CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH SỰ NGHIỆP 1. TỔNG QUAN VỀ ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH SỰ NGHIỆP 1. Khái niệm về đơn vị hành chính sự nghiệp Theo chế độ kế toán Việt Nam (2006) đơn vị HCSN là: Đơn vị do Nhà nước quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý nhà nước về một lĩnh vực nào đó, hoạt động bằng nguồn kinh phí NSNN cấp, cấp trên cấp toàn bộ hoặc cấp một phần kinh phí và các nguồn khác đảm bảo theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp nhằm thực hiện nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước giao cho từng giai đoạn. Trong đó, các cơ quan hành chính được hiểu là các tổ chức cung cấp dịch vụ hành chính công thực hiện chức năng quản lý nhà nước, còn các ĐVSN được hiểu là các tổ chức cung cấp các dịch vụ công về y tế, GDĐT, văn hóa, thể thao, KHCN.
đáp ứng nhu cầu về phát triển nguồn nhân lực, chăm sóc sức khỏe, nâng cao thể lực cho nhân dân, đáp ứng yêu cầu về đổi mới, phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Theo tác giả Đỗ Huyền Trang và Lê Thị Thanh Mỹ (2018) [5], nêu rõ “ Đơn vị sự nghiệp nhà nước là đơn vị hoạt động cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho xã hội và các dịch vụ khác trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, văn hóa, thông tin, thể dục thể thao….nhằm thỏa mãn nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần của người dân, duy trì sự hoạt động bình thường của các ngành kinh tế quốc dân. Các đơn vị sự nghiệp nhà nước hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, mà mang tính chất phục vụ cộng đồng là chính hay còn gọi là các đơn vị hoạt động vô vị lợi. Vậy, Đơn vị HCSN là các đơn vị, cơ quan hoạt động bằng nguồn kinh e 11 phí do ngân sách Nhà nước hoặc cấp trên cấp phát hoặc bằng nguồn kinh phí khác như hội phí, học phí, viện phí, kinh phí được tài trợ, thu từ hoạt động kinh doanh, dịch vụ,…để phục vụ các nhiệm vụ của Nhà nước, chủ yếu là các hoạt động chính trị xã hội.
Đặc điểm hoạt động và cơ chế quản lý tài chính của đơn vị sự nghiệp Cơ chế quản lý tài chính được hiểu là cách thức tổ chức, phân phối và sử dụng nguồn tài chính phục vụ cho hoạt động của một đơn vị. Theo đó, cơ chế quản lý tài chính đối với các ĐVSN là cách thức tổ chức, phân phối và sử dụng nguồn tài chính phục vụ cho hoạt động của các ĐVSN. Cơ chế quản lý tài chính đối với các ĐVSN phải giải quyết được các vấn đề sau: - Xác định được nguồn tài chính của các ĐVSN từ đâu? - Người quyết định nguồn thu của ĐVSN? Việc phân định thẩm quyền quyết định các khoản thu như thế nào? - Nguyên tắc tổ chức, quản lý các khoản thu của ĐVSN như thế nào? - Người quyết định các khoản chi tiêu của ĐVSN? Việc phân định thẩm quyền quyết định các khoản chi như thế nào? - Hoạt động chi tiêu của ĐVSN phải tuân thủ những nguyên tắc nào? Phải thỏa mãn những điều kiện gì? Trong đó, ba vấn đề đầu tiên liên quan đến cơ chế tạo lập nguồn tài chính của các ĐVSN; còn hai vấn đề sau liên quan đến cơ chế phân phối và sử dụng nguồn tài chính của các ĐVSN. Thứ nhất, cơ chế tạo lập nguồn tài chính của ĐVSN Đối với các ĐVSN thụ hưởng NSNN: Có hai nguồn tài chính, nguồn tài chính NSNN cấp và nguồn tài chính ngoài ngân sách.
Đối với nguồn NSNN cấp Tùy theo loại ĐVSN, khả năng của ngân sách và mô hình dịch vụ công e 12 mà nguồn ngân sách cấp cho các ĐVSN là khác nhau. Trong điều kiện tự chủ tài chính, phụ thuộc vào mức độ tự chủ mà nguồn tài trợ của ngân sách đối với ĐVSN có thể được chia thành hai nhóm: - Nhóm 1: Nhà nước tài trợ kinh phí xây dựng ban đầu, chi đầu tư phát triển và một phần chi thường xuyên. Đây là mô hình đang áp dụng khá phổ biến đối với các ĐVSN ở nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Mô hình này cho phép các ĐVSN phát huy các nguồn lực sẵn có của mình để cung cấp các dịch vụ công cho xã hội.
- Nhóm 2: Nhà nước tài trợ kinh phí xây dựng ban đầu và chi đầu tư phát triển, không tài trợ chi thường xuyên. Mô hình này đem đến sự tự chủ lớn hơn cho các ĐVSN. Nó áp dụng đối với những ĐVSN tương tự như ở nhóm 1 nêu trên nhưng có khả năng tìm kiếm các nguồn thu ngoài ngân sách lớn hơn.Thẩm quyền phân bổ và quyết định ngân sách thuộc về quốc hội (hoặc nghị viện). Tuy nhiên, tùy theo thể chế chính trị và đặc điểm tổ chức bộ máy của mỗi quốc gia mà thẩm quyền này có thể được giao cho Chính phủ, Bộ Tài chính hoặc các bộ ngành tương đương, hoặc có thể giao cho chính quyền địa phương quyết định ngân sách cho các hoạt động theo quy định của pháp luật.Việc phân quyền tự chủ cho các ĐVSN được thực hiện ở nhiều quốc gia, mức độ tự chủ cũng khác nhau ở mỗi nước.
Bên cạnh các khoản được ngân sách cấp, các khoản thu còn do các ĐVSN tự quyết định trên cơ sở quyết định của pháp luật.Về nguyên tắc quản lý ngân sách có thể quản lý theo đầu vào hoặc quản lý theo đầu ra, kết quả. Trong đó: Quản lý theo đầu vào: Nhà nước cấp kinh phí cho các ĐVSN được xác định, cấp phát và quản lý theo các yếu tố đầu vào của chi tiêu như: đầu tư xây dựng cơ bản, lương cán bộ nhân viên. Quản lý theo đầu ra, kết quả: Nhà nước cấp kinh phí cho ĐVSN dựa trên các yếu tố đầu ra như: số lượng dịch vụ cung cấp, số lượng NCKH được công bố. e 13 Nguồn tài chính ngoài ngân sách Các ĐVSN thuộc khu vực nhà nước có thể có các khoản thu ngoài ngân sách từ việc tận dụng cơ sở vật chất hiện có, năng lực NCKH để thực hiện các hoạt động SXKD, các dịch vụ NCKH.
Giá cả dịch vụ sự nghiệp được xác định trên cơ sở định mức kinh tế - kỹ thuật, định mức chi phí do cơ quan có thẩm quyền ban hành và phải tuân thủ những nguyên tắc nhất định trong quản lý thu theo quy định của pháp luật. Đối với một số khoản thu nhất định, các ĐVSN chỉ được quyết định mức thu trong khung phí quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc theo đơn giá quy định cụ thể bởi một cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Ngoài danh mục các khoản thu quy định trong khung hoặc đã được quy định một mức cụ thể, các ĐVSN được toàn quyền quyết định mức thu các khoản dịch vụ khác theo thỏa thuận.Trên cơ sở nhà nước đã giao quyền tự chủ cho các ĐVSN, thẩm quyền quyết định về nguồn tài chính này thường được giao cho người đứng đầu ĐVSN, nhà nước chỉ quy định các nguyên tắc quản lý và thực hiện kiểm soát thông qua cơ chế lập dự toán, thực hiện dự toán và quyết toán ngân sách. Thứ hai, cơ chế phân phối và sử dụng nguồn tài chính của ĐVSN - Đối với các ĐVSN không thụ hưởng NSNN: Việc sử dụng, phân phối nguồn tài chính được thực hiện theo quy định của Luật Doanh nghiệp áp dụng chung cho các tập đoàn, doanh nghiệp đã thành lập ĐVSN đó.
Người đứng đầu ĐVSN chịu trách nhiệm điều hành hoạt động sự nghiệp về việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình như tổ chức thực hiện các nghị quyết của tập đoàn, doanh nghiệp; ban hành quy chế quản lý nội bộ theo yêu cầu của tập đoàn,doanh nghiệp; quyết định các vấn đề liên quan đến hoạt động kinh doanh của ĐVSN; phân bổ nguồn lực, tổ chức thực hiện hoạt động dịch vụ sự nghiệp; lập báo cáo quyết toán tài chính; quyết định phương án sử dụng chênh lệch thu chi hoặc xử lý lỗ trong hoạt động dịch vụ sự nghiệp theo quy chế. e 14 - Đối với các ĐVSN thụ hưởng NSNN Về cơ chế phân phối và sử dụng đối với nguồn tài chính thuộc NSNN Thẩm quyền quyết định chi tiêu đối với các khoản chi thuộc nguồn tài chính từ NSNN cho các ĐVSN này phụ thuộc vào mức độ tự chủ được nhà nước giao cho các ĐVSN, ngoài ra còn phụ thuộc vào cơ chế quản lý ngân sách (quản lý ngân sách theo đầu ra hay theo đầu vào). Về cơ chế phân phối và sử dụng đối với nguồn tài chính ngoài NSNN Tương tự như đối với khoản chi từ nguồn tài chính thuộc NSNN, thẩm quyền quyết định các khoản chi tiêu đối với các ĐVSN cũng dựa trên cơ sở mức độ tự chủ tài chính mà nhà nước xác định. Tuy nhiên, dù quyền tự chủ được giao ở mức nào thì nhìn chung xu hướng các nước thường giao quyền quyết định nhiều hơn đối với các khoản chi tiêu đối với nguồn thu ngoài ngân sách cho các ĐVSN tự chủ tài chính.
Mức độ tự chủ lớn nhất có thể có là người đứng đầu ĐVSN tự chủ tài chính được toàn quyền quyết định các khoản chi và mức chi trên cơ sở tuân thủ pháp luật.Mức độ tự chủ thấp hơn là người đứng đầu đơn vị quyết định mức chi tiêu và các khoản chi trên cơ sở tuân thủ pháp luật và các tỷ lệ khống chế chi và các mức trần về khoản chi do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định. Các khoản chi thuộc nguồn kinh phí ngoài NSNN phải tuân thủ những nguyên tắc nhất định. Cụ thể là: Thứ nhất, tuân thủ pháp luật.Việc quản lý quá trình phân phối và sử dụng các khoản chi ngoài NSNN cũng phải tuân thủ nguyên tắc tuân thủ pháp luật. Việc tuân thủ pháp luật trong lĩnh vực này thể hiện ở việc tuân thủ các quy định pháp luật điều chỉnh chung đến các khoản chi của các ĐVSN, tuân thủ những quy định cụ thể về các tỷ lệ, các khoản chi, khung mức chi… của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với các khoản chi từ nguồn tài chính ngoài ngân sách.” e 15 Thứ hai, đảm bảo tính dân chủ và sự kiểm soát quyền lực.
Người đứng đầu các ĐVSN thực hiện điều hành hoạt động của đơn vị mình trên cơ sở nguồn vốn của nhà nước điều đó đòi hỏi một cơ chế kiểm soát quyền lực và đảm bảo thực thi dân chủ là cần thiết để đảm bảo quyền lợi của nhà nước, của người lao động và đảm bảo công bằng trong quản lý việc phân phối và sử dụng nguồn kinh phí này.