Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI KHÔNG CHẤP HÀNH ÁN 1. KHÁI NIỆM VÀ CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA TỘI KHÔNG CHẤP HÀNH ÁN 1. Khái niệm Tội không chấp hành án Tội không chấp hành án là một tội đƣợc quy định trong Bộ Luật hình sự Việt Nam năm 1999. “Tội phạm là một chế định cơ bản, quan trọng nhất trong luật hình sự, là sơ sở cho việc xác định một hành vi có phải là tội phạm hay không.
Đã có nhiều định nghĩa khoa học về tội phạm ở những cách tiếp cận và quan điểm khác nhau” [23]. Khái niệm tội phạm đƣợc hình thành trong quá trình phát triển, hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam. Trong Bộ luật hình sự năm 1985, khái niệm này đã phản ánh một cách khá đầy đủ các quy định về tội phạm và xác định cụ thể hành vi nào là tội phạm. Tuy nhiên do sự phát triển của xã hội khái niệm tội phạm cũng đƣợc sửa đổi cho phù hợp với hoàn cảnh thực tế, trên cơ sở kế thừa và phát huy những nguyên tắc, chế định hình sự pháp luật của nƣớc ta, Bộ luật hình sự 1999 đã sửa đổi khái niệm về tội phạm có tính khoa học thể hiện tập trung nhất quan điểm của Nhà nƣớc ta về tội phạm.
Tội không chấp hành án là một trong các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp. Hiện nay, pháp luật Việt Nam chƣa có quy định nào định nghĩa hoặc hƣớng dẫn chính thức về khái niệm “Hoạt động tƣ pháp”, mà tồn tại nhiều quan điểm khác nhau. Quan điểm thứ nhất cho rằng hoạt động tƣ pháp bao gồm hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng nhƣ Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án; của những ngƣời tiến hành tố tụng nhƣ Thủ trƣởng Cơ quan điều tra, Điều tra viên, Viện trƣởng, Phó thủ trƣởng Cơ quan Cơ quan điều tra, Điều tra viên, 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Viện trƣởng, Phó viện trƣởng Viện kiểm sát, kiểm sát viên; Chánh án, Phó Chánh án Tòa án, Thẩm phán, Hội thẩm và Thƣ ký Tòa án. Quan điểm thứ hai cho rằng hoạt động tƣ pháp còn bao gồm các chủ thể đƣợc giao tiến hành một số hoạt động tố tụng nhƣ: Hải quan, Kiểm lâm, Bộ đội Biên phòng, Kiểm sát biển; Cơ quan thi hành án (dân sự và hình sự).
Quan điểm thứ ba cho rằng, khái niệm hoạt động tƣ pháp phải hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm ba dạng hoạt động: hoạt động tƣ pháp trong lĩnh vực tố tụng (tƣ pháp – tố tụng), hoạt động tƣ pháp trong lĩnh vực hành chính (tƣ pháp – hành chính) và hoạt động bổ trợ tƣ pháp. Tuy nhiên, theo quan điểm của tác giả, khái niệm “hoạt động tƣ pháp” chỉ nên hiểu theo nghĩa là “hoạt động tố tụng”, tức là hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án do các Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án và Thi hành án; của những ngƣời tiến hành tố tụng nhƣ: Thủ trƣởng Cơ quan điều tra, Điều tra viên, Viện trƣởng, Phó Viện trƣởng Viện Kiểm sát, Kiểm sát viên; Chánh án, Phó Chánh án Tòa án, Thẩm phán, Hội thẩm, Thƣ ký Tòa án, Chấp hành viên thực hiện. Điều 292 BLHS 1999 qui định: “Các tội xâm phạm hoạt động tư pháp là những hành vi xâm phạm hoạt động đúng đắn của các cơ quan điều tra, kiểm sát, xét xử và thi hành án trong việc bảo vệ quyền lợi của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân” [30, Điều 292]. Các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp là hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của lĩnh vực tƣ pháp, nhƣng tính chất, phạm vi của tƣ pháp có cách tiếp cận khác nhau, do đó quan niệm về tƣ pháp ở các nƣớc cũng khác nhau.
Ở nƣớc ta, khái niệm tƣ pháp đƣợc hiểu theo nghĩa rộng là một hệ thống các thiết chế, các tổ chức bảo vệ pháp luật, duy trì, bảo đảm công lý, công bằng xã hội, trong đó hoạt động xét xử của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền là Tòa án giữ vai trò, vị trí quan trọng, là khâu trung 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Vì vậy, khi nói tới Tòa án là nói tới biểu tƣợng điển hình của việc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, là nơi biểu hiện rõ nhất bản chất của pháp luật. Hoạt động xét xử của Tòa án, thông qua những thủ tục tố tụng nhất định, đối với những vụ việc vi phạm pháp luật, tranh chấp của các chủ thể trong đời sống xã hội, nhằm bảo vệ pháp luật, duy trì, bảo đảm công lý, công bằng xã hội. Vì vậy, toàn bộ các hoạt động điều tra, truy tố và các hoạt động bổ trợ tƣ pháp (Giám định, Luật sƣ, Công chứng, Hộ tịch, Tƣ vấn pháp luật.) đều nhằm phục vụ cho quá trình làm sáng tỏ chân lý, tìm ra sự thật của các vụ việc đã diễn ra trên thực tế, để trên cơ sở đó, Tòa án đƣa ra phán quyết theo qui định của pháp luật. Kết thúc giai đoạn xét xử, Tòa án quyết định những vấn đề thuộc về nội dung vụ án, xác định trách nhiệm pháp lý và chế tài thích hợp cho từng đối tƣợng cụ thể, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nƣớc, cơ quan, tổ chức và của công dân.
Các bản án và quyết định xét xử của Tòa án không những nhân danh Nhà nƣớc mà còn thể hiện quyền lực tối cao của pháp quyền có hiệu lực thi hành, Điều 106 của Hiến pháp 2013 đã nêu rõ: "Bản án, quyết định của Tòa án nhân dân có hiệu lực pháp luật phải được cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân tôn trọng; cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành" [37, Điều 106]. Vì vậy, các bản án và quyết định của Tòa án phải đƣợc nghiêm chỉnh chấp hành thì lúc đó kết quả của các cơ quan tiến hành tố tụng mới đƣợc thực thi trên thực tế. Hoạt động tƣ pháp là hoạt động của các Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án và Cơ quan thi hành án trong việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án đối với các vụ án hình sự, dân sự, kinh tế, lao động và giải quyết các quan hệ pháp luật khác đƣợc phát sinh theo quy định của pháp luật, nhằm bảo vệ các quyền của Nhà nƣớc, của các tổ chức, của công dân. Hoạt động tƣ pháp là hoạt động quyền lực Nhà nƣớc do các cơ quan tƣ pháp thực hiện.
Các hoạt động này do ngƣời đại diện của các cơ quan tƣ pháp nhân danh Nhà nƣớc trực tiếp thực hiện theo chức danh đƣợc bổ nhiệm. 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhƣ vậy, theo qui định của BLHS 1999, hoạt động tƣ pháp là hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án, do đó xâm phạm đến sự đúng đắn của các hoạt động này đƣợc coi là hành vi nguy hiểm cho xã hội đến mức phải xử lý bằng chế tài hình sự. Chủ thể của các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp chủ yếu là cán bộ thuộc các cơ quan tƣ pháp. Hiện nay, chƣa có văn bản quy phạm pháp luật nào hƣớng dẫn cụ thể thế nào là cơ quan tƣ pháp.
Tuy nhiên, từ định nghĩa về hoạt động tƣ pháp đã định nghĩa ở trên có thể hiểu cơ quan tƣ pháp là các cơ quan Nhà nƣớc trực tiếp thực hiện quyền tƣ pháp trong quyền lực nhà nƣớc bao gồm Toà án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Cơ quan điều tra, Cơ quan thi hành án. Trong cơ quan tƣ pháp có nhiều cán bộ, công chức thực hiện các chức năng, nhiệm vụ nhất định nhƣ các cán bộ thực hiện các hoạt động tƣ pháp, các cán bộ thực hiện chức năng quản lý, các công chức giúp việc khác. Cán bộ thuộc các cơ quan tƣ pháp đƣợc bổ nhiệm theo điều kiện và cách thức điều luật quy định. Ngoài ra, chủ thể các tội phạm hoạt động tƣ pháp còn là những ngƣời khác, trong một số trƣờng hợp nhất định mà hành vi phạm tội của họ liên quan đến hoạt động tƣ pháp, nhƣ: Tội trốn khỏi nơi giam, giữ hoặc trốn khi đang bị dẫn giải, đang bị xét xử (Điều 311), Tội che giấu tội phạm (Điều 313) [30].
Dựa vào đặc điểm của chủ thể tội phạm thì ta chia các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp thành bốn nhóm, trong đó Tội không chấp hành án thuộc nhóm các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp mà chủ thể là đối tƣợng của các bản án hoặc quyết định của cơ quan tƣ pháp đƣợc quy định tại các Điều 304 và 311 BLHS 1999 Đối với hình thức lỗi của các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp đƣợc thực hiện chủ yếu bằng hình thức lỗi cố ý và bảo gồm cả hình thức hành động phạm tội cũng nhƣ không hành động phạm tội. 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Các hành vi nguy hiểm cho xã hội trong các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp có thể biểu hiện dƣới dạng hành động nhƣ bức cung, dùng nhục hình, ra bản án trái pháp luật, trốn khỏi nơi giam; hoặc dƣới dạng không hành động nhƣ: không truy cứu trách nhiệm hình sự ngƣời có tội, thiếu trách nhiệm để ngƣời bị giam, giữ trốn, không chấp hành án. Tội không chấp hành án là một trong các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp, nên nó cũng xâm hại đến khách thể loại của nhóm tội phạm này là sự đúng đắn trong hoạt động tƣ pháp, bao gồm hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Tội không chấp hành án hành án có mối liên hệ logic với các tội phạm khác trong chƣơng các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp, tạo thành một tổng thể hoàn chỉnh trừng trị những hành vi xâm phạm đến tính đúng đắn trong quá tình giải quyết vụ án.
Từ những phân tích trên cho thấy, có thể đƣa ra khái niệm không chấp hành án nhƣ sau: không chấp hành án là hành vi của những người có khả năng, điều kiện để chấp hành án nhưng cố ý không chấp hành bản án, quyết định của tòa án đã có hiệu lực pháp luật đối với họ. Qua khái niệm không chấp hành án cho thấy đó chính là hành vi không chấp hành bản án, quyết định của tòa án mà bản án và quyết định của tòa án là kết quả hoạt động tƣ pháp trong việc giải quyết các vụ án. Nhƣng đó chƣa phải là kết quả cuối cùng của hoạt động tƣ pháp. Bản án cũng nhƣ các quyết định của tòa án chỉ có ý nghĩa thực sự khi đƣợc chấp hành.