Luận án Tiến sĩ: Chính sách phân phối vì người nghèo ở Việt Nam - Hoàng Triều Hoa

Luận văn thạc sĩ phân tích chính sách phân phối vì người nghèo ở Việt Nam, đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả và công bằng xã hội.

• Tác giả: Hoàng Triều Hoa
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Văn Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Chính Sách Phân Phối Vì Người Nghèo Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HỘP, SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CHÍNH SÁCH PHÂN PHỐI VÌ NGƯỜI NGHÈO
• 1.1. Nghiên cứu về chính sách phân phối
• 1.2. Nghiên cứu về giảm nghèo
• 1.3. Nghiên cứu kết hợp chính sách phân phối và giảm nghèo
• 1.4. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH PHÂN PHỐI VÌ NGƯỜI NGHÈO: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
• 2.1. Khái luận về nghèo
• 2.1.1. Các quan niệm về nghèo
• 2.1.2. Các chỉ số đo lường mức độ nghèo
• 2.1.3. Các nguyên nhân dẫn đến tình trạng nghèo
• 2.1.4. Vai trò của nhà nước trong việc giải quyết tình trạng nghèo
• 2.2. Chính sách phân phối vì người nghèo
• 2.2.1. Khái niệm người nghèo
• 2.2.2. Bản chất, vai trò của chính sách phân phối vì người nghèo
• 2.2.3. Nội dung chính sách phân phối vì người nghèo
• 2.2.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến chính sách phân phối vì người nghèo
• 2.2.5. Các chính sách bộ phận
• 2.3. Các chỉ tiêu đánh giá chính sách phân phối vì người nghèo
• 2.3.1. Nhóm chỉ tiêu phản ánh mức độ giảm nghèo
• 2.3.2. Nhóm chỉ tiêu về nâng cao năng lực cá nhân của người nghèo qua tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản
• 2.3.3. Nhóm chỉ tiêu về tiếp cận các nguồn lực của người nghèo
• 2.3.4. Nhóm chỉ tiêu về mức độ công bằng trong phân phối thu nhập
• 2.4. Kinh nghiệm quốc tế về thực hiện và hoàn thiện chính sách phân phối vì người nghèo ở một số nước
• 2.4.1. Kinh nghiệm của Nhật Bản
• 2.4.2. Kinh nghiệm của Hàn Quốc
• 2.4.3. Kinh nghiệm của Mỹ
• 2.4.4. Kinh nghiệm của Ấn Độ
• 2.4.5. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH PHÂN PHỐI VÌ NGƯỜI NGHÈO Ở VIỆT NAM
• 3.1. Tổng quan tình hình nghèo ở Việt Nam
• 3.1.1. Nghèo do học vấn thấp, thiếu kiến thức và kỹ năng lao động
• 3.1.2. Nghèo do thiếu đất sản xuất
• 3.1.3. Nghèo do sức khỏe kém
• 3.1.4. Nghèo do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu
• 3.2. Thực trạng chính sách phân phối vì người nghèo ở Việt Nam
• 3.2.1. Nhóm các chính sách hỗ trợ người nghèo nâng cao năng lực cá nhân qua tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản
• 3.2.2. Nhóm chính sách tạo cơ hội cho người nghèo tiếp cận các nguồn lực
• 3.2.3. Nhóm các chính sách phân phối kết quả của các hoạt động kinh tế vì người nghèo
• 3.3. Đánh giá chính sách phân phối vì người nghèo ở Việt Nam
• 3.3.1. Theo nhóm chỉ tiêu phản ánh mức độ giảm nghèo
• 3.3.2. Theo nhóm chỉ tiêu về nâng cao năng lực cá nhân qua tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản
• 3.3.3. Theo nhóm chỉ tiêu tiếp cận các nguồn lực của người nghèo
• 3.3.4. Theo nhóm chỉ tiêu về phân phối thu nhập công bằng
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH PHÂN PHỐI VÌ NGƯỜI NGHÈO Ở VIỆT NAM
• 4.1. Bối cảnh mới ảnh hưởng đến chính sách phân phối vì người nghèo của Việt Nam
• 4.1.1. Xu hướng nghèo và bất bình đẳng thu nhập dưới tác động của toàn cầu hóa
• 4.1.2. Xu hướng nghèo ở Việt Nam
• 4.1.3. Mục tiêu và mô hình tăng trưởng của Việt Nam
• 4.1.4. Kết quả tăng trưởng kinh tế của Việt Nam
• 4.2. Quan điểm hoàn thiện chính sách phân phối vì người nghèo
• 4.2.1. Đảm bảo sự công bằng cho người nghèo trong việc tiếp cận các nguồn lực và trong phân phối thu nhập
• 4.2.2. Chính sách phân phối vì người nghèo là công cụ khắc phục khuyết tật của cơ chế thị trường và thực hiện định hướng XHCN
• 4.2.3. Chính sách phân phối là chính sách hỗ trợ cho người nghèo tự vươn lên thoát nghèo
• 4.2.4. Chính sách phân phối vì người nghèo phải tương hợp với các chính sách kinh tế - xã hội khác
• 4.3. Các nhóm giải pháp hoàn thiện chính sách phân phối vì người nghèo của Việt Nam trong thời gian tới
• 4.3.1. Nhóm giải pháp đảm bảo cho người nghèo nâng cao năng lực cá nhân qua tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản
• 4.3.2. Nhóm giải pháp tăng cường cơ hội tiếp cận các nguồn lực của người nghèo
• 4.3.3. Nhóm giải pháp đảm bảo tính công bằng trong phân phối kết quả của các hoạt động kinh tế - xã hội cho người nghèo
• 4.3.4. Nhóm giải pháp giảm thiểu tác động tiêu cực của cơ chế thị trường và hội nhập đến người nghèo
• 4.3.5. Nhóm giải pháp nâng cao vai trò hỗ trợ giảm nghèo của cộng đồng
• 4.3.6. Nhóm giải pháp nâng cao năng lực cơ quan chức năng của nhà nước trong hoạch định và thực thi chính sách phân phối vì người nghèo
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách phân phối vì người nghèo ở Việt Nam

Chính sách phân phối vì người nghèo ở Việt Nam đã trở thành một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu kinh tế chính trị. Từ khi đổi mới, Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc giảm nghèo. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết. Chính sách phân phối không chỉ đơn thuần là việc phân phối thu nhập mà còn bao gồm việc tạo cơ hội tiếp cận các nguồn lực cho người nghèo.

1.1. Khái niệm và vai trò của chính sách phân phối

Chính sách phân phối vì người nghèo được hiểu là các biện pháp nhằm đảm bảo công bằng trong việc tiếp cận tài nguyên và cơ hội phát triển. Vai trò của chính sách này là rất quan trọng trong việc giảm nghèo bền vững và thúc đẩy phát triển kinh tế.

1.2. Tình hình nghèo đói ở Việt Nam hiện nay

Theo thống kê, tỷ lệ hộ nghèo ở Việt Nam vẫn còn cao, đặc biệt là ở khu vực nông thôn. Nhiều người nghèo không có khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản như giáo dục và y tế, dẫn đến tình trạng nghèo kéo dài.

II. Vấn đề và thách thức trong chính sách phân phối vì người nghèo

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc thực hiện chính sách phân phối, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức cần phải giải quyết. Sự phân hóa giàu nghèo ngày càng gia tăng, và nhiều người nghèo vẫn chưa được hưởng lợi từ các chính sách này.

2.1. Sự phân hóa giàu nghèo gia tăng

Sự phân hóa giàu nghèo đang diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt giữa các vùng miền. Những người nghèo ở vùng sâu, vùng xa thường gặp khó khăn hơn trong việc tiếp cận các nguồn lực và dịch vụ.

2.2. Thiếu sự đồng bộ trong các chính sách

Nhiều chính sách hiện tại chưa được đồng bộ và thiếu sự phối hợp giữa các bộ ngành, dẫn đến hiệu quả thực thi không cao. Cần có sự cải cách để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của các chính sách.

III. Phương pháp và giải pháp chính cho chính sách phân phối

Để cải thiện chính sách phân phối vì người nghèo, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp hiệu quả. Việc nghiên cứu và áp dụng các mô hình thành công từ quốc tế có thể giúp Việt Nam cải thiện tình hình.

3.1. Các mô hình quốc tế thành công

Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công các chính sách phân phối hiệu quả, như Nhật Bản và Hàn Quốc. Những bài học từ các quốc gia này có thể được áp dụng vào bối cảnh Việt Nam.

3.2. Đề xuất giải pháp cải thiện chính sách

Cần xây dựng các chương trình hỗ trợ cụ thể cho người nghèo, bao gồm đào tạo nghề, hỗ trợ tài chính và tiếp cận dịch vụ xã hội. Các giải pháp này cần được thực hiện đồng bộ và có sự giám sát chặt chẽ.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu về chính sách phân phối vì người nghèo đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực, nhưng cũng cần nhìn nhận những hạn chế. Việc áp dụng các chính sách này trong thực tiễn cần được đánh giá thường xuyên.

4.1. Kết quả đạt được từ chính sách phân phối

Nhiều hộ gia đình đã thoát nghèo nhờ vào các chính sách hỗ trợ. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều người chưa được hưởng lợi từ các chính sách này.

4.2. Đánh giá hiệu quả thực thi chính sách

Cần có các chỉ tiêu đánh giá cụ thể để đo lường hiệu quả của chính sách phân phối. Việc này sẽ giúp điều chỉnh kịp thời các chính sách không hiệu quả.

V. Kết luận và tương lai của chính sách phân phối vì người nghèo

Chính sách phân phối vì người nghèo cần được hoàn thiện để đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân. Tương lai của chính sách này phụ thuộc vào sự cam kết của chính phủ và sự tham gia của cộng đồng.

5.1. Tầm nhìn tương lai cho chính sách phân phối

Cần có một tầm nhìn dài hạn cho chính sách phân phối, nhằm đảm bảo rằng mọi người dân đều có cơ hội phát triển và thoát nghèo.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong chính sách

Cộng đồng cần được khuyến khích tham gia vào quá trình xây dựng và thực hiện chính sách. Sự tham gia này sẽ giúp tăng cường tính hiệu quả và bền vững của các chính sách.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Chính sách phân phối vì người nghèo ở Việt Nam" của tác giả Hoàng Triều Hoa (Chuyên ngành Kinh tế chính trị, Mã số 62 31 01 01, Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phạm Văn Dũng) được thực hiện trong bối cảnh Việt Nam trải qua gần 30 năm Đổi mới với tốc độ tăng trưởng GDP ấn tượng: bình quân đạt 7,5% giai đoạn 1990–2007, 6,1% giai đoạn 2008–2011 và duy trì trên 5% trong giai đoạn 2012–2013 trước tác động suy thoái kinh tế toàn cầu. Mặc dù tỷ lệ nghèo cả nước đã giảm từ trên 30% trước năm 2000 xuống còn 9,8% vào năm 2013 theo chuẩn nghèo giai đoạn 2011–2015, khoảng cách phân hóa giàu nghèo lại gia tăng nghiêm trọng. Số liệu Khảo sát mức sống dân cư (VHLSS) năm 2012 cho thấy thu nhập bình quân đầu người của nhóm giàu nhất (nhóm ngũ vị phân 5) đạt trên 4.500.000 đồng/tháng, gấp gần 8,8 lần so với nhóm nghèo nhất (nhóm 1) chỉ đạt 511.600 đồng/tháng. Tỷ lệ hộ nghèo tập trung chủ yếu ở khu vực nông thôn (12,7%) và đặc biệt nghiêm trọng tại vùng Trung du và Miền núi phía Bắc (21,9%).

Khoảng trống nghiên cứu then chốt (research gap) được xác định: Phần lớn các nghiên cứu trong nước và quốc tế trước đây chỉ tiếp cận chính sách phân phối theo nghĩa hẹp – tập trung vào khâu phân phối lại kết quả đầu ra (thuế thu nhập, an sinh xã hội, cứu trợ đột xuất). Cách tiếp cận này chỉ giải quyết "phần ngọn" của vấn đề nghèo đói và bất bình đẳng, dẫn đến nguy cơ tái nghèo cao khi có cú sốc kinh tế hoặc thiên tai (ước tính hàng năm có từ 1,0 đến 1,2 triệu người cần cứu trợ khẩn cấp). Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc xây dựng luận điểm: Nguyên nhân căn cốt của nghèo đói bắt nguồn từ sự bất bình đẳng trong phân phối các nguồn lực đầu vào (vốn con người, đất đai canh tác, tín dụng chính sách, tiến bộ khoa học kỹ thuật), làm suy giảm "năng lực thị trường" (market capability) của người nghèo.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết trọng tâm:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Hệ thống chính sách phân phối hiện hành ở Việt Nam đã thực sự vì người nghèo hay chưa khi xét trên cả hai phương diện: phân phối cơ hội tiếp cận nguồn lực đầu vào và phân phối kết quả kinh tế đầu ra?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cần xác lập hệ thống quan điểm và giải pháp đột phá nào để hoàn thiện chính sách phân phối nhằm hướng tới mục tiêu giảm nghèo đa chiều và bền vững trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa?

• Giả thuyết 1 (H1): Việc chỉ tập trung vào phân phối lại kết quả đầu ra không thể tạo ra cơ chế thoát nghèo bền vững nếu không giải quyết bất bình đẳng trong phân bổ nguồn lực đầu vào và nâng cao năng lực thị trường cho người nghèo.
• Giả thuyết 2 (H2): Chính sách phân phối vì người nghèo chỉ phát huy hiệu quả tối ưu khi tích hợp đồng bộ giữa chính sách an sinh xã hội phổ quát, tín dụng chính sách vi mô và tạo lập quyền tiếp cận công bằng đối với các dịch vụ xã hội cơ bản (y tế, giáo dục).

Khung lý thuyết của công trình được định hình trên sự giao thoa giữa lý luận Kinh tế chính trị Mác – Lênin về phân phối, lý thuyết kinh tế học phát triển cổ điển và tân cổ điển, cùng cách tiếp cận năng lực (Capability Approach) của Amartya Sen và chuẩn nghèo đa chiều của WB/UNDP. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu kinh tế vĩ mô và vi mô toàn quốc giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2014, mang ý nghĩa học thuật và thực tiễn sâu sắc cho công cuộc cải cách an sinh xã hội tại Việt Nam.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong luận án được cấu trúc thành bốn dòng học thuật chủ lưu:

1. Dòng lý thuyết kinh điển về phân phối thu nhập: Khởi nguồn từ Francois Quesnay (thập niên 1750) với Biểu kinh tế, được Adam Smith hệ thống hóa trong Wealth of Nations (1776), David Ricardo (1817) phát triển thành lý thuyết phân phối địa tô – lợi nhuận – tiền lương, Karl Marx (1867) làm sâu sắc bản chất bóc lột giá trị thặng dư và phân phối theo lao động, đến John Maynard Keynes (1936) và Paul Samuelson (1948) với vai trò điều tiết tái phân phối của Nhà nước phúc lợi.
2. Dòng nghiên cứu mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, phân phối và giảm nghèo: Hafiz A. Palanivel (2004) tổng hợp kinh nghiệm châu Á chỉ ra sự dao động của mối quan hệ tăng trưởng - nghèo đói phụ thuộc vào biến động bất bình đẳng; Tony Addison và Giovanni Andrea Cornia (2001) chứng minh tăng trưởng có thể bị triệt tiêu ở mức bất bình đẳng quá cao và nhấn mạnh tầm quan trọng của chi tiêu công cho vốn con người; Philip Gerson (1998) nghiên cứu trường hợp Philippines khẳng định sự bất bình đẳng kéo dài kìm hãm tốc độ tăng trưởng dài hạn.
3. Dòng nghiên cứu thể chế tài khóa, an sinh và bất bình đẳng: Olivier Bargain và cộng sự (2011) phân tích cải cách thuế thu nhập tại Mỹ giai đoạn 1979–2009; Ryoshin Minami (2008) phân tích bất bình đẳng thu nhập lịch sử tại Nhật Bản; Peter Van de Hork (1999) chứng minh sự dịch chuyển dạng thức chính sách phân phối tại Hà Lan; Seoghoon Kang (2001) nghiên cứu toàn cầu hóa và phân phối tại Hàn Quốc; Ishita Dhamni (2008) đánh giá nguyên nhân bất bình đẳng tại Singapore.
4. Dòng nghiên cứu giảm nghèo và phân phối tại Việt Nam: Báo cáo Tấn công nghèo đói (World Bank, 2000), Báo cáo Phát triển Việt Nam Nghèo (World Bank, 2004), Báo cáo Khởi đầu tốt, nhưng chưa phải đã hoàn thành (World Bank, 2012); Jonh Week, Nguyễn Thắng, Rathin Roy và Joseph Lim (UNDP, 2003) nghiên cứu kinh tế vĩ mô của giảm nghèo; Martin Evans và cộng sự (UNDP, 2007) đánh giá tính lũy tiến của an sinh xã hội; Nicholas Minot, Bob Baulch và Michael Epprecht (2003) lập bản đồ không gian nghèo đói; Phí Mạnh Hồng (2010) nghiên cứu phân phối định hướng XHCN; Trần Quang Tuyến (2014) phân tách hệ số Gini theo nguồn thu nhập.

Tranh luận học thuật cốt lõi diễn ra giữa hai trường phái: Trường phái thị trường tự do ủng hộ "kinh tế học nhỏ giọt" (trickle-down economics) cho rằng ưu tiên tối đa cho tăng trưởng kinh tế sẽ tự động kéo giảm nghèo; đối lập với Trường phái can thiệp cơ cấu (Addison & Cornia, 2001; UNDP, 2003) khẳng định nếu không có chính sách phân phối chủ động nhằm tái cấu trúc nguồn lực thì tăng trưởng sẽ đào sâu hố ngăn cách giàu nghèo và làm suy yếu ổn định xã hội.

Luận án định vị vị trí học thuật bằng việc vượt lên các nghiên cứu đơn lẻ. So với nghiên cứu của Mai Ngọc Cường và Đỗ Đức Bình (1993) chỉ dừng ở tiền lương, lợi nhuận và địa tô giai đoạn 1989–1993, hay công trình của Mai Hữu Thực (2004) và Nguyễn Công Nghiệp (2006) còn thiên về giải pháp tăng trưởng thuần túy, luận án của Hoàng Triều Hoa đã tích hợp phương diện phân phối nguồn lực phát triển đầu vào với phân phối đầu ra thành một chỉnh thể hữu cơ trong Kinh tế chính trị. Luận án đối chiếu sâu sắc với hai nghiên cứu quốc tế điển hình: nghiên cứu của Ryoshin Minami (2008) tại Nhật Bản về sự suy giảm bình đẳng sau năm 1980 và nghiên cứu của Seoghoon Kang (2001) tại Hàn Quốc về vai trò của chính sách thị trường lao động trong việc chống đỡ tác động của toàn cầu hóa.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án bổ sung và hoàn thiện hệ thống lý luận Kinh tế chính trị về phân phối trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thông qua các luận điểm then chốt:

1. Mở rộng định nghĩa khoa học về "người nghèo": Khái niệm người nghèo được tái định nghĩa từ góc độ năng lực tiếp cận thị trường: "Người nghèo không chỉ là những đối tượng có thu nhập thấp, sống dưới chuẩn nghèo mà còn bao gồm cả những người có năng lực và cơ hội tiếp cận thị trường lao động ở mức thấp, những người dễ gặp rủi ro trong cuộc sống trước những biến đổi của môi trường kinh tế và xã hội" (trích luận án, tr. 39).
2. Xác lập quy luật chuyển hóa năng lực: Luận án mở rộng lý thuyết của Karl Marx về tái sản xuất sức lao động và lý thuyết vốn con người của Gary Becker/Amartya Sen: Phân phối nguồn lực đầu vào (giáo dục, y tế, nhà ở) chính là quá trình tích lũy vốn con người, chuyển hóa từ "tiềm năng lao động giản đơn" thành "năng lực thị trường hiện đại", giúp người nghèo tự tạo ra thu nhập độc lập trên thị trường cạnh tranh.
3. Mô hình mệnh đề phân phối đa tầng:
   • Mệnh đề 1 (P1): Mức độ công bằng trong phân phối kết quả đầu ra (tiền lương, thu nhập) là hàm số phụ thuộc trực tiếp vào mức độ công bằng trong tiếp cận các nguồn lực sản xuất đầu vào (đất đai, vốn, tri thức khoa học).
   • Mệnh đề 2 (P2): Phân phối vì người nghèo trong định hướng XHCN không phải là sự cào bằng bình quân mang tính bao cấp, mà là sự can thiệp có chủ đích của Nhà nước nhằm khắc phục khuyết tật thị trường, thiết lập "sự bình đẳng về cơ hội phát triển" (equality of opportunity).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án (Sơ đồ 2.1) tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Lý luận phân phối giá trị thặng dư và tái sản xuất (Kinh tế chính trị Mác - Lênin), Lý thuyết phân phối thu nhập chức năng và quy mô (Tân cổ điển) và Lý thuyết tiếp cận nghèo đa chiều (Multidimensional Poverty Framework).

Khung phân tích quy định rõ điều kiện biên (boundary conditions): Áp dụng trong bối cảnh nền kinh tế thị trường đang chuyển đổi, chịu sự chi phối của quá trình hội nhập quốc tế, biến đổi khí hậu và đặc thù thể chế chính trị - xã hội tại Việt Nam.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Hệ hình triết học và Lập trường nhận thức luận (Research Philosophy & Paradigm): Luận án vận dụng nhất quán phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Kinh tế chính trị Mác – Lênin, kết hợp với trường phái thực chứng (Positivism) trong phân tích kinh tế định lượng. Phương pháp logic được kết hợp chặt chẽ với phương pháp lịch sử để phân tích bản chất các mối quan hệ phân phối trong từng giai đoạn chuyển đổi kinh tế.
• Thiết kế hỗn hợp đa tầng (Multi-level mixed-method design): Kết hợp phân tích thể chế kinh tế vĩ mô (văn bản quy phạm pháp luật, chiến lược quốc gia CPRGS) với phân tích định lượng vi mô trên các tập dữ liệu cấp hộ gia đình.
• Quy mô và Tiêu chí chọn mẫu: Khai thác toàn diện chuỗi số liệu Khảo sát Mức sống Dân cư Việt Nam (VHLSS) do Tổng cục Thống kê (GSO) thực hiện qua các năm 2002, 2004, 2006, 2008, 2010 và 2012 với cỡ mẫu đại diện toàn quốc từ 9.189 đến 45.000 hộ gia đình trên khắp 63 tỉnh/thành phố.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Dữ liệu VHLSS sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng 2 giai đoạn hoặc 3 giai đoạn (Stratified Multi-stage Sampling), đại diện cho 6 vùng kinh tế - sinh thái, phân tầng thành thị - nông thôn.
• Chuẩn hóa công cụ đo lường nghèo:
  • Chuẩn quốc tế GSO-WB: Cập nhật định mức dinh dưỡng từ 2.100 Kcal/người/ngày lên 2.230 Kcal/người/ngày (năm 2010) dựa trên khuyến nghị của Viện Dinh dưỡng - Bộ Y tế; xác định chuẩn nghèo lương thực thực phẩm năm 2010 là 343.000 đồng/tháng và chuẩn nghèo chung (bao gồm phi lương thực) là 653.000 đồng/người/tháng (7.836.000 đồng/năm).
  • Chuẩn quốc gia: Giai đoạn 2011–2015 áp dụng chuẩn nghèo thu nhập nông thôn 400.000 đồng/người/tháng (4,8 triệu đồng/năm) và thành thị 500.000 đồng/người/tháng (6,0 triệu đồng/năm).
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp dữ liệu thứ cấp của GSO, báo cáo chuyên đề của World Bank, UNDP, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (MOLISA), Ngân hàng Chính sách Xã hội (VBSP) và dữ liệu nghiên cứu thực địa định tính.
• Độ giá trị và độ tin cậy: Các biến số kinh tế (thu nhập, chi tiêu, học vấn, diện tích đất, dư nợ tín dụng) được chuẩn hóa theo giá cố định và kiểm định tính đại diện thống kê nghiêm ngặt.

Data và phân tích

• Kỹ thuật phân tích ngũ vị phân (Quintile Analysis): Phân chia dân số thành 5 nhóm thu nhập từ nhóm 1 (20% nghèo nhất) đến nhóm 5 (20% giàu nhất) và nhóm ngũ vị phân mở rộng để đo lường độ bao phủ chính sách (coverage rate) và mức độ rò rỉ (leakage rate).
• Phân tách hệ số Gini theo nguồn thu nhập (Gini Decomposition): Đánh giá mức độ đóng góp biên của từng nguồn thu nhập (nông nghiệp, phi nông nghiệp, tiền lương, kiều hối, trợ cấp) vào tổng bất bình đẳng.
• Tính toán hệ số co giãn giảm nghèo theo thu nhập (Income Elasticity of Poverty Reduction): Đo lường tỷ lệ phần trăm giảm nghèo tương ứng với 1% tăng trưởng thu nhập bình quân.
• Công cụ phần mềm: Xử lý và tính toán thống kê mô tả, kiểm định tương quan trên phần mềm chuyên dụng (Stata, SPSS, MS Excel).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phân hóa thu nhập giãn rộng trong bối cảnh tỷ lệ nghèo suy giảm: Tỷ lệ nghèo giảm mạnh từ trên 30% trước năm 2000 xuống 9,8% năm 2013, nhưng khoảng cách chênh lệch giàu nghèo ngày càng nghiêm trọng. Thu nhập bình quân đầu người nhóm 5 (4.500.000 đồng/tháng) gấp gần 8,8 lần nhóm 1 (511.600 đồng/tháng) năm 2012. Nghèo đói mang tính cấu trúc sâu sắc khi tỷ lệ nghèo nông thôn chiếm 12,7% và vùng Trung du - Miền núi phía Bắc lên tới 21,9% (Bảng 3.1).
2. Nghịch lý chi phí dịch vụ xã hội cơ bản – "Bẫy nghèo hóa do y tế và giáo dục":
   • Về y tế: Tỷ trọng chi tiêu y tế trên tổng thu nhập của người nghèo ở mức rất cao, chi phí khám chữa bệnh vượt khả năng chi trả là nguyên nhân trực tiếp đẩy nhiều hộ gia đình tái nghèo (Bảng 3.4, Bảng 3.13). Mặc dù tỷ lệ bao phủ BHYT người nghèo tăng (Biểu đồ 3.3), chất lượng dịch vụ y tế tuyến cơ sở còn thấp, danh mục thuốc hạn chế khiến chi trả tiền túi (out-of-pocket) vẫn là gánh nặng lớn.
   • Về giáo dục: Tỷ trọng chi tiêu cho giáo dục/đào tạo bình quân của 1 người đi học trên tổng thu nhập của nhóm 1 cao gấp nhiều lần nhóm 5 (Bảng 3.11). Tỷ lệ chủ hộ nghèo có trình độ học vấn dưới tiểu học và chưa từng đi học chiếm tỷ lệ áp đảo (Bảng 3.2, Bảng 3.3).
3. Bất cập nghiêm trọng trong tiếp cận đất đai và nguồn lực sản xuất: Tỷ lệ hộ nông thôn không có đất hoặc thiếu đất sản xuất gia tăng nhanh chóng (Biểu đồ 3.1). Chính sách giao đất cho đồng bào dân tộc thiểu số đạt độ bao phủ hạn chế (Bảng 3.17). Tín dụng chính sách xã hội (VBSP) tăng trưởng dư nợ ấn tượng (Bảng 3.6), nhưng quy mô mỗi món vay còn nhỏ, chưa gắn kết đồng bộ với chuyển giao khoa học kỹ thuật và thị trường tiêu thụ (Hộp 4.3, Hộp 4.4).
4. Phân phối lại qua thuế và tiền lương chưa phát huy hiệu quả điều tiết: Thuế thu nhập cá nhân đối với người có thu nhập cao đóng góp tỷ trọng rất khiêm tốn trong tổng thu ngân sách nhà nước (Biểu đồ 3.4), tình trạng trốn thuế và tránh thuế còn phổ biến (Hộp 4.5). Điều chỉnh lương tối thiểu (Bảng 3.7, Bảng 3.8) chưa bắt kịp tốc độ trượt giá và chỉ tác động đến khu vực chính thức, bỏ ngỏ khu vực phi chính thức nơi tập trung đại đa số lao động nghèo.
5. Cơ cấu nguồn thu nhập làm giảm bất bình đẳng: Phân tích thực nghiệm chứng minh thu nhập từ nông nghiệp là nguồn thu nhập duy nhất có tác động làm giảm hệ số Gini, trong khi thu nhập từ tiền lương và sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp làm gia tăng khoảng cách bất bình đẳng nếu người nghèo không được đào tạo kỹ năng nghề.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết (Theoretical Advances): Bổ sung và hoàn thiện lý thuyết phân phối định hướng XHCN bằng cách tích hợp mô hình phân phối 2 giai đoạn: Giai đoạn 1 (phân bổ cơ hội tiếp cận nguồn lực đầu vào để nâng cao năng lực) và Giai đoạn 2 (phân phối và phân phối lại kết quả đầu ra).
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Thiết lập khung chỉ tiêu định lượng toàn diện gồm 4 nhóm (nhóm giảm nghèo, nhóm nâng cao năng lực cá nhân, nhóm tiếp cận nguồn lực, nhóm công bằng thu nhập) có khả năng nhân rộng để đánh giá chính sách xã hội ở các nền kinh tế đang phát triển.
• Về mặt thực tiễn và chính sách (Policy Recommendations):
  • Chuyển đổi chính sách giảm nghèo từ hỗ trợ thụ động sang đầu tư phát triển năng lực tự vươn lên của người nghèo.
  • Tăng quy mô và thời hạn vốn vay của Ngân hàng Chính sách Xã hội, lồng ghép tín dụng vi mô với khuyến nông, khuyến lâm và chuyển giao công nghệ.
  • Hoàn thiện mạng lưới bảo trợ xã hội và BHYT toàn dân, miễn giảm viện phí thực chất cho nhóm cận nghèo và nghèo kinh niên.
  • Cải cách hệ thống thuế thu nhập cá nhân theo hướng lũy tiến thực chất, chống xói mòn cơ sở tính thuế để tạo nguồn lực tái đầu tư hạ tầng nông thôn.

---

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về dữ liệu chuỗi thời gian vi mô: Dữ liệu VHLSS giai đoạn 2000–2012 chưa cho phép theo dõi toàn diện một tập mẫu cố định dài hạn (panel data) của cùng một hộ gia đình qua nhiều thập kỷ để lượng hóa chính xác tác động truyền đời (intergenerational mobility) của chính sách phân phối.
2. Chưa lượng hóa đầy đủ khu vực kinh tế phi chính thức: Do tính chất đặc thù của kinh tế nông thôn và đô thị Việt Nam, các dòng thu nhập phi chính thức chưa được hạch toán đầy đủ trong các khảo sát chính thống.
3. Điều kiện biên về bối cảnh kinh tế vĩ mô: Nghiên cứu được thực hiện trước thềm các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) và làn sóng Cách mạng công nghiệp 4.0 – những yếu tố làm thay đổi căn bản cấu trúc thị trường lao động.
4. Hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
   • Hướng 1: Nghiên cứu tác động của kinh tế số và chuyển đổi số đến bất bình đẳng cơ hội tiếp cận tri thức của người nghèo.
   • Hướng 2: Ứng dụng mô hình cân bằng tổng thể khả tính (CGE) để mô phỏng tác động vi mô của các kịch bản cải cách thuế và trợ cấp xã hội.
   • Hướng 3: Đánh giá nghèo đa chiều thích ứng với biến đổi khí hậu tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long và Duyên hải miền Trung.
   • Hướng 4: Phân tích chuyên sâu về bẫy nghèo của các nhóm dân tộc thiểu số đặc thù dưới góc độ kinh tế học hành vi.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án cung cấp hệ thống luận cứ khoa học vững chắc, là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế phát triển và Quản lý công.
• Ảnh hưởng chính sách (Policy Influence): Các phát hiện và khuyến nghị của luận án đóng góp trực tiếp vào quá trình xây dựng Chương trình Mục tiêu Quốc gia Giảm nghèo Bền vững giai đoạn 2016–2020 và quá trình chuyển đổi chuẩn nghèo từ đơn chiều sang đa chiều của Chính phủ Việt Nam.
• Lợi ích xã hội (Societal Benefits): Luận án cung cấp cơ sở để tái định hình chính sách an sinh theo hướng nhân văn, hỗ trợ hàng triệu hộ nghèo và cận nghèo nâng cao năng lực tiếp cận giáo dục, y tế, nguồn vốn và công nghệ sản xuất, giảm thiểu nguy cơ tái nghèo do thiên tai và dịch bệnh.
• Ý nghĩa quốc tế (International Relevance): Đóng góp bài học kinh nghiệm thực tiễn từ một nền kinh tế chuyển đổi sang hệ thống lý luận của các tổ chức quốc tế (WB, UNDP, ADB, ESCAP) về mô hình tăng trưởng dung hợp (Inclusive Growth).

---

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung lý thuyết phân tích phân phối toàn diện, khắc phục tư duy thiên lệch về phân phối đầu ra, làm chủ phương pháp phân tích ngũ vị phân và phân tách Gini.
2. Cơ quan Hoạch định Chính sách (Bộ LĐ-TB&XH, Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Bộ Tài chính): Sở hữu các bằng chứng định lượng sắc bén để điều chỉnh mức lương tối thiểu vùng, thiết kế gói BHYT cho người nghèo, cải cách thuế thu nhập cá nhân và phân bổ ngân sách cho vùng đồng bào thiểu số.
3. Ngân hàng Chính sách Xã hội (VBSP) và các Tổ chức Tín dụng: Định vị lại chiến lược cấp tín dụng vi mô, kết hợp cung ứng vốn với các chương trình khuyến nông và đào tạo kỹ năng quản trị kinh doanh hộ.
4. Các Tổ chức Quốc tế và Phi Chính phủ: Sử dụng nguồn số liệu chuẩn hóa để thiết kế các dự án viện trợ kỹ thuật và đánh giá hiệu quả an sinh xã hội tại các quốc gia đang phát triển.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Phân phối trong Kinh tế chính trị Mác – Lênin và Tiếp cận Năng lực (Capability Approach) của Amartya Sen: Luận án khẳng định chính sách phân phối vì người nghèo không đơn thuần là "phân phối lại thu nhập bằng tiền", mà bản chất cốt lõi là "phân phối công bằng các nguồn lực đầu vào" (vốn con người, tư liệu sản xuất, công nghệ) nhằm nâng cao năng lực thị trường cho người nghèo.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm?

So với các công trình của Mai Hữu Thực (2004) hay Nguyễn Công Nghiệp (2006) vốn nặng về diễn giải định tính, luận án đã xây dựng một hệ thống 4 nhóm chỉ tiêu định lượng (giảm nghèo, nâng cao năng lực, tiếp cận nguồn lực, công bằng thu nhập) và kết hợp phân tích đa tầng trên bộ dữ liệu lớn VHLSS qua 6 chu kỳ khảo sát (2002–2012) với các kỹ thuật phân tích ngũ vị phân mở rộng và phân tách hệ số Gini.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa cảnh báo cao là: Thu nhập bình quân gia tăng và tỷ lệ nghèo chung giảm mạnh nhưng bất bình đẳng thu nhập lại giãn rộng nhanh chóng (nhóm 5 gấp 8,8 lần nhóm 1 năm 2012). Đặc biệt, các chính sách hỗ trợ y tế và giáo dục dù mở rộng độ bao phủ nhưng vẫn tạo ra "gánh nặng chi phí tiền túi" rất lớn đối với người nghèo, biến chi phí y tế trở thành nguyên nhân hàng đầu gây bẫy nghèo hóa (medical poverty trap).

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng và tái lập nghiên cứu không?

Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình trích xuất và xử lý dữ liệu từ các bộ điều tra VHLSS của Tổng cục Thống kê, định rõ các tiêu chí phân nhóm ngũ vị phân, chuẩn nghèo dinh dưỡng (2.230 Kcal), chuẩn nghèo lương thực (343.000đ) và chuẩn nghèo chung (653.000đ), tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng quy trình phân tích.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Chương trình nghiên cứu tập trung vào: (1) Xây dựng mô hình phân phối thích ứng với già hóa dân số và chuyển đổi số; (2) Đo lường tác động của biến đổi khí hậu đến tái nghèo ở các vùng sinh thái tổn thương; (3) Hoàn thiện thể chế an sinh xã hội cho khu vực lao động phi chính thức trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

---

Kết luận

1. Hoàn thiện khung lý luận phân phối toàn diện: Luận án đã hệ thống hóa và phát triển khung lý thuyết Kinh tế chính trị về chính sách phân phối vì người nghèo, chứng minh mối quan hệ hữu cơ biện chứng giữa phân bổ nguồn lực đầu vào và phân phối kết quả đầu ra.
2. Đánh giá thực chứng sâu sắc thực trạng phân phối tại Việt Nam giai đoạn 2000–2014: Chỉ ra những thành tựu nổi bật trong giảm nghèo nhanh, đồng thời bóc tách các điểm nghẽn về bất bình đẳng cơ hội, gánh nặng chi phí y tế - giáo dục và hạn chế tiếp cận đất đai của người nghèo.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp mang tính khả thi cao: Thiết lập 6 nhóm giải pháp đồng bộ từ nâng cao năng lực cá nhân, mở rộng tiếp cận nguồn lực sản xuất, đảm bảo công bằng trong phân phối tiền lương, đến nâng cao năng lực quản trị công của bộ máy Nhà nước.
4. Tạo lập sự chuyển dịch hệ hình (Paradigm Shift): Chuyển dịch căn bản từ tư duy "cứu trợ xã hội thụ động giải quyết phần ngọn" sang "đầu tư phát triển năng lực nội sinh và tạo lập cơ hội bình đẳng cho người nghèo".
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Khơi mở các hướng tiếp cận liên ngành giữa kinh tế chính trị, kinh tế lượng vi mô và xã hội học phát triển trong nghiên cứu an sinh xã hội và giảm nghèo đa chiều.
6. Di sản khoa học bền vững: Cung cấp hệ thống luận cứ học thuật và bằng chứng thực nghiệm chuẩn xác, phục vụ trực tiếp cho công tác hoạch định chính sách kinh tế - xã hội vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan nghiên cứu về chính sách phân phối và giảm nghèo. Chƣơng 2: Chính sách phân phối vì ngƣời nghèo: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế. Chƣơng 3: Thực trạng chính sách phân phối vì ngƣời nghèo ở Việt Nam. Chƣơng 4: Quan điểm định hƣớng và giải pháp hoàn thiện chính sách phân phối vì ngƣời nghèo ở Việt Nam.

7 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CHÍNH SÁCH PHÂN PHỐI VÌ NGƢỜI NGHÈO 1.1 Nghiên cứu về chính sách phân phối Những nghiên cứu lý thuyết của các tác giả nƣớc ngoài cho thấy, chính sách phân phối đƣợc nghiên cứu tập trung chủ yếu ở phân phối thu nhập đầu ra của các hoạt động kinh tế. Các lý thuyết này đã đƣợc nhiều nhà kinh tế học trên thế giới nghiên cứu, phát triển và hoàn thiện trong hơn 250 năm qua, từ Francois Quesnay (1694 - 1774), Adam Smith (1723-1790) tới Karl Marx (1818-1883), John Maynard Keynes (1883-1946) và Pual Antony Samuelson… Khái niệm phân phối lần đầu tiên có mặt trong lý thuyết kinh tế của Francois Quesnay và một số nhà kinh tế trọng nông Pháp từ những năm 1750 nhƣng những vấn đề lý luận về phân phối thu nhập chỉ thực sự xuất hiện sau công trình Wealth of Nations (1776) của Adam Smith và đƣợc hệ thống thành một lý thuyết phân phối thu nhập với David Ricardo (1817). Từ đó đến nay, lý thuyết phân phối thu nhập đã không ngừng phát triển với sự đóng góp, bổ sung, hoàn thiện của các học giả, các nhà kinh tế trên thế giới. Nhìn chung, lý thuyết phân phối thu nhập bao gồm: giải thích bản chất của phân phối thu nhập, các yếu tố tác động đến quá trình phân phối thu nhập, phân tích các vấn đề nảy sinh từ kết quả của phân phối thu nhập nhƣ bất bình đẳng kinh tế, nghèo đói, sự can thiệp của nhà nƣớc… Lý luận về phân phối thu nhập có liên quan đến cơ chế vận động của các chủ thể tham gia thị trƣờng, đồng thời nó gắn chặt với quan điểm giải quyết vấn đề công bằng xã hội.

Về nghiên cứu thực tiễn, phân phối thu nhập đƣợc các tác giả nƣớc ngoài nghiên cứu gắn liền với một số vấn đề nhƣ tăng trƣởng kinh tế, bất bình 8 đẳng thu thập, trong mối quan hệ với các chính sách kinh tế khác hay liên quan đến giảm nghèo. Có thể nói đến một số công trình sau: Phân phối thu nhập trong mối quan hệ với tăng trƣởng kinh tế đã đƣợc đƣa ra qua cuốn sách“Tăng trưởng kinh tế và phân phối thu nhập”. Đây là cuốn sách tập hợp các bài viết trao đổi kinh nghiệm của các quốc gia tại hội nghị quốc tế diễn ra tại Philipin vào tháng 11/1989 trong việc tìm những biện pháp thích hợp giải quyết mối quan hệ giữa tăng trƣởng kinh tế và phân phối thu nhập. Cuốn sách này đã đƣợc Viện Châu Á và Thái Bình Dƣơng biên dịch vào năm 1993 do NXB Khoa học xã hội ấn hành.

Các bài viết trong cuốn sách đã đề cập đến các vấn đề ở các nƣớc trong khu vực nhƣ các quan niệm khác nhau về tăng trƣởng kinh tế và phân phối thu nhập, vai trò của chính phủ và của các tổ chức phi chính phủ trong việc khắc phục tình trạng nghèo khổ và tạo công ăn việc làm, các biện pháp tăng trƣởng kinh tế và phân phối thu nhập công bằng. Phân phối thu nhập liên quan đến bất bình đẳng thu nhập đã đƣợc đề cập qua một số công trình nghiên cứu nhƣ: “Chính sách thuế và bất bình đẳng thu nhập ở Mỹ giai đoạn 1979 – 2009: Một cách tiếp cận phân tích”. Đây là công trình nghiên cứu của các tác giả Olivier Bargain (UC Dublin), Mathias Dolls (University of Cologne), Herwig Immervoll (OECD), Dirk Neumann (University of Cologne), Andreas Peichl (University of Cologne), Nico Pestel (University of Cologne), Sebastian Siegloch (University of Cologne) đƣợc ban hành năm 2011, trong đó đề cập đến việc cải cách hệ thống thuế thu nhập của Mỹ để giải quyết vấn đề bất bình đẳng thông qua việc cung cấp phƣơng pháp phân tích mới và qua đó các tác giả tìm ra đƣợc cơ chế giải quyết hiệu quả làm thay đổi thu nhập trƣớc thuế từ những ảnh hƣởng trực tiếp của việc cải cách chính sách. “Phân phối thu nhập của Nhật Bản: Viễn cảnh lịch sử và một số gợi ý” của Giáo sƣ Royshin Minami (trƣờng Đại học Hitotstubashi) đăng trên 9 Japanese Labor Review số 5 năm 2008.

Bài viết phân tích mức độ bất bình đẳng thu nhập trong các thời kỳ khác nhau ở Nhật Bản, trƣớc chiến tranh và sau chiến tranh. Bài viết cũng cho thấy bất bình đẳng phân phối thu nhập ở Nhật Bản tăng nhanh từ những năm 1980 với một nền kinh tế tăng trƣởng ổn định ở mức thấp, những tác động về mặt kinh tế, những yếu tố về chính trị xã hội có ảnh hƣởng lớn đến phân phối thu nhập ở Nhật Bản. Chính sách phân phối thu nhập trong mối quan hệ với các chính sách kinh tế đƣợc đề cập qua bài nghiên cứu: “Chính sách phân phối thu nhập ở Hà Lan: một sự dịch chuyển dạng thức” của các tác giả Van de Hork, M.Peter của Trƣờng Đại học Rotterdam, Hà Lan năm 1999. Bài viết nghiên cứu những vấn đề chính trong chính sách thu nhập của Hà Lan và đƣa ra những gợi ý từ việc phân tích ảnh hƣởng của chính sách này.

Bài viết cho thấy chính sách phân phối thu nhập chịu ảnh hƣởng rất lớn từ các chính sách kinh tế. Các tác giả cũng đã chỉ ra rằng, sự thay đổi khung lý thuyết tạo nên chính sách đã ảnh hƣởng sâu sắc đến chính sách của chính phủ. Chính phủ đã thay đổi từ việc can thiệp trực tiếp đến việc định hƣớng để các công cụ chính sách tác động đến việc phân phối thu nhập. Bài viết này cũng cho thấy, các công cụ của chính sách thuế đƣợc chấp nhận vào những năm 1990 nhƣng ảnh hƣởng của nó đến phân phối thu nhập là không rõ nét.

Những nghiên cứu trong nƣớc về phân phối nói chung có thể kể đến các công trình sau: “Phân phối thu nhâp̣ trong nền kinh tếthi ̣trường : Lý luận, thưc̣ tiêñ , vâṇ dung̣ ởViêṭNam” của TS. Mai Ngoc̣ Cƣờng vàĐỗĐƣ́c Binh̀¡ (Trung tâm Kinh tếChâu Á - Thái bình Dƣơng ) đa ̃nghiên cƣ́u nhƣ̃ng vấn đềchung về phân phối thu nhâp̣ trong nền kinh tếthi trƣợ̀ng vàphân phối thu nhâp̣ ởViêṭ Nam. Tuy nhiên, các tác giả mới chỉdƣ̀ng laịởviêc̣ nghiên cƣ́u nhƣ̃ng vấn đề vềtiền lƣơng, lơị nhuâṇ vàđiạ tô ởViêṭNam nhƣ̃ng năm đầu đổi mới (1989 - 1993). 10 “Vai trò của nhà nước trong phân phối thu nhập ở nước ta hiện nay” của tác giả Mai Hữu Thực, NXB Chính trị quốc gia 2004.

Cuốn sách này đề cập đến một số vấn đề về vai trò của nhà nƣớc và một số công cụ đƣợc nhà nƣớc sử dụng để điều tiết thu nhập nhƣ chính sách tiền lƣơng, chính sách thuế và một số chính sách xã hội. “Phân phối trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”, sách chuyên khảo do Nguyễn Công Nghiệp chủ biên, nhà xuất bản Chính trị Quốc Gia 2006. Cuốn sách này nghiên cứu tổng hợp các vấn đề phân phối nói chung trong chủ nghĩa xã hội, tình hình phân phối trƣớc và sau đổi mới ở Việt Nam. Tuy nhiên, những nghiên cứu trong cuốn sách này chƣa thấy chỉ ra đƣợc sự bất hợp lý trong phân phối thu nhập giữa các khu vực kinh tế, giữa các vùng miền, chƣa đi sâu nghiên cứu tác động của chính sách phân phối vì ngƣời nghèo và giải pháp đƣa ra vẫn thiên về các giải pháp cho tăng trƣởng.

Năm 2010, đề tài cấp nhà nƣớc “Vấn đề phân phối và thu nhập trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam” mã số KX.20/06-10 của Phí Mạnh Hồng đã luận giải những vấn đề lý luận chính trị mới liên quan trực tiếp đến quan hệ phân phối và thu nhập trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa Việt Nam, góp phần giải quyết những vấn đề thực tiễn bức xúc về phân phối và thu nhập, tạo động lực thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế đi đôi với tiến bộ và công bằng xã hội. Đây là công trình nghiên cứu xem xét phân phối cả dƣới góc độ phân phối các các cơ hội phát triển song mới chỉ thiên về phân tích dƣới góc độ lý thuyết, phân tích thực trạng chƣa đi sâu vào việc phân tích các chính sách tạo cơ hội phát triển cho ngƣời nghèo. Phân phối thu nhập trong doanh nghiệp còn đƣợc nghiên cứu qua một số công trình nhƣ: 11 “Vấn đề phân phối thu nhập trong các loại hình doanh nghiệp ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Công Nhự do Nhà xuất bản Thống kê 2006 ấn hành đã đề cập đến phân phối thu nhập song chỉ gói gọn việc phân phối thu nhập các loại hình doanh nghiệp. “Vâṇ dung̣ môṭ sốphương pháp thống kê nghiên cứu tình hình phân phối thu nhâp̣ trong các doanh nghiêp̣ ngành côn g nghiêp̣ ViêṭNam”.

Đây là luận án tiến sĩ của Phạm Văn Quyết bảo vệ năm 2007, trong đó sƣ̉ dung̣ môṭ sốphƣơng pháp thống kê (truyền thống vàhiêṇ đaị) phân tich́ các mối quan hê ̣vàcác nhân tốảnh hƣởng đến phân phối thu nhâp̣ của các doanh nghiệp công nghiêp̣ ViêṭNam. Luận án “Phân phối thu nhập trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Hà Nội” (2012) của Dƣơng Ngọc Thanh đã khái quát có chọn lọc những vấn đề lý luận về phân phối thu nhập qua các trƣờng phái kinh tế thị trƣờng. Từ đó làm mới lý luận về lợi ích kinh tế và phân phối thu nhập trong các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài trong điều kiện một nền kinh tế thị trƣờng hiện đại. Từ việc phân tích thực trạng của phân phối thu nhập trong các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài tại Hà Nội, luận án chỉ ra những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân trong lĩnh vực này.

Đề xuất một số quan điểm, giải pháp để hoàn thiện phân phối thu nhập trong các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài ở Hà Nội, đảm bảo hài hoà các lợi ích, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô. Luận án này cũng nhấn mạnh đến khía cạnh thể chế phân phối trong các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài.2 Nghiên cứu về giảm nghèo Trƣớc hết nói về các công trình nghiên cứu của các tác giả và tổ chức quốc tế về giảm nghèo ở Việt Nam, đầu tiên phải kể đến các nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới. Họ đã có một loạt các công trình nghiên cứu công bố qua các năm.