Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO HÀNH VI CỦA NGƯỜI KHÁC GÂY RA THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO HÀNH VI CON NGƯỜI GÂY RA 1. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi cá nhân gây ra Trong khoa học pháp lý dân sự có rất nhiều thuật ngữ khác nhau mô tả về: nghĩa vụ dân sự, trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ dân sự, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ dân sự, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Quan hệ pháp luật dân sự có nội dung là một bên phải thực hiện hay không thực hiện một công việc hoặc một số công việc nhất định để bên kia hưởng lợi ích từ công việc đã được thực hiện hoặc không được thực hiện đó được gọi là quan hệ nghĩa vụ dân sự.
Khi một bên vi phạm nghĩa vụ (hết thời hạn thực hiện nghĩa vụ mà không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ) thì kể từ thời điểm nghĩa vụ bị vi phạm bên vi phạm có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ đó đối với bên bị vi phạm. Trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ dân sự đã phát sinh. Quan hệ pháp luật được hình thành giữa người gây thiệt hại và người bị thiệt hại được gọi là trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Trong đó, nếu hành vi gây thiệt hại là hành vi khôn thực hiện hoặc thực hiện không đúng các nghĩa vụ đang tồn tại giữa họ với nhau thì quan hệ giữa họ được gọi là trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ.
Nếu hành vi gây thiệt hại là hành vi vi phạm các quy định của pháp luật nói chung của một người bất kỳ gây ra thiệt hại cho một người bất kỳ khác (giữa họ chưa tồn tại một quan hệ nghĩa vụ nào) thì quan hệ giữa họ được gọi là trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. 6 Như vậy, trách nhiệm dân sự nói chung là sự quy định của luật dân sự về hậu quả pháp lý mà người có hành vi vi phạm quy tắc xử sự phải gánh chịu hậu quả pháp lý nhất định nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho bên có quyền dân sự bị xâm phạm. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một hình thức cụ thể của trách nhiệm dân sự. Nếu trách nhiệm dân sự nói chung được phát sinh ngay sau khi có hành vi vi phạm pháp luật thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại chỉ phát sinh chừng nào hành vi vi phạm pháp luật đã gây ra một thiệt hại trong thực tế.
Hành vi gây thiệt hại rất đa dạng với nhiều hình thức, tính chất, nội dung khác nhau. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là loại trách nhiệm bồi thường thiệt hại được hình thành giữa các chủ thể, trong đó người có hành vi trái với quy định của pháp luật nói chung mà gây thiệt hại phải bồi thường thiệt hại cho người bị thiệt hại. Điều 604 Bộ luật Dân sự quy định: "Người nào do lỗi cố ý hoặc vô ý xâm phạm đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, xâm phạm đến uy tín tài sản của pháp nhân hoặc chủ thể khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường" [25]. Như vậy, có thể nói rằng: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là quy định của luật dân sự nhằm buộc người có hành vi xâm phạm đến tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm, uy tín, các quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thế khác mà gây ra thiệt hại phải bồi thường những thiệt hại do mình gây ra.
Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người khác gây thiệt hại Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của người khác gây ra là một trách nhiệm gián tiếp. Người phải bồi thường không phải đồng thời là người gây thiệt hại, là người phải bồi thường thay cho người gây thiệt hại trong các trường hợp do pháp luật qui định như cha mẹ phải bồi thường thiệt 7 hại thay cho con chưa niên dưới 15 tuổi. Pháp nhân phải bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra, người quản lý người làm công họ nghề phải bồi thường thiệt hại do người làm công, học nghề gây ra, nhà trường cho học sinh gây ra nếu nhà trường có lỗi, bệnh viện phải bồi thường cho khi bệnh nhân gây thiệt hại khi bệnh nhân thuộc sự quản lý của bệnh viện. Thậm chí theo Luật trách nhiệm bồi thường nhà nước, thì nhà nước phải bồi thường trong một số trường hợp công chức gây thiệt.
Đặc điểm của loại trách nhiệm này là tăng cường trách nhiệm quản lý giao dục của người có trách nhiệm theo qui định của pháp luật đối với người thuộc quyền quản lý của mình hoặc người đại diện cho pháp nhân trong các quan hệ với người thứ ba. Xét về bản chất của loại trách nhiệm này là trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của con người gây ra, cho nên khi xảy ra thiệt hại thì việc xác định trách nhiệm bồi thường dựa trên các căn cứ chung là trách nhiệm bồi thường thiệt hại hợp đồng 1. CÁC ĐIỀU KIỆN PHÁT SINH TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO HÀNH VI CON NGƯỜI GÂY RA 1. Khái niệm về điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là những yếu tố, những cơ sở để xác định trách nhiệm bồi thường, người phải bồi thường, người được bồi thường và mức độ bồi thường.
Các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại được xem xét trong mối quan hệ biện chứng, thống nhất và đầy đủ. Bộ luật Dân sự không quy định cụ thể các điều kiện làm phát sinh trách nhiệm. Xuất phát từ những quy định, những nguyên tắc của pháp luật nói chung và luật dân sự nói riêng, trách nhiệm bồi thường thiệt hại phát sinh khi có bốn điều kiện được quy định tại Nghị quyết số 8 03/2006/NQ-HĐTPTANDTC ngày 08/7/2006 hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Dân sự về bồi thường thiệt hại (sau đây gọi tắt là Nghị quyết số 03/2006/NQ). Các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại 1.
Có hành vi trái pháp luật Hành vi trái pháp luật là những xử sự cụ thể của con người được thể hiện thông qua hành động hoặc không hành động trái với quy định (yêu cầu) của pháp luật. Trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, hành vi trái pháp luật là những hành vi xâm hại tới tài sản, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm uy tín, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác và đa phần được thể hiện dưới dạng hành động. Tuy nhiên, những hành vi gây thiệt hại do xâm phạm các yếu tố trên nhưng được thực hiện phù hợp với quy định của pháp luật sẽ không bị coi là hành vi trái pháp luật và vì vậy, người thực hiện hành vi đó không phải bồi thường thiệt hại. Chẳng hạn: hành vi gây thiệt hại trong giới hạn của phòng vệ chính đáng hoặc gây thiệt hại đúng với yêu cầu của tình thế cấp thiết.
Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phải có thiệt hại xảy ra Như tên gọi của nó, trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi được áp dụng là nhằm khôi phục tình trạng ban đầu cho người bị thiệt hại nên thiệt hại là yếu tố không thể thiếu được trong việc áp dụng trách nhiệm này. Chỉ có thiệt hại mới phải bồi thường, chỉ khi nào biết được thiệt hại là bao nhiêu mới có thể ấn định người gây thiệt hại phải bồi thường bao nhiêu. Vì vậy, muốn áp dụng trách nhiệm này thì việc đầu tiên phải xem xét có thiệt hại xảy ra hay không và phải xác định được thiệt hại là bao nhiêu. Theo cơ bản thiệt hại được hiểu là sự mất mát hoặc giảm sút thực tế về tài sản, thể chất hoặc tinh thần.
Trong đó, thiệt hại về tài sản là những tổn thất 9 vật chất thực tế được tính thành tiền mà người có hành vi trái pháp luật đã gây cho người khác, thiệt hại về thể chất là sự giảm sút về sức khỏe, mất mát về tính mạng, hình thể của người bị thiệt hại, thiệt hại về tinh thần là sự ảnh hưởng xấu đến danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc sự suy sụp về tâm lý, tình cảm của người bị thiệt hại. Để có cơ sở cho việc áp dụng trách nhiệm bồi thường thiệt hại, các thiệt hại do xâm phạm đến sức khỏe, tính mạng, danh dự, uy tín nhân phẩm cũng phải được xác định thành một khoản tiền cụ thể. Vì vậy, thiệt hại là những tổn thất xảy ra được tính thành tiền bao gồm những mất mát, hư hỏng, hủy hoại về tài sản, nguồn thu nhập bị mất, chi phí nhằm ngăn chặn, khắc phục những hậu quả xấu về tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tinh thần. Về mặt lý luận, có thể chia thành hai loại thiệt hại sau đây: - Thiệt hại trực tiếp: Là những thiệt hại đã xảy ra một cách khách quan, thực tế và có cơ sở chắc chắn để xác định.
Bao gồm mất mát, hư hỏng về tài sản, các chi phí cho việc ngăn chặn, khắc phục các thiệt hại. - Thiệt hại gián tiếp: Là những thiệt hại mà dựa trên suy đoán khoa học mới có thể xác định được thiệt hại. Thiệt hại này được coi là thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút, lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất. Đối với loại thiệt hại này nếu chỉ mang tính giả định, không có cơ sở khoa học chắc chắn để xác định thì không được đưa vào khoản thiệt hại để áp dụng trách nhiệm bồi thường.
Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật của con người và thiệt hại xảy ra Mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả, là mối liên hệ phổ biến giữa các sự vật hiện tượng. Bằng cặp phạm trù này, triết học duy vật biện chứng đã chỉ ra rằng trong quá trình phát sinh và phát triển của các cự vật, hiện tượng trong tự nhiên cũng như trong xã hội thì giữa chúng luôn có mối quan hệ nội 10 tại, tất yếu. Sự vật, hiện tượng này ra đời từ một hoặc nhiều sự vật, hiện tượng khác và ngược lại.