Luận án TS: Tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu tiếng Anh - Trần Văn Dương

Luận văn thạc sĩ phân tích cách tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt so với tiếng Anh. Nghiên cứu chuyên sâu về ngữ pháp, từ vựng và tư duy

• Tác giả: Trần Văn Dương
• Người hướng dẫn: Tô Minh Thanh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu
• Đề tài: Tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khám phá Tri nhận Không gian và Hướng Vận động Cái nhìn tổng quan về tiếng Việt đối chiếu tiếng Anh 55 ký tự

Nghiên cứu về tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học nhận thức. Lĩnh vực này tập trung vào cách các cộng đồng ngôn ngữ khác nhau ý niệm hóa và biểu đạt không gian cũng như các chuyển động trong thế giới quan của họ. Việc đối chiếu không chỉ làm rõ sự đa dạng ngôn ngữ mà còn hé lộ những đặc trưng văn hóa sâu sắc ảnh hưởng đến tư duy con người.

1.1. Ý niệm hóa không gian Nền tảng nhận thức trong ngôn ngữ học 55 ký tự

Ý niệm hóa không gian là quá trình con người xây dựng các khái niệm về không gian dựa trên kinh nghiệm tri giác và tương tác với thế giới. Trong ngôn ngữ học nhận thức, ý niệm hóa không gian không chỉ là việc phản ánh khách quan thế giới vật lý mà còn là kết quả của quá trình tri nhận chủ quan. Các cộng đồng ngôn ngữ và văn hóa khác nhau có thể ý niệm hóa không gian theo những sơ đồ hình ảnh (image schemas) tương đồng hoặc khác biệt. Theo Lý Toàn Thắng (2008:182), ý niệm chứa đựng tri thức và sự hiểu biết của con người về thế giới, mang tính phổ quát nhân loại đồng thời đậm nét đặc thù văn hóa - dân tộc. Điều này thể hiện rõ trong cách mỗi ngôn ngữ lựa chọn các biểu thức để mã hóa các quan hệ không gian. Hiểu rõ quá trình ý niệm hóa không gian là chìa khóa để phân tích sâu sắc ngữ nghĩa và cấu trúc của các từ ngữ chỉ không gian trong bất kỳ ngôn ngữ nào, đặc biệt khi thực hiện các nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Anh.

1.2. Tri nhận không gian Định nghĩa và phân loại trong nghiên cứu đối chiếu 59 ký tự

Trong nghiên cứu về tri nhận không gian, không gian được phân loại thành ba cấp độ chính: (1) Không gian vật lý (physical space), là không gian khách quan, tồn tại độc lập bên ngoài con người; (2) Không gian nhận thức (conceptual space), hay không gian chủ quan, là kết quả của sự tri nhận không gian khách quan, tồn tại trong tâm trí con người. Nó còn được gọi là không gian được tri giác (perceptual space) hoặc không gian được phản ánh (projected space); (3) Không gian được biểu đạt trong ngữ nghĩa của các từ chỉ không gian, được gọi là không gian trong ngôn ngữ (space in language), phản ánh sâu sắc nhận thức thế giới của người bản xứ và của mỗi cộng đồng ngôn ngữ. Như vậy, việc nghiên cứu tri nhận không gian đòi hỏi xem xét mối quan hệ phức tạp giữa thế giới thực và cách con người mã hóa thế giới đó qua ngôn ngữ. Sự đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Anh trong lĩnh vực này giúp làm nổi bật những đặc trưng riêng có trong cấu trúc ngữ nghĩa và cách biểu đạt quan hệ không gian của mỗi hệ thống ngôn ngữ.

II. Thách thức trong Phân tích Ngữ nghĩa Không gian và Hướng Vận động giữa tiếng Việt và tiếng Anh 60 ký tự

Việc phân tích ngữ nghĩa từ chỉ không gian và hướng vận động trong các ngôn ngữ, đặc biệt là khi đối chiếu tiếng Việt và tiếng Anh, đặt ra nhiều thách thức đáng kể. Sự khác biệt về cấu trúc ngôn ngữ, hệ thống từ vựng, và đặc biệt là cách mỗi nền văn hóa kiến tạo các khung quy chiếu không gian, đều ảnh hưởng đến quá trình nghiên cứu và tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt cốt lõi. Hiểu rõ những thách thức này là bước đầu để xây dựng một phương pháp nghiên cứu hiệu quả và toàn diện.

2.1. Sự phức tạp của phạm trù tỏa và quan hệ không gian 54 ký tự

Trong ngôn ngữ học, phạm trù tỏa (có thể hiểu là cách các yếu tố không gian được mã hóa và lan tỏa trong các biểu thức ngôn ngữ) và các quan hệ không gian là những khái niệm phức tạp. Việc biểu đạt các mối quan hệ như bao chứa (containment), tiếp xúc (contact), nâng đỡ (support), trùng khớp (coincidence), gần kề (contiguity), và tiếp giáp (proximity) không phải lúc nào cũng trực tiếp tương ứng giữa tiếng Việt và tiếng Anh. Chẳng hạn, một giới từ trong tiếng Anh có thể có nhiều cách diễn đạt khác nhau trong tiếng Việt tùy thuộc vào ngữ cảnh cụ thể và sắc thái ý nghĩa. Những giới từ topo (topological prepositions) hoặc tác tử liên hệ topo (topological relators) biểu đạt các loại quan hệ không gian này có mối quan hệ khá phức tạp với các loại khung quy chiếu. Sự đa dạng trong cách biểu đạt này đòi hỏi một phân tích sâu sắc và tinh tế để tránh những hiểu lầm trong giao tiếp và trong các nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu về tri nhận không gian.

2.2. Khác biệt văn hóa ảnh hưởng tri nhận không gian Vấn đề chính yếu 60 ký tự

Không gian không chỉ là một khái niệm vật lý mà còn là một cấu trúc nhận thức được định hình bởi văn hóa. Sự khác biệt về văn hóa giữa người Việt và người nói tiếng Anh có ảnh hưởng sâu sắc đến cách họ tri nhận không gian và biểu đạt nó qua ngôn ngữ. Chẳng hạn, cách người Việt sử dụng các từ chỉ phương hướng có thể liên quan đến các yếu tố địa lý và xã hội đặc trưng của Việt Nam, khác với cách người Anh ngữ sử dụng hệ thống phương hướng dựa trên các trục tọa độ hoặc vật thể. Fillmore (1982b:373-400) sử dụng thuật ngữ khung (frame) để mô tả hệ thống các ý niệm gắn liền với bối cảnh văn hóa. Những khác biệt này là vấn đề chính yếu cần được làm rõ khi nghiên cứu tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh, bởi lẽ chúng không chỉ nằm ở bề mặt ngôn ngữ mà còn ăn sâu vào cấu trúc tư duy và thế giới quan của người bản xứ. Nhận diện và phân tích những ảnh hưởng này giúp nâng cao sự hiểu biết về tính đặc thù của mỗi ngôn ngữ.

III. Phương pháp Luận đối chiếu Tri nhận Không gian và Hướng Vận động trong ngôn ngữ 60 ký tự

Để nghiên cứu hiệu quả tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh, việc áp dụng các phương pháp luận khoa học là vô cùng cần thiết. Phương pháp này không chỉ dừng lại ở việc so sánh từ vựng mà còn đi sâu vào cấu trúc ngữ pháp, ngữ nghĩa và các cơ chế nhận thức. Nền tảng của phương pháp luận này thường dựa trên ngôn ngữ học đối chiếu kết hợp với các lý thuyết từ ngôn ngữ học nhận thức, nhằm làm rõ cách thức mà không gian được ý niệm hóa và biểu đạt trong từng ngôn ngữ.

3.1. Phân tích ngữ liệu và cơ sở lý thuyết ngôn ngữ học nhận thức 60 ký tự

Việc thu thập và phân tích ngữ liệu là bước khởi đầu quan trọng trong nghiên cứu tri nhận không gian và hướng vận động tiếng Việt tiếng Anh. Ngữ liệu có thể bao gồm các văn bản viết, hội thoại, hoặc thậm chí là các dữ liệu từ các thí nghiệm tâm lý ngôn ngữ. Việc lựa chọn ngữ liệu đại diện và phong phú đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Bên cạnh đó, các cơ sở lý thuyết của ngôn ngữ học nhận thức đóng vai trò định hướng cho quá trình phân tích. Các khái niệm như sơ đồ hình ảnh (image schemas), mô hình văn hóa lý tưởng (ICMs - Idealized Cognitive Models), và khung nhận thức (frames) giúp giải thích cách con người kiến tạo ý nghĩa và tổ chức tri thức về không gian. Áp dụng các lý thuyết này, nghiên cứu có thể đi sâu vào bản chất của việc ý niệm hóa không gian và cách nó được thể hiện qua các cấu trúc ngôn ngữ cụ thể, cung cấp nền tảng vững chắc cho phân tích đối chiếu.

3.2. Áp dụng khung quy chiếu và thuộc tính topo để làm rõ cấu trúc 59 ký tự

Trong nghiên cứu đối chiếu tri nhận không gian, việc áp dụng các khái niệm về khung quy chiếu (frames of reference) và thuộc tính topo (topological properties) là hết sức cần thiết. Khung quy chiếu đề cập đến hệ thống tọa độ mà con người sử dụng để định vị các đối tượng trong không gian, bao gồm khung tuyệt đối, tương đối và nội tại. Sự khác biệt trong việc ưu tiên sử dụng các loại khung này giữa tiếng Việt và tiếng Anh có thể phản ánh những đặc trưng tư duy khác nhau. Đồng thời, không gian được ý niệm hóa trong ngôn ngữ không phải là không gian Euclid mà là không gian có tính topo, nghĩa là bao gồm những quan hệ tương đối chứ không phải có tính định lượng, cố định và tuyệt đối (Talmy, 1988:170-171; Tyler & Evans, 2003:21-22, 58). Phân tích các thuộc tính topo giúp làm rõ cách các giới từ hay từ chỉ vị trí thể hiện các mối quan hệ không gian cơ bản như bao chứa, tiếp xúc, hay gần kề. Sự kết hợp giữa khung quy chiếu và thuộc tính topo cung cấp một công cụ mạnh mẽ để làm sáng tỏ các cấu trúc ngữ nghĩa phức tạp của tri nhận không gian trong cả hai ngôn ngữ.

IV. Kết quả Nghiên cứu về Tri nhận Không gian và Hướng Vận động trong tiếng Việt và tiếng Anh 60 ký tự

Các nghiên cứu chuyên sâu, bao gồm cả luận án tiến sĩ Trần Văn Dương, đã mang lại những kết quả quan trọng về tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh. Những phát hiện này không chỉ góp phần làm sâu sắc thêm hiểu biết về cấu trúc ngữ nghĩa của hai ngôn ngữ mà còn mở ra những góc nhìn mới về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và nhận thức. Tổng hợp các kết quả giúp chúng ta thấy rõ bức tranh toàn diện về cách hai cộng đồng ngôn ngữ này kiến tạo thế giới không gian.

4.1. Điểm tương đồng và khác biệt trong biểu đạt không gian ngôn ngữ 60 ký tự

Mặc dù tiếng Việt và tiếng Anh thuộc hai ngữ hệ khác nhau, các nghiên cứu đối chiếu đã chỉ ra cả những điểm tương đồng và khác biệt đáng chú ý trong cách chúng biểu đạt tri nhận không gian và hướng vận động. Các điểm tương đồng thường nằm ở cấp độ ý niệm hóa không gian phổ quát của con người, chẳng hạn như khả năng nhận diện các quan hệ cơ bản như 'trong', 'trên', 'dưới'. Tuy nhiên, sự khác biệt lại nổi bật ở cách mã hóa ngôn ngữ cụ thể. Chẳng hạn, tiếng Việt có thể sử dụng các từ chỉ bộ phận cơ thể (như 'đầu', 'chân', 'lưng') để biểu đạt vị trí không gian (như 'trên đầu', 'dưới chân') một cách linh hoạt hơn tiếng Anh. Trong khi đó, tiếng Anh lại có hệ thống giới từ phức tạp hơn để diễn tả các sắc thái quan hệ không gian tinh vi. Các nghiên cứu đã phân tích cụ thể sự khác biệt trong việc sử dụng các giới từ topo và các cấu trúc ngữ pháp liên quan đến hướng vận động, như cách diễn tả sự di chuyển tới một đích đến hay nguồn gốc. Những phát hiện này khẳng định rằng mặc dù có chung một thế giới vật lý, cách các ngôn ngữ tri nhận không gian lại mang những dấu ấn riêng biệt của từng cộng đồng văn hóa.

4.2. Ảnh hưởng của ngôn ngữ đến tư duy và tri nhận không gian 56 ký tự

Các kết quả nghiên cứu củng cố giả thuyết về sự ảnh hưởng lẫn nhau giữa ngôn ngữ và tư duy, đặc biệt trong lĩnh vực tri nhận không gian. Ngôn ngữ không chỉ là công cụ để mô tả thế giới mà còn là hệ thống định hình cách con người nhìn nhận và tổ chức thế giới đó. Chẳng hạn, sự giàu có của các từ chỉ hướng và vị trí trong một ngôn ngữ có thể khuyến khích người bản xứ chú ý hơn đến các đặc điểm không gian cụ thể. Đối với tiếng Việt và tiếng Anh, sự khác biệt trong cách diễn đạt hướng vận động và các quan hệ không gian có thể dẫn đến những cách thức tư duy hơi khác nhau về vị trí và chuyển động. Luận án của Trần Văn Dương (2019) đã làm rõ cách các biểu thức ngôn ngữ phản ánh không gian nhận thức và cách người nói tiếng Việt và tiếng Anh xây dựng các mô hình tinh thần về không gian. Việc thấu hiểu ảnh hưởng này có ý nghĩa quan trọng trong các lĩnh vực như tâm lý học nhận thức, nhân học ngôn ngữ, và cả trong thiết kế giao diện người dùng, nơi mà việc tri nhận không gian đóng vai trò cốt lõi.

V. Ứng dụng Thực tiễn Nâng cao hiệu quả Giảng dạy và Học tập Ngôn ngữ dựa trên Tri nhận Không gian Đối chiếu 60 ký tự

Kết quả nghiên cứu về tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh không chỉ có giá trị khoa học mà còn mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, đặc biệt trong lĩnh vực giảng dạy và học tập ngoại ngữ. Việc áp dụng những hiểu biết này giúp cải thiện phương pháp sư phạm, tạo ra các tài liệu học tập hiệu quả hơn và giúp người học vượt qua những rào cản nhận thức do sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ gây ra.

5.1. Giảng dạy ngữ pháp và từ vựng về không gian cho người học tiếng Anh Việt 60 ký tự

Dựa trên những phân tích đối chiếu về tri nhận không gian, giáo viên có thể thiết kế các bài học chuyên biệt để giúp người học tiếng Anh hiểu sâu sắc hơn về cách người Việt biểu đạt không gian, và ngược lại. Thay vì chỉ học thuộc lòng các giới từ, người học có thể được trang bị kiến thức về các khung quy chiếu và thuộc tính topo cơ bản định hình ngữ nghĩa từ chỉ không gian. Chẳng hạn, giải thích sự khác biệt trong cách sử dụng 'on' và 'in' của tiếng Anh so với 'trên' và 'trong' của tiếng Việt, không chỉ về mặt vật lý mà còn về mặt nhận thức. Giảng dạy cần nhấn mạnh rằng cách tri nhận không gian không chỉ là vấn đề từ vựng mà là một hệ thống tư duy. Việc này giúp người học không chỉ sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác hơn mà còn phát triển khả năng tư duy theo cách của người bản xứ, từ đó nâng cao hiệu quả giao tiếp liên văn hóa. Việc đưa các ví dụ cụ thể, các tình huống giao tiếp thực tế phản ánh sự khác biệt trong hướng vận động và vị trí cũng là một cách tiếp cận hiệu quả.

5.2. Hướng nghiên cứu tương lai về tri nhận không gian và hướng vận động tiếng Việt tiếng Anh 60 ký tự

Lĩnh vực tri nhận không gian và hướng vận động tiếng Việt tiếng Anh vẫn còn nhiều tiềm năng để khám phá trong tương lai. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi ngữ liệu sang các loại hình văn bản khác nhau, hoặc tập trung vào các nhóm đối tượng đặc biệt (ví dụ: người song ngữ, trẻ em học ngôn ngữ thứ hai) để hiểu rõ hơn về quá trình lĩnh hội tri nhận không gian. Việc tích hợp các phương pháp nghiên cứu thực nghiệm từ tâm lý học hoặc khoa học thần kinh cũng có thể cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn về cơ chế nhận thức. Ngoài ra, nghiên cứu về mối liên hệ giữa tri nhận không gian với các phạm trù nhận thức khác như thời gian, cảm xúc, hoặc hành động cũng là một hướng đi đầy hứa hẹn. Những nghiên cứu này không chỉ làm phong phú thêm lý thuyết ngôn ngữ học đối chiếu và ngôn ngữ học nhận thức mà còn đóng góp vào việc phát triển các ứng dụng thực tiễn trong công nghệ dịch thuật, trí tuệ nhân tạo và giáo dục ngôn ngữ. Việc tiếp tục đi sâu vào ý niệm hóa không gian sẽ liên tục mở ra những hiểu biết mới về sự phức tạp của ngôn ngữ con người.

VI. Kết luận Tổng kết những Phát hiện then chốt về Tri nhận Không gian và Hướng Vận động 60 ký tự

Nghiên cứu về tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh là một minh chứng rõ ràng cho tính phức tạp và đa diện của ngôn ngữ. Từ việc phân tích ngữ liệu đến áp dụng các lý thuyết ngôn ngữ học nhận thức, các công trình nghiên cứu đã cung cấp những phát hiện then chốt về cách hai ngôn ngữ này kiến tạo và biểu đạt không gian. Những kết quả này không chỉ làm sâu sắc thêm kiến thức khoa học mà còn mở ra nhiều hướng ứng dụng thực tiễn quan trọng.

6.1. Tóm lược đóng góp của nghiên cứu ngôn ngữ học nhận thức 59 ký tự

Nghiên cứu trong lĩnh vực tri nhận không gian và hướng vận động tiếng Việt tiếng Anh đã đóng góp đáng kể vào ngôn ngữ học nhận thức bằng cách làm rõ mối quan hệ mật thiết giữa tư duy, văn hóa và ngôn ngữ. Nó không chỉ đơn thuần so sánh các từ ngữ mà còn đi sâu vào các cấu trúc ý niệm và các sơ đồ hình ảnh (image schemas) mà con người sử dụng để hiểu thế giới. Việc chỉ ra sự tương đồng ở cấp độ phổ quát và sự khác biệt ở cấp độ mã hóa ngôn ngữ cụ thể đã làm giàu thêm kho tàng tri thức về tính phổ quát và tính đặc thù của ngôn ngữ loài người. Các phát hiện này giúp củng cố lý thuyết về cách ý niệm hóa không gian là một quá trình chủ quan, bị ảnh hưởng bởi cộng đồng ngôn ngữ. Từ đó, các nghiên cứu này cung cấp một cái nhìn toàn diện hơn về cách thức mà ngữ nghĩa từ chỉ không gian được hình thành và phát triển trong các ngôn ngữ khác nhau, đặc biệt là trong bối cảnh ngôn ngữ học đối chiếu.

6.2. Triển vọng và tầm quan trọng của việc nghiên cứu tri nhận không gian 59 ký tự

Tầm quan trọng của việc nghiên cứu tri nhận không gian không chỉ dừng lại ở phạm vi học thuật mà còn mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác. Trong giáo dục, nó giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập ngoại ngữ, đặc biệt trong việc giải quyết các khó khăn liên quan đến ngữ nghĩa từ chỉ không gian và hướng vận động. Trong công nghệ, hiểu biết về tri nhận không gian có thể cải thiện các hệ thống xử lý ngôn ngữ tự nhiên và giao diện người dùng. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai bao gồm việc khám phá sâu hơn về mối liên hệ giữa không gian, thời gian và cảm xúc, cũng như ứng dụng các phương pháp liên ngành để có cái nhìn toàn diện hơn. Với sự phát triển của công nghệ và nhu cầu giao tiếp toàn cầu, việc tiếp tục nghiên cứu tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh sẽ tiếp tục mang lại những đóng góp giá trị cho khoa học ngôn ngữ và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh" do nghiên cứu sinh Trần Văn Dương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Tô Minh Thanh và PGS.TS. Lê Khắc Cường, bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2019, thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu (Mã số: 62.10).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Không gian được mã hóa qua các biểu thức ngôn ngữ, song cơ chế tri nhận, cấu trúc hóa kinh nghiệm không gian và phương thức biểu đạt bằng ngôn từ có sự dị biệt sâu sắc giữa các cộng đồng ngôn ngữ và văn hóa. Cùng một thực tại khách quan (chẳng hạn như sự tình "con chó đang hiện diện ở trong phòng khách"), người Việt có thể sử dụng nhiều đơn vị từ vựng mang ngữ nghĩa tương phản nhau như trong, ngoài, trên, dưới, bên tùy thuộc vào điểm nhìn và khung quy chiếu của người nói. Ngược lại, người bản ngữ tiếng Anh thường chỉ sử dụng duy nhất một giới từ chỉ quan hệ bao chứa (in). Thậm chí, nhiều trường hợp hai ngôn ngữ sử dụng các đơn vị từ vựng hoàn toàn trái ngược để định vị cùng một sự vật (ngoài tương đương với in, dưới tương đương với on).

Sự khác biệt trong việc ý niệm hóa và mã hóa không gian là nguyên nhân chính dẫn đến các lỗi sử dụng từ biểu đạt không gian của người học ngoại ngữ cũng như thách thức trong công tác dịch thuật Việt – Anh. Mặc dù lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận về không gian đã phát triển mạnh trên thế giới, các công trình khảo cứu đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Anh đi từ bản chất tri nhận của người Việt còn rất hạn chế. Phần lớn các luận án trước đây chỉ khảo sát hệ thống giới từ tiếng Anh rồi đối chiếu sang tiếng Việt, khiến các yếu tố đặc thù trong tri nhận không gian của người bản ngữ tiếng Việt chưa được làm sáng tỏ một cách toàn diện.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm hai nội dung chính:

1. Phân tích, mô tả quá trình ý niệm hóa và mã hóa không gian của người Việt qua nhóm từ định vị TRÊN – DƯỚI, TRONG – NGOÀI, và nhóm từ chỉ hướng vận động tương ứng LÊN – XUỐNG, RA – VÀO.
2. So sánh, đối chiếu ngữ nghĩa của các nhóm từ này với các hình thức biểu đạt tương đương trong tiếng Anh; nhận diện những nét tương đồng và khác biệt trong tri nhận và biểu đạt không gian giữa hai cộng đồng ngôn ngữ.

Để đạt được mục tiêu nêu trên, luận án thực hiện ba nhiệm vụ cụ thể:

1. Xây dựng khung lý thuyết về quá trình ý niệm hóa và mã hóa không gian trong ngôn ngữ, xác định vai trò của phạm trù tỏa tia và các khung quy chiếu trong định vị và định hướng không gian.
2. Xây dựng cơ sở dữ liệu ngữ liệu song ngữ bao gồm các ngữ cảnh xuất hiện của nhóm từ định vị (TRÊN – DƯỚI, TRONG – NGOÀI) và nhóm từ chỉ hướng vận động (LÊN – XUỐNG, RA – VÀO) trong tiếng Việt cùng các đơn vị biểu đạt tương đương trong tiếng Anh.
3. Phân tích ngữ liệu đã thu thập để chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức ý niệm hóa, mã hóa quan hệ định vị và hướng vận động giữa hai ngôn ngữ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Cách thức ý niệm hóa và mã hóa các quan hệ định vị (TRÊN – DƯỚI, TRONG – NGOÀI) và các hướng vận động (LÊN – XUỐNG, RA – VÀO) trong tiếng Việt cùng những hình thức biểu đạt tương đương trong tiếng Anh.
• Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn trong hai phạm trù định vị và hướng vận động; khảo sát mạng ngữ nghĩa và các điển cảnh (proto-scene) của các cặp từ tiêu biểu theo bình diện đồng đại của tiếng Việt và tiếng Anh; đồng thời xem xét các thủ pháp chuyển dịch từ tiếng Việt sang tiếng Anh qua ngữ liệu thực tế.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Lý thuyết về tri nhận không gian (spatial cognition) và biểu đạt không gian trong ngôn ngữ đã được nhiều học giả quốc tế nghiên cứu sâu rộng theo khuynh hướng ngôn ngữ học tri nhận:

• Aristotle và Zeno: Đặt nền móng triết học về không gian, coi không gian là tập hợp các nơi chốn lồng vào nhau và đề xuất không gian sáu chiều (trên – dưới, trái – phải, trước – sau), khởi nguồn cho khái niệm điểm quy chiếu (reference point), vật mốc (landmark / ground).
• Jackendoff (1983, 1990): Phân biệt vị trí quy chiếu (place referred to) với đối tượng quy chiếu (reference object).
• Langacker (1987, 1990, 1991, 1999, 2008, 2009): Nhấn mạnh vai trò của khung (frame) như một tri thức nền; chỉ ra ma trận ý niệm phức tạp (complex matrix) và các cách diễn giải khác nhau của cùng một nội dung ý niệm.
• Talmy (2000, 2006): Đề xuất lý thuyết sơ đồ hóa (schematization) với các thuộc tính lý tưởng hóa, trừu tượng hóa và topo tạo hình; phân định mối quan hệ giữa Hình (Figure) và Nền (Ground).
• Svorou (1994): Phân tích sự ý niệm hóa không gian dựa trên bộ phận cơ thể người, vật mốc, bộ phận của vật và các ý niệm trừu tượng, ứng dụng vào trục định vị trước – sau.
• Tyler & Evans (2003) và Evans & Chilton (2010): Khảo sát kinh nghiệm không gian thể lý, cấu trúc điển cảnh (proto-scene) và mạng ngữ nghĩa mở rộng từ không gian sang phi không gian của các giới từ tiếng Anh.
• Levinson (1996, 2004): Phát triển hoàn chỉnh lý thuyết về ba loại khung quy chiếu: Nội tại (Intrinsic), Tuyệt đối (Absolute) và Tương đối (Relative).
• Frawley (1992): Xác định hai đặc tính của không gian ngôn ngữ gồm quan niệm bình dân về địa lý/vật lý và tính chất phóng chiếu.

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Nguyễn Lai (2001): Khảo sát nét nghĩa không gian, sự phân bổ nghĩa và vị trí gốc của nhóm từ chỉ hướng vận động trong tiếng Việt hiện đại (kế thừa từ các công trình năm 1976, 1984), chủ yếu theo ngữ nghĩa học truyền thống.
• Lý Toàn Thắng (2005, 2008, 2009, 2012): Ứng dụng ngôn ngữ học tri nhận vào tiếng Việt, phân biệt ba cấp độ không gian (không gian khách quan, không gian nhận thức, không gian trong ngôn ngữ); xác định ba khung quy chiếu trên trục thẳng đứng của người Việt.
• Dư Ngọc Ngân (1995, 1998), Nguyễn Đức Dân (2005), Trần Văn Cơ (2007), Hữu Đạt (2011), Trịnh Sâm (2016a, 2016b), Nguyễn Thị Thu Thủy (2016): Phân tích các khía cạnh tri nhận không gian, thời gian và điểm nhìn trong tiếng Việt.
• Các luận án đối chiếu đi trước: Trần Quang Hải (2001) nghiên cứu giới từ định vị theo hướng ngữ dụng; Lê Văn Thanh (2003) nghiên cứu ngữ nghĩa giới từ at, in, on; Nguyễn Thị Dự (2004) khảo sát nhóm tính từ chỉ kích thước; Nguyễn Thị Tâm (2004) nghiên cứu nhóm từ chỉ quan hệ vị trí.

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Hầu hết các công trình đối chiếu trước đây đều chọn xuất phát điểm từ tiếng Anh để tìm các phương tiện tương đương trong tiếng Việt. Luận án của Trần Văn Dương tiếp cận theo chiều ngược lại: lấy tiếng Việt làm gốc để phân tích cách thức ý niệm hóa và mã hóa không gian đặc thù của người Việt, từ đó đối chiếu với các phương thức biểu đạt trong tiếng Anh dựa trên khung lý thuyết hiện đại của ngôn ngữ học tri nhận.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

1. Ba cấp độ của phạm trù không gian (Lý Toàn Thắng): Phân biệt giữa Không gian khách quan (thế giới vật lý bên ngoài), Không gian nhận thức (không gian chủ quan hình thành qua tri giác/phóng chiếu), và Không gian trong ngôn ngữ (được mã hóa trong ngữ nghĩa của các đơn vị từ vựng).
2. Hai đặc tính của không gian ngôn ngữ (Frawley): Không gian theo quan niệm bình dân về địa lý/vật lý (naïve conception) và Không gian được phóng chiếu (projected space) qua lăng kính văn hóa - xã hội.
3. Mối quan hệ Hình (Figure - F) và Nền (Ground - G) (Talmy):
   • Hình (F): Đối tượng được định vị, có thuộc tính không gian chưa xác định, thường nhỏ hơn, có thể di chuyển, có mức độ nổi trội và thu hút sự chú ý cao hơn.
   • Nền (G): Đối tượng quy chiếu/vật mốc, có thuộc tính không gian đã xác định, thường cố định, kích thước lớn hơn, làm cơ sở để xác định vị trí của F.

Thuộc tính	HÌNH (Figure / Primary object)	NỀN (Ground / Secondary object)
Thuộc tính không gian	Chưa xác định (cần được định vị)	Đã xác định, đóng vai trò là vật mốc
Tính di chuyển	Có thể di chuyển	Thường cố định
Kích cỡ	Nhỏ hơn	Lớn hơn
Hình thù	Đơn giản hơn	Phức tạp hơn
Mức độ chú ý	Nhiều hơn	Ít hơn
Mức độ nhận diện	Ít hơn	Nhiều hơn
Mức độ nổi trội	Nhiều hơn	Ít hơn
Mức độ lệ thuộc	Có tính lệ thuộc	Có tính độc lập

4. Lý thuyết Khung quy chiếu (Levinson):
   • Khung quy chiếu Nội tại (Intrinsic): Quan hệ nhị phân giữa F và G; tọa độ gắn liền với hình thù, các mặt và hướng chuẩn tắc của G; điểm gốc tọa độ X trùng với G.
   • Khung quy chiếu Tương đối (Relative): Quan hệ tam phân giữa F, G và Điểm nhìn V (Viewpoint); điểm gốc tọa độ chính C1 nằm ở V, có thể phái sinh tọa độ phụ C2 tại G thông qua phép chiếu, dịch chuyển hoặc phản chiếu.
   • Khung quy chiếu Tuyệt đối (Absolute): Quan hệ nhị phân giữa F và G dựa trên các trục cố định của tự nhiên (phương hướng địa lý: Đông, Tây, Nam, Bắc; trục trọng lực).

Tiêu chí	Khung quy chiếu NỘI TẠI	Khung quy chiếu TƯƠNG ĐỐI
Quan hệ cấu thành	Nhị phân: G – F	Tam phân: G – F – V
Trung tâm quy chiếu	Lấy vật mốc làm trung tâm (object-centered)	Lấy chủ thể quan sát làm trung tâm (viewer-centered)
Điểm gốc tọa độ (X)	Trùng với G	Trùng với V
Vai trò hình thù của G	Đóng vai trò quyết định trong định vị	Không có vai trò trong việc xác lập hệ tọa độ

5. Phạm trù tỏa tia (Radial category - Lakoff, Evans, Lee): Cấu trúc mạng ý niệm hình thành xung quanh một ý niệm trung tâm (điển mẫu - prototype), mở rộng ra các thành viên biên theo các thang độ khác nhau.
6. Chiến lược định vị không gian: Phân chia thành định vị không theo hệ tọa độ (địa danh, trực chỉ deixis, quan hệ topo học) và định vị theo hệ tọa độ (trục thẳng đứng, trục ngang).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp miêu tả: Mô tả chi tiết cấu hình không gian, ngữ nghĩa và các khung quy chiếu được sử dụng trong tiếng Việt và tiếng Anh.
• Phương pháp đối chiếu: So sánh theo hướng chức năng – ngữ nghĩa từ cách thức ý niệm hóa và biểu đạt trong tiếng Việt đến các hình thức tương đương trong tiếng Anh.
• Phương pháp điển cứu (case study): Đi sâu phân tích hai cặp định vị (TRÊN – DƯỚI, TRONG – NGOÀI) và hai cặp hướng vận động (LÊN – XUỐNG, RA – VÀO).

Nguồn ngữ liệu

Ngữ liệu của luận án gồm 1.858 ngữ cảnh song ngữ Việt – Anh được trích xuất từ hai tác phẩm văn học dịch uy tín:

1. Tuyển tập truyện ngắn Tình yêu sau chiến tranh: Tuyển tập truyện ngắn Việt Nam đương đại (50 truyện ngắn của 45 nhà văn) và bản dịch tiếng Anh Love after War: Contemporary Fiction from Viet Nam (19 dịch giả: 7 người bản ngữ Anh, 12 người Việt; Wayne Karlin và Hồ Anh Thái hiệu đính; Nxb Curbstone Press, 2003).
2. Tuyển tập Trong sương hồng hiện ra (1 tiểu thuyết, 9 truyện ngắn của Hồ Anh Thái) và bản dịch tiếng Anh Behind the Red Mist (nhóm dịch giả Nguyễn Quí Đức, Regina Abrami, Bắc Hoài Trần, Phan Thanh Hảo, Dana Sachs; Wayne Karlin hiệu đính; Nxb Curbstone Press, 1998, tái bản 2004, 2007).

Nguồn ngữ liệu bổ sung phục vụ kiểm chứng gồm: Kho ngữ liệu tiếng Việt (Vietnamese Corpus) của Trung tâm Từ điển học (Vietlex) và Kho ngữ liệu tiếng Anh đương đại Hoa Kỳ (Corpus of Contemporary American English - COCA).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lý luận

Chương 1 (dài 28 trang) thiết lập nền tảng lý thuyết cho toàn bộ luận án:

• Phân tích bản chất tri nhận của ý niệm không gian, khẳng định không gian trong ngôn ngữ chịu sự chi phối của nguyên lý dĩ nhân vi trung (anthropocentric) và trải nghiệm thể xác của con người trong môi trường sống.
• Trình bày mô hình cấu trúc phạm trù tỏa tia, chỉ ra rằng ý niệm không gian phát triển từ nghĩa điển mẫu (như quan hệ bao chứa không gian 3 chiều khép kín của in hay trong) sang các trường hợp mở rộng mang tính trừu tượng (như trong mưa, trong ánh lửa).
• Khảo sát quá trình mã hóa không gian, phân tích sự khác biệt giữa hai ý niệm cùng chỉ đường bờ như shore (nhìn từ biển vào) và coast (nhìn từ đất liền ra), cũng như 4 cách diễn giải khác nhau đối với cùng một thể tích chất lỏng trong ly nước của Langacker.
• Phân tích chi tiết ba loại khung quy chiếu của Levinson (Nội tại, Tương đối, Tuyệt đối), cơ chế phái sinh hệ tọa độ phụ C2 từ hệ tọa độ chính C1 trong khung quy chiếu tương đối.
• Hệ thống hóa các chiến lược định vị không gian: chiến lược phi tọa độ (theo địa danh, trực chỉ deixis, liên hệ topo học) và chiến lược theo hệ tọa độ (trục thẳng đứng, trục ngang).

Chương 2. Ngữ nghĩa của nhóm từ định vị TRÊN – DƯỚI, TRONG – NGOÀI trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh

Chương 2 (dài 48 trang) khảo sát chi tiết mạng ngữ nghĩa và các điển cảnh của hai cặp từ định vị:

• Ngữ nghĩa của TRÊN – DƯỚI:
  • Theo trục thẳng đứng: Định vị dựa trên bộ phận cơ thể người (trên đầu – dưới chân), trục trọng lực trái đất (trên trời – dưới đất), hoặc cấu hình hình học của cây cối (trên cây – dưới gốc cây).
  • Theo yếu tố địa lý, địa hình: Phản ánh nhận thức về độ dốc, độ cao địa hình (trên ngàn – dưới biển, trên cao nguyên – dưới đồng bằng).
  • Theo cấu hình đầu – cuối: Trên biểu thị vị trí khởi đầu/nguồn, dưới biểu thị vị trí kết thúc/hạ lưu (trên nguồn – dưới biển, trên đầu làng – dưới cuối xóm).
  • Theo sự tiếp xúc giữa F và G: Khảo sát các biến thể tiếp xúc bề mặt, lơ lửng bên trên, hoặc bị che khuất bên dưới, đối chiếu với các giới từ tiếng Anh (on, above, over, under, below, beneath, underneath).
  • Theo cấp bậc đơn vị hành chính: Trên gắn với cấp cao hơn, dưới gắn với cấp cơ sở (trên tỉnh – dưới huyện, trên bộ – dưới sở).
• Ngữ nghĩa của TRONG – NGOÀI:
  • Khảo sát các cấu hình của thực thể nền G: G là vật chứa ba chiều có ranh giới khép kín (ngôi nhà, căn phòng) hoặc không khép kín (khu vườn, thung lũng); G là mặt phẳng hai chiều (trang sách, bức tranh); G là hiện tượng thời tiết (trong mưa, trong bão); G là thể khí hoặc thể lỏng; G là ánh sáng/bóng tối; G là thực thể đa tố/khối; G là một thực tại thời – không (spatio-temporal).
  • Hiện tượng định vị địa lý mang tính đặc thù văn hóa: TRONG Nam – NGOÀI Bắc dựa trên hướng vận động lịch sử mở cõi và trục định vị Bắc – Nam của người Việt.

Chương 3. Ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ hướng vận động LÊN – XUỐNG, RA – VÀO trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh

Chương 3 (dài 66 trang) phân tích ngữ nghĩa và các cơ chế chuyển nghĩa của hai cặp từ chỉ hướng vận động:

• Mối quan hệ giữa định vị và hướng vận động: Hướng vận động được ý niệm hóa như sự thay đổi vị trí của Hình (F/TR) qua thời gian tương ứng với các cấu hình định vị tĩnh.
• Ngữ nghĩa của LÊN – XUỐNG:
  • Vận động theo phương của trọng lực (ngược chiều trọng lực = lên, thuận chiều trọng lực = xuống); đích đến là mặt đất hoặc bầu trời.
  • Vận động theo tư thế chuẩn tắc của cơ thể người hoặc vật; theo cấu hình bao chứa và cấu hình bao phủ.
  • Vận động theo địa hình (lên rừng – xuống biển, lên đèo – xuống dốc) và theo cấu trúc địa giới hành chính (lên trung ương – xuống địa phương).
• Ngữ nghĩa của RA – VÀO:
  • Vận động theo cấu hình bao chứa (từ trong ra ngoài = ra, từ ngoài vào trong = vào); bao chứa 3 chiều, 2 chiều, hiện tượng tự nhiên.
  • Vận động theo cấu hình không gian hẹp – rộng, kín – mở (từ nơi hẹp/kín đến nơi rộng/thoáng = ra, ngược lại = vào); theo quy luật phân tán (ra) và thu gom (vào).
  • Hướng vận động địa lý đặc thù: VÀO Nam – RA Bắc.
• Ẩn dụ định hướng và sự chuyển nghĩa:
  • Sự chuyển nghĩa của LÊN – XUỐNG: Cụm nghĩa thay đổi về lượng (tăng lên – giảm xuống); cụm nghĩa thăng tiến, quyền lực, vị thế xã hội (lên chức – xuống cấp); cụm nghĩa trạng thái cảm xúc, tâm lý và sức khỏe (phấn chấn lên – suy sụp xuống).
  • Sự chuyển nghĩa của RA – VÀO: Cụm nghĩa lâm vào và thoát ra khỏi một tình trạng (lâm vào cảnh khó – thoát ra khỏi bế tắc); cụm nghĩa xuất hiện và biến mất (lộ ra – ẩn vào); cụm nghĩa tiếp nhận hiểu biết (hiểu ra – ngộ ra); cụm nghĩa ủng hộ và loại trừ (kết nạp vào – khai trừ ra).

Chương 4. Dịch nhóm từ định vị và nhóm từ chỉ hướng vận động từ tiếng Việt sang tiếng Anh

Chương 4 (dài 24 trang) tổng kết các hình thức biểu đạt tương đương và đề xuất giải pháp dịch thuật:

• Thống kê các tương đương dịch trong bản dịch tiếng Anh:
  • Phân tích tần số và tỷ lệ xuất hiện của các phương án dịch cho từng từ: TRÊN (Bảng 4.1), DƯỚI (Bảng 4.2), TRONG (Bảng 4.3), NGOÀI (Bảng 4.4).
  • Khảo sát hiện tượng một nhóm giới từ tiếng Anh (at, in, on) được các dịch giả sử dụng để chuyển dịch linh hoạt cho cả 4 từ định vị tiếng Việt (Bảng 4.5).
  • Phân tích các tương đương dịch của nhóm từ chỉ hướng vận động: LÊN (Bảng 4.6), XUỐNG (Bảng 4.7), RA (Bảng 4.8), VÀO (Bảng 4.9), và nhóm từ tiếng Anh dịch chung cho cả 4 hướng vận động (Bảng 4.10).
• Thủ pháp dịch thuật:
  • Đề xuất quy trình và các thủ pháp dịch căn cứ vào việc tái cấu trúc khung quy chiếu và điểm nhìn giữa hai ngôn ngữ.
  • Phân tích các lưu ý khi dịch nhóm từ định vị và nhóm từ chỉ hướng vận động, tránh bẫy dịch đối dịch từ-đối-từ (word-for-word) gây sai lệch ngữ nghĩa không gian.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa và vận dụng thành công khung lý thuyết của ngôn ngữ học tri nhận (lý thuyết ý niệm hóa, lý thuyết sơ đồ hóa, phạm trù tỏa tia, ba khung quy chiếu của Levinson) vào việc nghiên cứu hệ thống từ ngữ chỉ không gian trong tiếng Việt.
2. Làm sáng tỏ tính đa dạng và linh hoạt trong cách thức tri nhận không gian của người Việt: người Việt sử dụng linh hoạt cả ba loại khung quy chiếu, đặc biệt là khung quy chiếu tương đối dựa trên sự thay đổi điểm nhìn của người nói và khung quy chiếu nội tại gắn liền với tư duy dĩ nhân vi trung.
3. Giải thích một cách khoa học cơ chế tạo nghĩa và chuyển nghĩa của nhóm từ định vị (TRÊN – DƯỚI, TRONG – NGOÀI) và nhóm từ chỉ hướng vận động (LÊN – XUỐNG, RA – VÀO), từ nghĩa không gian vật lý cụ thể sang các miền ý niệm trừu tượng (lượng, quyền lực, cảm xúc, nhận thức, quan hệ xã hội).

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bộ ngữ liệu song ngữ đối chiếu gồm 1.858 ngữ cảnh thực tế được phân loại theo các cụm nghĩa và điển cảnh cụ thể, kèm theo 8 phụ lục thống kê chi tiết dài 205 trang.
2. Nhận diện các mô hình tương đương dịch thuật tiêu biểu và chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến sự bất tương thích từ vựng giữa hai ngôn ngữ trong biểu đạt không gian.
3. Đề xuất các thủ pháp dịch thuật cụ thể, mang lại giá trị ứng dụng trực tiếp cho công tác đào tạo biên – phiên dịch Việt – Anh và biên soạn giáo trình giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài (đặc biệt là người bản ngữ tiếng Anh).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát lát cắt đồng đại với trọng tâm là hai cặp từ định vị (TRÊN – DƯỚI, TRONG – NGOÀI) và hai cặp từ chỉ hướng vận động (LÊN – XUỐNG, RA – VÀO); chưa bao quát toàn bộ các phạm trù không gian khác như khoảng cách, kích thước, hình dáng, hay trục định vị trước – sau, trái – phải. Ngữ liệu khảo sát chủ yếu tập trung trong văn bản văn học dịch đương đại và một số kho ngữ liệu bổ trợ.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu sang các cặp từ chỉ không gian khác trong tiếng Việt theo tiếp cận tri nhận; khảo sát sự biến đổi lịch đại của các biểu thức không gian trong tiếng Việt; ứng dụng khung phân tích vào các thể loại văn bản chuyên ngành khác (hành chính, khoa học, báo chí).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị đối với nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu: Cung cấp khung phương pháp luận rõ ràng về cách ứng dụng ngôn ngữ học tri nhận vào phân tích ngữ nghĩa tiếng Việt và đối chiếu liên ngôn ngữ.
• Dịch giả và sinh viên ngành Biên – Phiên dịch: Cung cấp cơ sở giải thích tại sao cùng một biểu đạt không gian lại có nhiều phương án chuyển dịch khác nhau trong tiếng Anh, giúp nâng cao độ chính xác khi xử lý các yếu tố không gian văn hóa đặc thù.
• Giáo viên giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ: Giúp xây dựng phương pháp giải thích trực quan, logic về cách sử dụng các từ chỉ vị trí và hướng vận động cho học viên nước ngoài.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao người Việt có thể dùng các từ trái nghĩa như "trên", "dưới", "trong", "ngoài" để cùng miêu tả một sự tình, trong khi tiếng Anh chỉ dùng một từ "in"?

Hiện tượng này bắt nguồn từ sự khác biệt trong việc lựa chọn khung quy chiếu và điểm nhìn (viewpoint). Người bản ngữ tiếng Anh thường áp dụng khung quy chiếu Nội tại (Intrinsic frame of reference), trong đó vị trí của đối tượng (Hình - F) được xác định thuần túy dựa trên mối quan hệ bao chứa với vật mốc (Nền - G là căn phòng), do đó chỉ dùng giới từ in. Trong khi đó, người Việt thường sử dụng khung quy chiếu Tương đối (Relative frame of reference), nơi vị trí và điểm nhìn thực tế của người nói đóng vai trò trung tâm hệ tọa độ: người nói đứng ngoài sân nhìn vào sẽ dùng ngoài, đứng dưới bếp nhìn lên nhà chính dùng dưới, đứng ở nhà trên nhìn xuống dùng trên, đứng ở phòng bên cạnh nhìn sang dùng bên.

2. Ba loại khung quy chiếu không gian theo lý thuyết của Stephen C. Levinson (2004) được luận án sử dụng gồm những gì?

• Khung quy chiếu Nội tại (Intrinsic): Quan hệ nhị phân giữa Hình (F) và Nền (G), xác định tọa độ dựa trên các mặt, hình thù tự thân của G (ví dụ: trước mặt, sau lưng).
• Khung quy chiếu Tương đối (Relative): Quan hệ tam phân giữa Hình (F), Nền (G) và Điểm nhìn (V) của người quan sát; các trục tọa độ của cơ thể người quan sát được phóng chiếu lên không gian để định vị F so với G.
• Khung quy chiếu Tuyệt đối (Absolute): Quan hệ nhị phân giữa F và G dựa trên các phương hướng cố định độc lập với người quan sát (trục trọng lực trái đất hoặc 4 phương địa lý Đông, Tây, Nam, Bắc).

3. Ngữ liệu song ngữ chính của luận án được thu thập từ những nguồn nào?

Ngữ liệu chính gồm 1.858 ngữ cảnh song ngữ trích xuất từ:

• Tuyển tập truyện ngắn Tình yêu sau chiến tranh (50 truyện của 45 tác giả Việt Nam) và bản dịch tiếng Anh Love after War do Wayne Karlin và Hồ Anh Thái hiệu đính (Nxb Curbstone Press, 2003).
• Tuyển tập Trong sương hồng hiện ra (1 tiểu thuyết, 9 truyện ngắn của Hồ Anh Thái) và bản dịch tiếng Anh Behind the Red Mist do Wayne Karlin hiệu đính (Nxb Curbstone Press, 1998, 2004, 2007).
• Hai kho ngữ liệu bổ trợ: Vietnamese Corpus của Vietlex và COCA của Mỹ.

4. Cơ chế chuyển nghĩa của nhóm từ "Lên – Xuống" và "Ra – Vào" từ không gian sang phi không gian diễn ra như thế nào?

Sự chuyển nghĩa diễn ra thông qua các ẩn dụ định hướng (orientational metaphors):

• LÊN – XUỐNG: Mở rộng sang các miền ý niệm về số lượng (tăng lên / giảm xuống dựa trên ẩn dụ NHIỀU LÀ TRÊN, ÍT LÀ DƯỚI), về quyền lực/vị thế xã hội (thăng tiến lên / giáng chức xuống dựa trên ẩn dụ ĐỊA VỊ CAO LÀ TRÊN, ĐỊA VỊ THẤP LÀ DƯỚI), về tâm lý/sức khỏe (phấn khởi lên / suy sụp xuống).
• RA – VÀO: Mở rộng sang trạng thái tâm lý/hoàn cảnh sống (thoát ra / lâm vào dựa trên cấu hình bao chứa), sự xuất hiện/nhận thức (lộ ra, hiểu ra / giấu vào, ngộ vào), và quan hệ xã hội (kết nạp vào / loại trừ ra).

---

Kết luận

Luận án của Trần Văn Dương là một công trình nghiên cứu hệ thống về ngữ nghĩa học tri nhận đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Anh, tập trung vào hai phạm trù định vị và hướng vận động. Thông qua việc phân tích 1.858 ngữ cảnh song ngữ thực tế, tác giả đã chứng minh bản chất tri nhận không gian mang đậm dấu ấn văn hóa, trải nghiệm thể xác và điểm nhìn linh hoạt của người Việt so với tư duy định vị hình học chuẩn tắc của người bản ngữ tiếng Anh. Các kết quả phân tích và thủ pháp dịch thuật được đề xuất trong luận án mang lại giá trị khoa học vững chắc cho ngôn ngữ học đối chiếu và đóng góp thiết thực cho công tác dịch thuật, giảng dạy ngoại ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 0. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Không gian được mã hóa qua các biểu thức ngôn ngữ. Tuy nhiên, cơ chế tri nhận không gian, việc cấu trúc hóa kinh nghiệm không gian và biểu đạt chúng bằng ngôn từ lại có sự khác biệt rất lớn giữa các cộng đồng ngôn ngữ và văn hóa khác nhau. Chẳng hạn, để mô tả cùng một sự tình ‘con chó đang hiện diện ở trong phòng khách’, người Việt có thể sử dụng các đơn vị từ vựng có ngữ nghĩa tương phản nhau, như trong tình huống sau: (1) a.

Con chó đang ở trong phòng khách. Con chó đang ở ngoài phòng khách. Con chó đang ở trên phòng khách. Con chó đang ở dưới phòng khách.

Con chó đang ở bên phòng khách.a-e) trên đây, người Việt sử dụng các từ định vị trong, ngoài, trên, dưới và bên để mô tả cùng một thực tại nhưng từ những điểm nhìn khác nhau: người nói đứng ngoài sân (1.d), hoặc trong căn phòng bên cạnh (1. Khác với cách thức tri nhận và biểu đạt của người Việt, trong tình huống vừa nêu, người bản ngữ Anh chỉ dùng duy nhất một từ in mà thôi: The dog is in the living-room. (in = trong, ngoài, trên, dưới, bên) Xét về mặt ngôn từ, không ít trường hợp tiếng Việt và tiếng Anh biểu đạt cùng một thực tại không gian bằng những đơn vị từ vựng hoàn toàn tương phản nhau (ngoài = in, dưới = on) như trong các tình huống sau: (2) Bình nằm lăn dưới đất, tay giữ Binh was lying on the floor, trying chặt chân mẹ. to hold onto her ankles.

(Nguyễn Thị Ngọc Tú, Mưa tối) (Wayne Karlin [Ed.], 2003:339) 2 (3) Bông trang rụng ngoài sân. Trang flowers dropped from the (Nguyễn Ngọc Tư, Cuối mùa trees in the yard. nhan sắc) (Wayne Karlin [Ed.], 2003:579) Trong khi đó, có những tình huống định vị không gian được biểu đạt bằng những đơn vị từ vựng trái nghĩa nhau trong tiếng Việt (trên, dưới), nhưng lại được biểu đạt bằng duy nhất một đơn vị từ vựng trong tiếng Anh (in), như trong các tình huống dưới đây. (4) Anh vào nhà xơi nước cho đàng Why don’t you come inside, hoàng, ngồi trên cây như vậy properly, and have something to sâu bọ nó đốt cho.

drink? You’ll get bitten by insects (Hồ Anh Thái, Trong sương if you keep sitting in that tree. hồng hiện ra) (Wayne Karlin [Ed. Như nghe được tiếngSilence. It was as though one could lục bình từ thưở hồng hoang hear the sound of the water đang chảy rì rầm dưới dòng hyacinth from some primordial sông Cái Lớn trước cửa.

chaos drifting by in the Great (Dạ Ngân, Nhà không có đàn Mother River before the door. ông) (Wayne Karlin [Ed.], 2003:30) Những khác biệt trong tri nhận và biểu đạt không gian giữa hai ngôn ngữ như vừa đề cập hẳn đã khiến cho không ít người học gặp khó khăn và thường sử dụng sai những từ biểu đạt không gian trong tiếng Anh. Do vậy, việc nghiên cứu đối chiếu cách thức ý niệm hóa và mã hóa không gian trong ngôn ngữ của người Việt và người bản ngữ Anh trở nên cần thiết và rất hữu ích cho việc dạy và học tiếng Anh nói chung, biên - phiên dịch nói riêng, đặc biệt là dịch Việt-Anh. Các công trình nghiên cứu về cơ chế tri nhận và các mô hình không gian theo lối tiếp cận của ngôn ngữ học tri nhận đã cho thấy ngữ nghĩa hình thành thông qua quá trình ý niệm hóa (Langacker, 1990, 1999).

Trong đó, quá trình ý niệm hóa không gian mang đậm dấu ấn văn hóa của mỗi dân tộc (Svorou, 1994; Talmy, 2000; Tyler & Evans, 2003; Levinson, 2004). Cách thức định vị và định hướng không gian trong các ngôn ngữ trên thế giới rất đa dạng, vừa có nét phổ quát vừa có nét 3 đặc thù (Hickmann & Robert, 2006). Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu thuộc lĩnh vực này trong tiếng Việt, đặc biệt là những công trình mang tính so sánh, đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Anh còn rất ít. Các công trình của Dư Ngọc Ngân (1995, 1998), Nguyễn Đức Dân (2005), Trần Văn Cơ (2007), Lý Toàn Thắng (2005, 2008, 2009, 2012), Trịnh Sâm (2016a, 2016b) đã gợi mở những hướng đi mới trong nghiên cứu cách thức tri nhận và biểu đạt không gian của người Việt.

Các luận án tiến sĩ của Trần Quang Hải (2001), Lê Văn Thanh (2003), Nguyễn Thị Dự (2004) đã khảo cứu những vấn đề liên quan đến không gian trong ngôn ngữ. Tuy nhiên, các luận án này đều tập trung khảo sát ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ không gian tiếng Anh (đặc biệt là giới từ) trong sự đối chiếu với tiếng Việt. Điều này cũng có nghĩa là rất nhiều yếu tố đặc thù trong tri nhận không gian của người Việt mà người bản ngữ Anh không có vẫn chưa được khảo cứu. Từ thực tiễn đó, chúng tôi nhận thấy cần phải có một nghiên cứu sâu về cách thức ý niệm hóa các quan hệ không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh, qua đó giúp nhận diện rõ hơn những tương đồng và khác biệt trong tri nhận và biểu đạt không gian giữa hai ngôn ngữ.

MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 0. Mục đích nghiên cứu Đề tài “Tri nhận không gian và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh” nhằm: (1) Phân tích, mô tả việc ý niệm hóa và mã hóa không gian của người Việt qua nhóm từ định vị TRÊN – DƯỚI, TRONG – NGOÀI, và nhóm từ chỉ hướng vận động tương ứng LÊN – XUỐNG, RA – VÀO; (2) So sánh, đối chiếu ngữ nghĩa của các nhóm từ này với những hình thức biểu đạt tương đương trong tiếng Anh; nhận diện những nét tương đồng và khác biệt trong ý niệm hóa và mã hóa không gian của hai cộng đồng đồng ngôn ngữ. Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện các mục đích nghiên cứu, luận án có các nhiệm vụ cụ thể sau đây: (1) Xây dựng khung lý thuyết về quá trình ý niệm hóa và mã hóa không gian trong ngôn ngữ, về vai trò của phạm trù tỏa tia và các khung quy chiếu trong định vị và định hướng không gian; (2) Xây dựng ngữ liệu song ngữ bao gồm ngữ cảnh của nhóm từ định vị TRÊN – DƯỚI, TRONG – NGOÀI và nhóm từ chỉ hướng vận động LÊN – XUỐNG, RA – VÀO trong tiếng Việt và những hình thức biểu đạt tương đương trong tiếng Anh; (3) Phân tích ngữ liệu đã tổng hợp được để chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức ý niệm hóa và mã hóa quan hệ định vị và hướng vận động trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ 0.

Những nghiên cứu về nhóm từ chỉ không gian trong tiếng Anh Những thập niên gần đây, vấn đề tri nhận không gian (spatial cognition) đã được quan tâm nghiên cứu trong các ngành khoa học như tâm lý học, thần kinh học và các ngành khoa học khác trong đó có ngôn ngữ học. Riêng trong lĩnh vực ngôn ngữ học, các công trình nghiên cứu tuy theo những cách tiếp cận khác nhau nhưng phần lớn đều dựa trên cơ sở của ngôn ngữ học tri nhận. Cùng với sự phát triển của ngôn ngữ học tri nhận, các công trình nghiên cứu về tri nhận không gian và không gian trong ngôn ngữ, ngày càng đưa ra các kiến giải thú vị và mở ra những hướng nghiên cứu mới đối với vấn đề tưởng chừng không có gì mới mẻ này. Có thể nói, hầu hết các nhà ngôn ngữ học tri nhận đều ít nhiều đề cập đến vấn đề này, nhưng tiêu biểu là Fillmore (1982, 2006), Jackendoff (1983, 1990), Langacker (1987, 1990, 1991, 1999, 2008, 2009), Svorou (1994), Talmy (2000, 5 2006), Tyler & Evans (2003), Freksa (2004), Levinson (1996, 2004), Hickmann & Robert (2006), và Evans & Chilton (2010).

Jackendoff cho rằng cần phân biệt vị trí quy chiếu (place referred to) với đối tượng quy chiếu (reference object), vì với cùng một đối tượng quy chiếu (chẳng hạn cái bàn) người ta có thể quy chiếu tới những vị trí khác nhau như ‘under the table’ (bên dưới cái bàn), ‘near the table’ (gần cái bàn), ‘on the table’ (trên cái bàn). Công trình của Jackendoff đã bước đầu ứng dụng lối tiếp cận của ngôn ngữ học tri nhận vào khảo sát ngữ nghĩa của các biểu thức chỉ không gian trong tiếng Anh. Langacker (1987) [80] đặc biệt chú trọng đến vai trò của khung (frame), xét như là một tri thức nền để giải thích ngữ nghĩa của mỗi biểu thức ngôn ngữ. Khung có tính đa chiều kích: cùng một sự tình đôi khi được biểu đạt bằng những từ ngữ khác nhau và được đặt trong các khung khác nhau; mặt khác, cùng một từ đôi khi lại thuộc về những khung khác nhau và biểu đạt những ý niệm khác nhau.

Langacker (2008) [84] cũng cho rằng các ý niệm không gian hình thành một ma trận phức tạp (complex matrix), đan xen với nhau; hơn nữa, bản thân mỗi ý niệm cũng có thể được diễn giải theo những cách khác nhau và được mã hóa bằng những biểu thức ngôn ngữ khác nhau. Talmy (2000) [101] đã đưa ra lý thuyết về sơ đồ hóa (schematization), nghĩa là quá trình chọn lựa một cách hệ thống một số yếu tố quy chiếu để biểu đạt cái toàn thể và bỏ qua những yếu tố còn lại. Quá trình sơ đồ hóa bao gồm những thuộc tính cơ bản như lý tưởng hóa (idealization), trừu tượng hóa (abstraction) và topo tạo hình (topological type of plasticity). Talmy cũng trình bày những quá trình tri nhận tham gia vào sơ đồ hóa, cũng như việc ngôn ngữ biểu đạt không gian tri nhận thế nào (How language structures space).

Theo Svorou (1994:70-88) [99], sự ý niệm hóa về không gian chủ yếu được dựa trên các danh từ chỉ (1) bộ phận cơ thể người, (2) các vật mốc, (3) các bộ phận 6 của vật, và (4) các ý niệm trừu tượng. Đặc biệt, Svorou ứng dụng các quan điểm lý thuyết đó vào khảo sát trục định vị trước-sau (front-back) trong tiếng Anh. Tyler và Evans (2003) [105] khảo sát bản chất của kinh nghiệm không gian vật lý của con người, sự ý niệm hóa và cách thức mã hóa các quan hệ không gian trong tiếng Anh. Theo Tyler và Evans, các quan hệ không gian được ý niệm hóa gắn liền với sự tương tác và kinh nghiệm của con người với không gian vật lý.

Hơn nữa, các giới từ chỉ quan hệ không gian trong tiếng Anh ngoài việc vẫn lưu giữ nghĩa nguyên thủy còn luôn được mở rộng thêm một tập hợp nghĩa phi không gian. Levinson (2004:24-61) [88] cho rằng để hiểu rõ quá trình tri nhận và biểu đạt không gian qua ngôn ngữ cần khảo sát các khung quy chiếu (frames of reference) mà mỗi cộng đồng ngôn ngữ thường dùng.