đặt vấn đề trách nhiệm hình sự của người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được luật hình sự quy định là tội phạm. Ở nước ta, cơ sở của trách nhiệm hình sự được ghi nhận tại Điều 2 Bộ luật hình sự: “Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự”. Có thể nhận thấy quy định vừa nêu bao hàm hai nội dung: Thứ nhất, chỉ người nào phạm tội mới phải chịu trách nhiệm hình sự; Thứ hai, tội phạm phải được quy định trong Bộ luật hình sự. Từ những phân tích nêu trên có thể khẳng định sự kiện pháp lý duy nhất làm phát sinh trách nhiệm hình sự chỉ có thể là tội phạm.
Tội phạm, hiểu theo ý nghĩa pháp lý hình sự, là hành vi có đủ yếu tố cấu thành tội phạm do luật định. Căn cứ pháp lý của trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế hay bất kỳ tội phạm nào khác chính là cấu thành tội phạm. Cấu thành tội phạm của Tội lừa đảo được qui định trong Bộ luật hình sự năm 1999 (đã được sửa đổi, bổ sung). Trong lĩnh vực khoa học pháp lý hình sự từ trước đến nay mặc dù vẫn còn có những quan điểm khác nhau về vị trí của các yếu tố cấu thành tội phạm, nhưng có một nội dung mà tất cả đều thống nhất đó là cụ thể hóa cơ sở của trách nhiệm hình sự là việc hành vi đã thực hiện thỏa mãn các dấu hiệu do luật định về tội phạm, được phản ánh trong cấu thành tội phạm các tội phạm cụ thể.
Điều này có nghĩa là phân tích cơ sở của trách nhiệm hình sự đối với các tội lừa đảo thực chất là phân tích các dấu hiệu pháp lý đặc trưng có ý nghĩa định tội. Trách nhiệm hình sự được biểu hiện ra bên ngoài bằng các hình thức cụ thể phản ánh mức độ phải chịu trách nhiệm hình sự của người phạm tội. Hình thức trách nhiệm hình sự (hay hình thức biểu hiện cụ thể của trách nhiệm hình sự, dạng của trách nhiệm hình sự) chính là dạng hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải gánh chịu do việc đã thực hiện tội phạm. 15 Trong các hình thức của trách nhiệm hình sự thì phổ biến nhất và nghiêm khắc nhất là hình phạt và kèm theo nó là án tích.
Trong khoa học pháp lý hình sự thì tội phạm luôn gắn liền với hình phạt, hay nói cách khác hình phạt chính là hậu quả pháp lý bất lợi thường thấy của tội phạm. Do vậy, một người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị coi là tội phạm thì việc họ bị đe dọa áp dụng hình phạt với tính chất là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước là điều khó tránh khỏi. Đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế thì hình phạt được quy định ngay trong chế tài của các tội phạm (chương XVI – Bộ luật hình sự năm 1999, đã được sửa đổi, bổ sung). Trên các diễn đàn khoa học pháp lý và trong một số sách báo pháp lý cũng có ý kiến đồng nhất trách nhiệm hình sự với hình phạt - hậu quả bất lợi nhất mà người phạm tội phải gánh chịu do hành vi phạm tội của họ.
Tuy nhiên, theo chúng tôi thì trách nhiệm hình sự và hình phạt tuy có mối quan hệ mật thiết, khăng khít với nhau nhưng lại là hai khái niệm riêng biệt. Trong phần lớn các trường hợp phạm tội, trách nhiệm hình sự được thực hiện thông qua việc áp dụng biện pháp cưỡng chế Nhà nước mang tính nghiêm khắc nhất - đó là hình phạt, bởi hình phạt là hình thức trách nhiệm hình sự mang tính phổ biến nhất mà Nhà nước áp dụng đối với người phạm tội. Hình phạt thực chất là một hình thức biểu hiện cụ thể của hậu quả pháp lý bất lợi đối với người phạm tội. Tuy nhiên, do trách nhiệm hình sự và hình phạt đều gắn liền với tội phạm và chịu hình phạt là hình thức biểu hiện trách nhiệm phổ biến nên không có sự phân định rạch ròi hai khái niệm này trên thực tế.
Ý nghĩa của việc phân biệt chúng, theo chúng tôi, cũng chỉ mang tính lý luận. Chúng tôi cũng đồng ý với quan điểm cho rằng trách nhiệm hình sự đối với Tội lừa đảo không chỉ bó hẹp ở nghĩa vụ phải chịu hình phạt được quy định đối với tội phạm này, mà còn bao gồm cả nghĩa vụ chịu sự tác động của các hoạt động truy cứu trách nhiệm hình sự, chịu bị kết tội, bị áp dụng các 16 biện pháp cưỡng chế trách nhiệm hình sự (hình phạt và các biện pháp tư pháp) và bị mang án tích. Thậm chí, đối với cả các trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự thì trước khi xem xét tha miễn trách nhiệm hình sự, tính chất tội phạm của hành vi mà người đó đã thực hiện và nghĩa vụ pháp lý phải gánh chịu các biện pháp tác động mang tính hình sự (trách nhiệm hình sự) cũng vẫn được khẳng định. Miễn trách nhiệm hình sự chỉ có thể được áp dụng đối với người thực hiện hành vi phạm tội, bởi trách nhiệm hình sự phát sinh ngay tại thời điểm người nào đó thực hiện hành vi phạm tội.
Quyết định miễn trách nhiệm hình sự của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền vừa là căn cứ pháp lý ghi nhận hành vi của người được miễn trách nhiệm hình sự là tội phạm và trách nhiệm hình sự của họ, vừa là căn cứ chấm dứt trách nhiệm hình sự đối với họ, do đã thoả mãn điều kiện được miễn trách nhiệm hình sự 35. Người được miễn trách nhiệm hình sự không phải gánh chịu trên thực tế những hậu quả bất lợi mà luật quy định cho người đã thực hiện tội phạm đó, do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thấy rằng việc truy cứu trách nhiệm hình sự và áp dụng hình phạt hay các dạng trách nhiệm hình sự khác trong trường hợp này là không cần thiết và vì thế họ được miễn trách nhiệm hình sự. Khi người phạm tội bị tác động bởi hình thức trách nhiệm hình sự phổ biến là hình phạt, hay ngay cả trong trường hợp được miễn hình phạt thì đều có hậu quả là họ bị mang án tích trong một thời hạn nhất định và bị ghi vào lý lịch tư pháp. Trong thời gian chưa được xóa án tích mà lại phạm tội mới thì tùy từng trường hợp họ sẽ bị coi là tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm.
Đối với các Tội lừa đảo, hình thức trách nhiệm hình sự được quy định trong luật và quyết định trên thực tế cũng có những nét khác biệt so với các hình thức trách nhiệm hình sự được quy định và quyết định đối với người phạm tội thuộc nhóm tội khác. Sự khác biệt này xuất phát từ tính chất nguy hiểm cho xã hội của nhóm tội xâm phạm sở hữu và chính sách hình sự của Nhà nước đối với nhóm tội phạm này. 17 Trong xu thế mới, tiến bộ, các biện pháp tác động về kinh tế, tài sản đối với người phạm tội lừa đảo (như phạt tiền, tịch thu tài sàn, tịch thu tiền, vật trực tiếp liên quan đến tội phạm và buộc phải bồi thường thiệt hại) ngày càng được chú trọng, ưu tiên quy định và áp dụng. Về các hậu quả pháp lý hình sự cụ thể, ngoài hình phạt tử hình, Bộ luật hình sự còn quy định hệ thống hình phạt khác (bao gồm các hình phạt chính và các hình phạt bổ sung) và các biện pháp tư pháp với tư cách là các biện pháp tác động trách nhiệm hình sự (hậu quả pháp lý hình sự) được áp dụng đối với người phạm tội.
Tuy nhiên, không phải tất cả các dạng trách nhiệm này đều được quy định và áp dụng đối với người phạm Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Từ những phân tích trên có thể khẳng định: a. Việc quy định trách nhiệm hình sự đối với lừa đảo chiếm đoạt tài sản là đòi hỏi tất yếu của việc bảo đảm quyền sơ hữu; b. Trách nhiệm hình sự đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản thể hiện sự phản kháng của nhà nước của xã hội đối với những hành vi lệch chuẩn, với các tiêu chí và thang giá trị xã hội, do đó nó có tác dụng răn đe cũng như hướng dẫn xử sự của các chủ thể; c.
Việc quy định các hình thức trách nhiệm hình sự đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản không những có ý nghĩa phân hóa tội phạm, cá thể hóa hình phạt đối với người phạm tội mà còn là sự bảo đảm cho sự bình đẳng trước pháp luật giữa những người phạm tội trên cơ sở nguyên tắc chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự phù hợp, tương xứng với tính chất, mức độ của hành vi phạm tội do họ gây ra. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong luật hình sự Việt Nam 1. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong luật hình sự Việt Nam thời kỳ phong kiến Nhận thức được vai trò của pháp luật hình sự trong việc bảo vệ chế độ sở hữu nhằm củng cố, duy trì trật tự xã hội, bảo vệ các quyền, lợi ích hợp 18 pháp của Nhà nước và các chủ thể pháp luật, nhiều Nhà nước phong kiến ở nước ta đã sử dụng hình luật để xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu. Dưới thời Lê Sơ mà đỉnh cao là triều đại trị vì của vua Lê Thánh Tông, Bộ luật Hồng Đức đã được ban hành, trong đó dành gần 50 Điều để thiết lập các quy định nhằm bảo vệ chế độ sở hữu phong kiến.
Theo Điều 370 Bộ luật Hồng Đức thì: Các nhà quyền quý chiếm đoạt nhà cửa, ruộng đất, ao đầm của lương dân, từ một mẫu trở lên thì xử tội phạt; từ năm mẫu trở lên thì xử tội biếm. Quan tam phẩm trở lên thì xử tội năng thêm hai bậc và phải bồi thường như luật định. Đã tâu lên rồi thì xử khác. Đối với những kẻ cướp (nghĩa là ban đêm cầm khí giới giết người lấy của): Thì xử tội chém, tòng phạm thì xử tội giảo, ngoài việc phải đền tang vật ăn cướp, điền sản phải sung công.
Cướp của lại giết người thì xử tội chém bêu đầu, tòng phạm xử chém phải nộp tiền đền mạng và tiền đền tang vật gấp đôi trả lại cho chủ nhà bị cướp. Kẻ chứa chấp bọn cướp lâu ngày thì xử đồng tội, mới khoảng mười ngày thì xử giảm một bậc, đều phải bồi thường một phần ba nộp vào kho. Kẻ biết việc mà không cáo giác thì xử tội đồ làm chủng điền binh [34, Điều 426].