Chương 1: Sự tƣơng tác thể loại trong văn học và tùy bút Nguyễn Tuân Chương 2: Bút ký và du ký trong tùy bút Nguyễn Tuân sau năm 1945 Chương 3: Truyện và thơ trong tùy bút Nguyễn Tuân sau năm 1945 12 Chƣơng 1: SỰ TƢƠNG TÁC THỂ LOẠI TRONG VĂN HỌC VÀ TÙY BÚT NGUYỄN TUÂN 1. Sự tƣơng tác thể loại trong văn học 1. Tương tác thể loại bắt nguồn từ đặc trưng của thể loại văn học Theo quan niệm truyền thống, tác phẩm văn học được chia thành ba loại lớn: tự sự, trữ tình, kịch. Từ các loại này được chia thành các thể nhỏ khác có cùng một số đặc điểm chung về cách tổ chức nội dung và triển khai ý đồ nghệ thuật của tác giả.
Ở loại tự sự có các thể như: tiểu thuyết, truyện ngắn, ký, văn chính luận… Loại trữ tình có các thể thơ, phú, vãn, ngâm… loại kịch gồm bi kịch, hài kịch, chính kịch… Như vậy, loại hình là gì? Loại hình văn học là gì? Thể loại văn học là gì? Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa: “Loại hình là tập hợp sự vật, hiện tượng cùng có chung đặc điểm nào đó. Mọi sự vật hiện tượng trong tự nhiên và xã hội đều tồn tại trong kiểu loại, chủng loại của nó. Có chăng những sự vật hiện tượng mới, cá biệt không tồn tại trong loại nào thì bản thân nó lại được xếp vào một loại mới để phân biệt với các loại khác. Mỗi chủng loại có những đặc trưng, những quy luật tồn tại nhất định.
Loại lớn bao gồm trong nó hệ thống loại hình nhỏ hơn; đến lượt mình, các loại hình nhỏ lại bao gồm trong nó các cá thể cụ thể nhỏ hơn”. Như vậy, văn học cũng là một loại hình, nằm trong một loại hình lớn hơn là loại hình nghệ thuật. Loại hình nghệ thuật là những hình thức tồn tại ổn định của nghệ thuật như hình họa, kiến trúc, điêu khắc, âm nhạc, văn học, sân khấu, xiếc, nhiếp ảnh, điện ảnh… Với tư cách là một loại hình, loại hình văn học lại chứa đựng trong nó những loại hình nhỏ hơn là loại hình văn học dân gian, loại hình văn học trung đại, loại hình văn học hiện đại. Ngoài những đặc điểm chung của loại hình lớn là văn học, các loại hình văn học nhỏ hơn lại có những đặc trưng riêng của nó.
13 Thể loại văn học là chỉ quy luật tồn tại mang tính loại hình của tác phẩm văn học. Trong đó, ứng với một nội dung nhất định là một hình thức tương ứng, phù hợp đến mức tối ưu để chuyển tải nội dung tác phẩm. Trong mỗi thể loại có sự thống nhất, quy định lẫn nhau giữa các yếu tố như chủ đề, đề tài, tư tưởng, nhân vật, hình thức lời văn, kết cấu tác phẩm… Nói đến thể loại là nói đến hình thức tồn tại chỉnh thể của tác phẩm mang tính quy luật đặc thù. Ở đó có sự thống nhất mang tính nguyên tắc của việc tổ chức tác phẩm, phương thức thể hiện thực tại và giao tiếp thẩm mỹ.
Thể loại văn học mang tính ổn định, truyền thống vừa có tính vận động, biến đổi. Tính ổn định thể hiện ở giới hạn tiếp xúc đời sống, một cách nhìn, một cách tiếp cận, một trường quan sát, một quan niệm với hiện thực… Tính vận động, biến đổi của thể loại bắt nguồn từ quy luật phát triển không ngừng của vật chất, trong đó có quy luật vận động của xã hội buộc thể loại phải thay đổi để đáp ứng xu thế của thời đại. Trường hợp này có thể vận dụng ở thơ ca. Thời trung đại, thơ điệu ngâm được xem trọng bởi yêu cầu cách điệu hóa cao độ và quan niệm về cái đẹp nằm ở tâm chí đạo của người quân tử nên thơ ca phải có vần điệu, đăng đối… Đến thời hiện đại, hiện thực cuộc sống sôi nổi đã ùa vào trong thơ để đáp ứng nhu cầu phản ánh hiện thực của văn chương.
Vì vậy thơ ca phải vỡ tung về hình thức để cuộc sống ùa vào. Thơ tự do, thơ không vần điệu vẫn được đón nhận nhiệt thành từ độc giả. Đồng thời tác phẩm là sản phẩm trí tuệ của nhà văn, những nhân cách siêu cá thể, vì vậy cũng chịu sự tác động của tư tưởng nhà văn trong quá trình sáng tác. Đối với các nhà văn, nhà thơ lớn, họ có khả năng tự biến đổi các thể loại truyền thống để tạo nên những tác phẩm độc đáo đan xen giữa tự sự và trữ tình, hoặc ngược lại.
Trường hợp Tản Đà viết tác phẩm Hầu trời, Khối tình con, Giấc mộng con… là ví dụ tiêu biểu, mặc dù là những tác phẩm thơ nhưng tính tự sự rất rõ, hoặc là tác phẩm tự sự nhưng lại giàu chất thơ. Sự đan xen đó làm nên tính độc đáo cho tác phẩm của Tản Đà đồng thời cũng mở đường cho quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam. Như vậy, tính vận động biến đổi của thể loại chính là cơ sở cho hiện tượng tương tác thể loại trong văn học. Các thể loại văn học nhiều khi không tồn tại độc lập, riêng lẻ mà có sự đan xen, hòa phối vào nhau, tạo nên các thể loại trung gian như truyện ngắn trữ tình, truyện ngắn tiểu thuyết hóa, thơ tự sự… 14 Nhìn từ sự biến đổi không ngừng của hiện thực, thể loại buộc phải vận động để phản ánh hiện thực cuộc sống với những bộn bề phức tạp của nó.
Thể loại phá vỡ biên giới của nó để cho hiện thực ùa vào. Trường hợp của thơ là một minh chứng sinh động nhất. Thể thơ thất ngôn bát cú đường luật không còn giữ nguyên định dạng vốn có mà biến đổi theo nhu cầu thể hiện chất liệu cuộc sống của nhà thơ. Ở cuối thế kỷ XIX, thể loại này đã phá tung niêm luật, vần đối, bố cục để diễn đạt trọn vẹn tình ý của tác giả.
Nhìn vào sáng tác của Tú Xương, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Thiện Kế, Học Lạc… người ta sẽ thấy rõ điều này. Ngay cả thơ cũng đan xen hình thức kể chuyện của truyện như trường hợp các tác phẩm ở đầu thế kỷ XX của Nguyễn Nhược Pháp, Tản Đà, Á Nam Trần Tuấn Khải… Thể loại ký cũng dung nạp nhiều hình thức thể loại khác như thơ, truyện… để tuân thủ nguyên tắc ghi chép hiện thực… Như vậy, xuất phát từ sự thay đổi của hiện thực, thể loại cũng phải biến đổi theo xu hướng nhìn sang các thể loại khác nhằm thể hiện chiều sâu cuộc sống. Thể loại văn học mang tính thời đại, mang tính lịch sử đồng thời mang tính dân tộc. Mỗi thời đại sẽ có hệ thống thể loại đặc thù mang tính ổn định nhưng không bao giờ là bất biến bởi thời đại biến đổi và giai đoạn chuyển tiếp của thời đại sẽ nảy sinh sự giao thoa, đan xen cũ mới trong bản thân thể loại.
Ở góc độ tác giả, mỗi nhà văn là một cá tính sáng tạo vô cùng phong phú. Bản thân tác giả, trong quá trình sáng tạo luôn phấn đấu không lặp lại chính mình và không lặp lại người khác. Vì vậy, những nghệ sĩ lớn thường tiếp thu các truyền thống thể loại khác nhau, tạo ra các hình thức thể loại mới. Sự sáng tạo đó đã tạo ra tính đa dạng trong thể hiện nội dung, hình thức cho các thể loại vốn ổn định đồng thời cũng tạo ra những thể loại mới.
Nếu có hiện thực phong phú mà không có tài năng sáng tạo của nhà văn cũng không thể làm nên những tác phẩm mới về nội dung, độc đáo về cách thể hiện cũng đồng nghĩa với việc không tạo ra sự tương tác thể loại hay sản sinh thể loại mới. Mỗi nhà văn thường thể nghiệm ở nhiều thể loại khác nhau, điều đó dễ đưa đến sự đan xen thể loại trong tác phẩm của họ. Bản thân tác giả và tài năng sáng tạo của họ là cội nguồn của tương tác thể loại trong văn học. Nếu không có sự sáng tạo của các nhà Thơ mới như Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Huy Cận… thì thi ca Việt Nam vẫn còn mãi đóng khung ở niêm luật, 15 đăng đối, câu chữ réo rắt.
Chính họ đã tạo nên sự giao hòa Đông Tây trong sáng tác của mình với một chút Đường Thi, một chút Sonet để làm nên những tác phẩm bất hủ với thời gian. Tương tác thể loại là quy luật mang tính đặc thù của tác phẩm văn học. Nó diễn ra trên nhiều cấp độ khác nhau của thể loại văn học. Từ cấp độ nhỏ nhất như các yếu tố ngôn từ đến cấp độ lớn hơn như cấu trúc tác phẩm.
Vì vậy, khi nhận thức về thể loại tác phẩm văn học phải hết sức mềm dẻo. Thể loại chỉ tồn tại độc lập tương đối và phải chấp nhận cả các thể loại lệch chuẩn. Tương tác thể loại trong văn học là hiện tượng đa dạng, đa chiều Như trên đã khẳng định, sự tương tác thể loại trên thực tế đã diễn ra và được đón nhận như sự thật hiển nhiên không thể bàn cãi. Nhưng thực tế sự tương tác ấy đã diễn ra như thế nào? Theo quy luật nào và có thể phân loại được sản phẩm của sự tương tác ấy hay không? Đó là điều nhiều nhà nghiên cứu đã nỗ lực đi tìm và công bố những kết quả đáng ghi nhận.
Trước tiên, giới nghiên cứu đều khẳng nhận, sự tương tác thể loại trong văn học là hiện tượng đa dạng, đa chiều. Có thể thấy, sự tương tác thể loại không chỉ diễn ra trên chiều đồng đại giữa các thể loại mà còn diễn ra trên chiều lịch đại, đương nhiên chiều lịch đại này không chỉ có một chiều mà tương tác hai chiều quá khứ và tương lai. Các thể loại trong cùng một phạm trù văn học tương tác lẫn nhau đồng thời cũng có trường hợp thể loại ở phạm trù này tương tác với thể loại ở phạm trù khác ở quá khứ hoặc ở tương lai. Trường hợp ở văn học Việt Nam, thể loại văn học ở phạm trù văn học hiện đại tương tác với phạm trù văn học trung đại hoặc thể loại văn học thời trung đại tương tác với thể loại ở phạm trù hiện đại mang tính chất dự báo.
Chẳng hạn, một số tiểu thuyết ở thời hiện đại lại chịu ảnh hưởng kiểu kết cấu của tiểu thuyết chương hồi thời trung đại vốn thuộc thể loại hoàn toàn khác.
