Luận văn thạc sĩ tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa hình sự sơ thẩm từ thực tiễn thành phố hồ chí minh

Luận văn thạc sĩ phân tích tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa hình sự sơ thẩm từ thực tiễn thành phố hồ chí minh, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Tạ Hồng Lê
• Người hướng dẫn: TS. Võ Thị Kim Oanh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa hình sự sơ thẩm từ thực tiễn thành phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Lý luận về tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Chương này tập trung vào việc xây dựng cơ sở lý luận về tranh luận bào chữa trong phiên tòa hình sự sơ thẩm. Tác giả đưa ra khái niệm, đặc điểm, và ý nghĩa của hoạt động tranh luận. Tranh luận bào chữa được định nghĩa là hoạt động tố tụng mà người bào chữa thực hiện tại phiên tòa, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo. Hoạt động này góp phần làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, đảm bảo tính công bằng trong quá trình xét xử. Tác giả cũng phân tích mối quan hệ giữa tranh luận bào chữa với các nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng hình sự, như nguyên tắc tranh tụng và nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa.

1.1 Khái niệm và đặc điểm của tranh luận bào chữa

Tranh luận bào chữa là hoạt động tố tụng được thực hiện bởi người bào chữa tại phiên tòa hình sự sơ thẩm, dựa trên nguyên tắc bình đẳng trong việc đưa ra chứng cứ và lập luận. Hoạt động này nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, đồng thời góp phần giải quyết vụ án một cách đúng đắn. Đặc điểm nổi bật của tranh luận bào chữa là tính đối kháng giữa bên buộc tội và bên bào chữa, với sự điều hành của Hội đồng xét xử. Tác giả nhấn mạnh rằng, hoạt động này không chỉ là quyền mà còn là nghĩa vụ của người bào chữa trong việc bảo vệ công lý.

1.2 Ý nghĩa của tranh luận bào chữa

Tranh luận bào chữa có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo quyền con người và quyền công dân, đặc biệt là quyền bào chữa của bị cáo. Hoạt động này góp phần làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, giúp Hội đồng xét xử đưa ra phán quyết chính xác. Ngoài ra, tranh luận bào chữa còn thể hiện tính dân chủ và công bằng trong quá trình tố tụng, đảm bảo rằng mọi chứng cứ và lập luận đều được xem xét một cách công khai và minh bạch.

II. Quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng tại TP

Chương này phân tích các quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành về tranh luận bào chữa, đồng thời đánh giá thực tiễn áp dụng tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tác giả chỉ ra rằng, mặc dù pháp luật đã có những quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ của người bào chữa, nhưng việc thực hiện trên thực tế vẫn còn nhiều hạn chế. Các vấn đề như thiếu sự tham gia của người bào chữa, chất lượng tranh luận chưa cao, và sự thiếu tôn trọng quyền bào chữa vẫn tồn tại. Tác giả cũng đưa ra các số liệu thống kê về tình hình xét xử sơ thẩm tại TP.HCM giai đoạn 2014-2018, cho thấy tỷ lệ án sơ thẩm bị hủy hoặc cải sửa ở cấp phúc thẩm vẫn còn cao.

2.1 Quy định pháp luật về tranh luận bào chữa

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bào chữa có quyền tham gia tranh luận tại phiên tòa để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo. Pháp luật quy định rõ các bước trong quy trình tranh luận, bao gồm việc đưa ra chứng cứ, lập luận, và phản bác các lập luận của bên buộc tội. Tuy nhiên, tác giả nhận định rằng, các quy định này vẫn còn chung chung và chưa đủ chi tiết để đảm bảo hiệu quả thực thi trên thực tế.

2.2 Thực tiễn áp dụng tại TP.HCM

Thực tiễn áp dụng tranh luận bào chữa tại TP.HCM cho thấy nhiều bất cập. Một số phiên tòa không có sự tham gia của người bào chữa, hoặc chất lượng tranh luận chưa đáp ứng yêu cầu. Tác giả đưa ra các ví dụ cụ thể từ các vụ án được xét xử tại TP.HCM, cho thấy sự thiếu đồng đều trong việc thực hiện quyền bào chữa. Điều này ảnh hưởng đến tính công bằng và khách quan trong quá trình xét xử.

III. Giải pháp nâng cao chất lượng tranh luận bào chữa

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng tranh luận bào chữa tại phiên tòa hình sự sơ thẩm ở TP.HCM. Tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc hoàn thiện pháp luật, đào tạo nâng cao năng lực cho người bào chữa, và tăng cường sự tôn trọng quyền bào chữa trong quá trình tố tụng. Các giải pháp cụ thể bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật, tổ chức các khóa đào tạo kỹ năng tranh luận cho luật sư, và nâng cao nhận thức của các cơ quan tiến hành tố tụng về tầm quan trọng của quyền bào chữa.

3.1 Hoàn thiện pháp luật

Tác giả đề xuất sửa đổi, bổ sung các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự để làm rõ hơn quyền và nghĩa vụ của người bào chữa trong tranh luận tại phiên tòa. Các quy định cần chi tiết hóa các bước trong quy trình tranh luận, đảm bảo tính minh bạch và công bằng. Ngoài ra, cần có các quy định cụ thể về trách nhiệm của Hội đồng xét xử trong việc đảm bảo quyền bào chữa.

3.2 Đào tạo nâng cao năng lực

Để nâng cao chất lượng tranh luận bào chữa, tác giả đề xuất tổ chức các khóa đào tạo kỹ năng tranh luận cho luật sư. Các khóa học này cần tập trung vào việc rèn luyện kỹ năng lập luận, phản biện, và sử dụng chứng cứ hiệu quả. Đồng thời, cần tăng cường các hoạt động thực hành để luật sư có cơ hội áp dụng kiến thức vào thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ TRANH LUẬN CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA TẠI PHIÊN TÒA HÌNH SỰ SƠ THẨM 1. Khái niệm về tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa hình sự sơ thẩm Trong tố tụng hình sự, nhiệm vụ của toàn bộ quá trình tố tụng là đảm bảo phát hiện kịp thời và xử lý minh bạch công bằng mọi hành vi phạm tội, tiêu chí là không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội; Từ đó góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người cũng như quyền công dân. Mặt khác nhìn nhận xa hơn là bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, lợi ích nhà nước, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; Hoặc giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm. Quá trình tố tụng hình sự trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm đến khi vụ án được giải quyết xong.

Việc xét xử vụ án hình sự trong tố tụng hình sự Việt Nam, phải đảm bảo hai cấp: xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm. Trong giai đoạn xét xử sở thẩm, Tòa án tiến hành xét xử công khai trước sự tham gia đầy đủ của các bên và những người tham dự phiên tòa. Thông qua hoạt động xét xử, Tòa án giải quyết các vấn đề thuộc về bản chất của vụ án, bao gồm: việc xác định có tội phạm hay không, nếu có tội phạm thì tội gì và quyết định hình phạt đối với người thực hiện hành vi phạm tội. Trong giai đoạn xét xử các chứng cứ, tài liệu, đồ vật được Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát thu thập, củng cố ở giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố được kiểm tra công khai tại phiên tòa.

Hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố nhằm thu thập, củng cố chứng cứ để làm sáng tỏ những vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án, còn hoạt động xét xử chủ yếu nhằm kiểm tra, đánh giá lại các chứng cứ đã được thu thập nhằm đảm bảo việc ra bản án của Tòa án là có căn cứ và hợp pháp. Như vậy, giai đoạn xét xử nói chung và xét xử sơ thẩm vụ án hình sự nói riêng được coi là giai đoạn trung tâm, mang tính quyết định của quá trình tố tụng hình sự. Để đảm bảo chất lượng xét xử sơ thẩm, đảm bảo quyền con người nói chung và quyền con 7 người của người bị buộc tội nói riêng, pháp luật tố tụng hình sự phải quy định hoạt động tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự. Trong tố tụng hình sự Việt Nam, người bào chữa là một chủ thể tham gia tố tụng, khi tham gia phiên tòa hình sự sơ thẩm người bào chữa được BLTTHS đảm bảo thực hiện hoạt động tranh luận.

Trọng tâm của hoạt động tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa xét xử sơ thẩm chính là việc người bào chữa đánh giá chứng cứ, sử dụng lý lẽ, lập luận để đối đáp, tranh luận với Kiểm sát viên và những người tham gia tố tụng khác tại phiên tòa. Tùy vào từng vụ án cụ thể, người bào chữa sẽ lựa chọn nội dung, kỹ năng và phương pháp tranh luận thích hợp. Việc người bào chữa thực hiện tốt hoạt động tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phàm làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, đồng thời bảo vệ tốt nhất quyền con người của người bị buộc tội. Tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa hình sự sơ thẩm có ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết đúng đắn, khách quan, toàn diện vụ án, đồng thời góp phần bảo vệ quyền con người của người bị buộc tội, tuy nhiên trong pháp luật tố tụng hình sự chưa đưa ra khái niệm về hoạt động này.

Theo từ điển Tiếng Việt tranh luận là bàn cãi để tìm ra lẽ phải [45, tr. Như vậy theo khái niệm trên thì tranh luận có thể xuất hiện trong việc lĩnh vực của đời sống xã hội, nội dung của tranh luận là bàn cãi, mục đíc của hoạt động này là tìm ra lẽ phải. Đây là khái niệm chung về tranh luận nên chưa mang tính cụ thể và chưa đầy đủ về hoạt động tranh luận của người bào chữa trong phiên tòa hình sự sơ thẩm. Dưới góc độ pháp luật, theo thuật ngữ pháp lý thì tranh luận tại phiên tòa là một thủ tục thực hiện sự bình đẳng về quyền và nghĩa vụ giữa các bên đương sự, đồng thời làm sáng tỏ sự thật của vụ án, giúp cho việc xem xét và quyết định về vụ án được đúng đắn [12, tr.

Như vậy, dưới góc độ pháp lý tranh luận tại phiên tòa được tiếp cận là một thủ tục tố tụng. Việc xét xử tại phiên tòa trải qua nhiều thủ tục khác nhau trong đó có thủ tục tranh 8 luận giữa các bên, bản chất của việc tranh luận giữa các bên là làm sáng tỏ sự thật của vụ án, mục đích của hoạt động này giúp cho Tòa án có thể đưa ra được phán quyết cuối cùng được đúng đắn. Qua phân tích trên, có thể nhận khái niệm về tranh luận tại phiên tòa sơ thẩm của người bào chữa là một vấn đề chưa được đề cập trong các từ điển phổ thông và từ điển pháp lý, trong khoa học pháp lý khái niệm này cũng chưa được quan tâm nghiên cứu đầy đủ. Để xây dựng khái niệm về tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa xét xử sơ thẩm thì cần xác định những đặc điểm đặc trưng của đối tượng này.

Dựa trên các đặc điểm về chủ thể của tranh luận, nội dung tranh luận, chủ thể có trách nhiệm đảm bảo hoạt động tranh luận, mục đích của hoạt động này có thể đưa ra khái niệm về tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa HSST như sau: Tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa HSST là hoạt động tố tụng theo quy định của Bộ luật TTHS được người bào chữa thực hiện tại phiên tòa HSST trên nguyên tắc bình đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, lập luận, đối đáp của mình và phản bác chứng cứ, lập luận của bên buộc tội về vụ án dưới sự điều khiển, quyết định của HĐXX sơ thẩm nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, góp phần giải quyết vụ án đúng đắn vụ án. Như vậy, đối với người bào chữa việc tham gia tranh luận chủ yếu và tập trung nhất trong thủ tục tranh tụng. Theo đó, sau khi xét hỏi, HĐXX sẽ đảm bảo cho các bên tham gia tranh luận và người bào chữa sẽ thực hiện hoạt động tranh luận của mình để làm sáng tỏ những tình tiết của vụ án liên quan đến việc bảo chữa nhằm bảo vệ quyền, lợi ích bị cáo. Phần tranh luận tại phiên tòa được xem là yếu tố mang tính đặc trưng tiêu biểu của tranh tụng trong tố tụng hình sự bởi hai bên buộc tội và bên bào chữa đều vận dụng tất cả những dữ liệu có từ hồ sơ, chứng cứ, và xét hỏi trước đó cùng căn cứ pháp luật để hai bên cùng đưa ra lập luận quan điểm của mình và nhận phản biện từ phía bên kia để tìm ra sự thật khách quan dung với bản chất sự việc nhất, mọi diễn tiến đều diễn ra dưới sự điều hành phòng xét xử của Chủ toạ phiên toà.

Phía buộc tội nghiêng về bảo vệ các quan điểm có trong cáo trạng, 9 còn phía người bào chữa dựa trên cả quá trình để lập luận xem cáo trạng và lập luận của Kiểm sát viên có đúng hay không về tính chất và mức độ. Về quá trình tranh luận, người bào chữa sẽ không bị hạn chế thời gian cho việc tranhh luận làm sáng tỏ sự việc trong vụ án. Có quyền đề nghị HĐXX làm rõ các tình tiết còn bị bỏ sót hoặc không rõ ràng, trong cuộc tranh luận theo trình tự nhất định nếu có xuất hiện các tình tiết hoặc chứng cứ mới liên quan ảnh hưởng đến vụ án thì HĐXX sẽ quay lại phần hỏi để làm rõ hơn các tìn tiết ấy mục đích không ngoài việc có được góc nhìn đa diện hơn vụ án. Trong sự tranh luận của các bên tại Toà, HĐXX luôn điều khiển về mặt thủ tục để việc tranh luận đúng hướng, đúng quy định về mặt hình thức và nội dung.

Đồng thời lắng nghe và phân tích cùng nhìn nhận với vai trò như một trọng tài, tức là không nghiêng về bên nào với sự dẹp bỏ ý chí chủ quan khi chưa nắm bắt hết được các vấn đề một cách toàn diện. Sự phán quyết có đúng hoặc sai bản chất phụ thuộc trong phần này rất nhiều vì hai bên sẽ bóc tách từng vấn đề một cách khoa học logic và hình thành nên cái nhìn khách quan hơn cho HĐXX. Từ đó mới có cơ sở bảo đảm việc nhận định và phán quyết cuối cùng đúng người đúng tội. Đặc điểm của tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa hình sự sơ thẩm Qua khái niệm đã được trình bày ở trên, có thể rút ra những đặc điểm của tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa hình sự sơ thẩm như sau: Thứ nhất, tranh luận của người bào chữa tại phiên tòa hình sự sơ thẩm là hoạt động tố tụng theo quy định của Bộ luật TTHS.

Bộ luật TTHS quy định trình tự thủ tục để khởi tố, điều tra, truy tố xét xử, thi hành án hình sự và thủ tục xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Tố tụng hình sự là tổng thể các hoạt động tố tụng do cơ quan, người có thẩm quyền, người tham gia tố tụng thực hiện theo quy định của Bộ luật TTHS để giải quyết đúng đắn vụ án hình sự. Trong giai đoạn xét xử, Bộ luật TTHS năm 2015 10 quy định trình tự, thủ tục tiến hành phiên tòa xét xử sơ thẩm, trong đó quy định thủ tục tranh tụng. Thủ tục tranh tụng tại phiên tòa xét xử hình sự sơ thẩm theo luật định sẽ bao gồm hai thủ tục chính yếu quan trọng: Một là thủ tục xét hỏi, hai là thủ tục tranh luận.

Việc tranh luận của người bào chữa nói riêng và những người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng khác tại phiên tòa nói chung được thực hiện theo trình tự, cách thức mà Bộ luật TTHS đã quy định.