung và dài hạn. Thị trường vốn có vai trò đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Vai trò đó thể hiện trước hết ở những đóng góp to lớn khi nó được vận hành hiệu quả; ngược lại, những thiệt hại nặng nề trong trường hợp đổ vỡ thị trường cũng cho thấy việc đảm bảo một thị trường vốn hoạt động lành mạnh luôn luôn là một yêu cầu cấp thiết. Thị trường vốn phát triển là cơ chế hiệu quả để phân bổ nguồn vốn và thúc đẩy hoạt động kinh doanh vốn. Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế, mở cửa thị trường vốn vừa là nội dung, và cũng là giải pháp góp phần thúc đẩy sự phát triển của thị trường chứng khoán nội địa. 4 Thêm vào đó, là một kênh dẫn vốn của nền kinh tế, việc mở cửa hội nhập thị trường vốn (và đi kèm theo nó là quá trình tự do hoá dòng chảy vốn đầu tư giữa các quốc gia) sẽ có tác động trực tiếp trong việc gia tăng nguồn vốn đầu tư cho nền kinh tế; kích thích sự phát triển và nâng cao hiệu quả hoạt động của thị trường vốn nội địa; tăng áp lực cạnh tranh, tạo điều kiện giúp khu vực tài chính hoạt động có hiệu quả và bền vững hơn; đồng thời giúp các tổ chức tài chính nội địa có điều kiện cải thiện năng lực quản lý. Tuy nhiên, mở cửa thị trường vốn cũng sẽ tăng tính phụ thuộc và chịu những tác động trực tiếp từ những biến động trên thị trường vốn quốc tế. Thị trường vốn thiếu lành mạnh và non trẻ là đối tượng dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết. Do đó, cần phải thận trọng và có những giải pháp thích hợp để đảm bảo an toàn và hiệu quả của hội nhập. Thực tiễn và kinh nghiệm của các nước là những minh chứng tin cậy về vấn đề này. Nhận thức rõ vai trò quan trọng của thị trường vốn, Đảng và nhà nước ta đã xác định trong Nghị quyết Đại hội IX năm 2001 “Phát triển nhanh và bền vững thị trường vốn, nhất là thị trường vốn dài hạn và trung hạn”. Ở nước ta, thực tiễn phát triển trong nhiều năm qua cho thấy, các cấu thành cơ bản của thị trường vốn đã dần hình thành và đang được vận hành trong một khuôn khổ pháp lý xác định. Tuy nhiên, thị truờng vốn nước ta vẫn còn sơ khai, đang phát triển ở trình độ thấp và quy mô nhỏ so với các nước trong khu vực và thế giới. TTCK ở nước ta chưa thực sự trở thành kênh đắc lực trong huy động và phân bổ vốn trung, dài hạn; do đó, nguồn cung ứng vốn cho các doanh nghiệp chủ yếu vẫn là các ngân hàng thưong mại. Hệ thống các định chế trung gian của thị trường vốn còn kém phát triển; hoạt động của hệ thống ngân hàng còn tiềm ẩn nhiều rủi ro; khuôn khổ pháp lý chưa hoàn chỉnh; các nguyên tắc quốc tế và quản lý thị trường chưa được áp dụng một cách đồng bộ. Thực tế này đã đặt ra những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu, đặc biệt trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng với nhiều rủi ro và nguy cơ không lành mạnh tiềm ẩn. 5 Như vậy, những nghiên cứu về thị trường vốn thực sự có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn trước những vấn đề đặt ra trong thực tế đối với phát triển thị trường vốn nước ta trong điều kiện hội nhập. Do đó, tôi đã chọn đề tài “Phát triển thị trường vốn Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế” với mục đích nghiên cứu thực trạng và đưa ra một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển thị trường vốn Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Nội dung của Luận văn sẽ được phân tích theo cơ cấu các chương, bao gồm: Chương I. Cơ sở lý luận chung về thị trường vốn Chương I. Tình hình phát triển thị trường vốn Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế Chương III. Một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển thị trường vốn Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Tình hình nghiên cứu Thị trường vốn có vai trò đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế, do đó đã nhận được sự quan tâm của nhiều tác giả và là đối tượng của một số đề tài nghiên cứu khoa học của các cơ quan chức năng. Các bài viết về thị trường vốn tương đối đa dạng về hình thức nghiên cứu, bao gồm đề tài, đề án, luận án, các bài viết nghiên cứu, các bài báo, một phần trong giáo trình giảng dạy ở các trường Đại học và cao đẳng….Trong đó, điển hình là một số nghiên cứu dưới hình thức đề tài khoa học hoặc Luận án Tiến sĩ như sau: 1. Trần Mạnh Dũng (1998): “Sự hình thành và phát triển thị trường vốn ở Việt Nam hiện nay”, Luận án TS kinh tế, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh. Nội dung: Phân tích quá trình hình thành và phát triển thị trường vốn Việt Nam; đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy sự hình thành và phát triển thị trường vốn Việt Nam hiện nay. Phạm Văn Hùng (2003), “Tác động của việc mở cửa thị trường vốn đối với nền kinh tế các nước đang phát triển: Bài học cho Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế quốc dân. Nội dung: Cơ sở lý luận và thực tiễn về mở cửa hội nhập thị trường vốn tại các nước đang phát triển. Tác động của mở cửa thị trường vốn đầu tư và phát triển của các nước đang phát triển. Trên cơ sở đó, khái quát một số bài học khoa học dành cho Việt Nam. Đỗ Đức Quân (2001), “Thị trường vốn Việt Nam trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá”, Luận án TS khoa học kinh tế, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh. Nội dung: Quy luật hình thành và phát triển thị trường vốn, điều kiện, tiền đề cơ bản cho sự hình thành và phát triển của thị truờng vốn Việt Nam trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Những giải pháp phát triển thị trường vốn từ nay đến năm 2010.
