Luận văn thạc sĩ tính chủ quan trong các phát ngôn tiếng việt có chứa các phương tiện chỉ thời thể

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tính chủ quan trong các phát ngôn tiếng việt có chứa các phương tiện chỉ thời thể, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải

• Tác giả: Trương Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ
• Đề tài: Tính Chủ Quan Trong Các Phát Ngôn Tiếng Việt Có Chứa Các Phương Tiện Chỉ Thời, Thể
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Khái niệm tình thái
• 1.2. Quan điểm của các nhà ngôn ngữ học thế giới về tình thái
• 1.3. Quan điểm của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam về tình thái
• 1.4. Tính chủ quan của phát ngôn
• 1.4.1. Khái niệm tính chủ quan của phát ngôn, với tư cách là một phương diện của phạm trù tình thái
• 1.4.2. Các phương tiện đánh dấu tính chủ quan của phát ngôn
• 1.4.2.1. Các phương tiện ngữ âm
• 1.4.2.2. Các phương tiện ngữ pháp
• 1.4.2.3. Các phương tiện từ vựng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG NGỮ NGHĨA CỦA CÁC PHƯƠNG TIỆN CHỈ THỜI, THỂ TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Nhận xét mở đầu
• 2.2. Vài nét về vấn đề thời, thể trong tiếng Việt
• 2.3. Tình hình nghiên cứu
• 2.4. Các phương tiện biểu thị thời, thể trong tiếng Việt
• 2.5. Cơ sở để nhận biết tính chủ quan trong các phát ngôn tiếng Việt có chứa các phương tiện chỉ thời, thể
• 2.6. Quan hệ giữa chủ quan và khách quan
• 2.7. Tiền giả định và hàm ý của các phương tiện chỉ thời, thể trong tiếng Việt
• 2.7.1. Tiền giả định của các phương tiện chỉ thời, thể trong tiếng Việt
• 2.7.1.1. Tiền giả định thực hữu
• 2.7.1.2. Tiền giả định phản thực hữu
• 2.7.1.3. Tiền giả định không thực hữu
• 2.7.2. Hàm ý của các phương tiện chỉ thời, thể trong tiếng Việt
• 2.7.2.1. Hàm ý về tính hiện thực của sự tình
• 2.7.2.2. Hàm ý về tính chủ ý của sự tình
• 2.7.2.3. Hàm ý đánh giá
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH CÁC HÀM Ý ĐÁNH GIÁ MANG TÍNH CHỦ QUAN GẮN VỚI CÁC PHƯƠNG TIỆN CHỈ THỜI, THỂ TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Nhận xét mở đầu
• 3.2. Các kiểu ý nghĩa đánh giá gắn với các phương tiện chỉ thời, thể trong tiếng Việt
• 3.3. Đánh giá về tầm quan trọng của nội dung sự tình
• 3.4. Đánh giá về tính chất bất thường, nằm ngoài dự tính chờ đợi của sự tình nêu trong phát ngôn
• 3.5. Đánh giá về tính tích cực/ tiêu cực (không tích cực) của sự tình nêu trong phát ngôn
• 3.6. Đánh giá về lượng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN TƯ LIỆU TRÍCH DẪN

Tóm tắt

I. Khám Phá Tính Chủ Quan Trong Phát Ngôn Tiếng Việt

Tính chủ quan trong các phát ngôn tiếng Việt có chứa các phương tiện chỉ thời, thể là một chủ đề quan trọng trong ngôn ngữ học. Nó không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách mà người nói thể hiện quan điểm và cảm xúc của mình mà còn phản ánh cách mà ngôn ngữ được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày. Các hư từ như 'đã', 'sẽ', 'đang' không chỉ đơn thuần là các phương tiện chỉ thời gian mà còn mang theo những hàm ý chủ quan sâu sắc.

1.1. Định Nghĩa Tính Chủ Quan Trong Ngôn Ngữ

Tính chủ quan trong ngôn ngữ được hiểu là cách mà người nói thể hiện quan điểm, cảm xúc và thái độ của mình thông qua các phát ngôn. Điều này đặc biệt quan trọng trong tiếng Việt, nơi mà các hư từ có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh.

1.2. Vai Trò Của Các Phương Tiện Chỉ Thời Thể

Các phương tiện chỉ thời, thể như 'đã', 'sẽ', 'đang' không chỉ đơn thuần là dấu hiệu thời gian mà còn thể hiện thái độ của người nói. Chúng giúp người nghe hiểu rõ hơn về mức độ chắc chắn hay không chắc chắn của thông tin được truyền đạt.

II. Thách Thức Trong Việc Phân Tích Tính Chủ Quan

Việc phân tích tính chủ quan trong các phát ngôn tiếng Việt gặp nhiều thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự đa dạng và phong phú của ngữ nghĩa mà các hư từ có thể mang lại. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về ngữ nghĩa học và ngữ dụng học.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Ý Nghĩa

Một trong những thách thức lớn nhất là xác định chính xác ý nghĩa của các hư từ trong ngữ cảnh cụ thể. Các hư từ có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau, và việc hiểu đúng ý nghĩa của chúng là rất quan trọng để phân tích tính chủ quan.

2.2. Sự Phức Tạp Của Ngữ Cảnh

Ngữ cảnh là yếu tố quyết định trong việc hiểu rõ tính chủ quan của phát ngôn. Sự thay đổi trong ngữ cảnh có thể dẫn đến sự thay đổi trong cách hiểu và diễn giải các hư từ, tạo ra những khó khăn trong việc phân tích.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tính Chủ Quan Trong Phát Ngôn

Để nghiên cứu tính chủ quan trong các phát ngôn tiếng Việt, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa, phân tích ngữ dụng và so sánh đối chiếu giữa các phát ngôn khác nhau.

3.1. Phân Tích Ngữ Nghĩa

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các ý nghĩa khác nhau mà các hư từ có thể mang lại. Điều này rất quan trọng trong việc hiểu rõ tính chủ quan của phát ngôn.

3.2. Phân Tích Ngữ Dụng

Phân tích ngữ dụng giúp hiểu rõ hơn về cách mà các hư từ được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày. Điều này giúp làm rõ hơn vai trò của tính chủ quan trong các phát ngôn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Tính Chủ Quan

Nghiên cứu tính chủ quan trong các phát ngôn tiếng Việt có nhiều ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc giảng dạy ngôn ngữ, phát triển tài liệu học tập và cải thiện kỹ năng giao tiếp.

4.1. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy Ngôn Ngữ

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phát triển các giáo trình giảng dạy ngôn ngữ, giúp học viên hiểu rõ hơn về cách sử dụng các hư từ trong tiếng Việt.

4.2. Cải Thiện Kỹ Năng Giao Tiếp

Nghiên cứu này cũng có thể giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp của người học, giúp họ sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả hơn trong các tình huống giao tiếp thực tế.

V. Kết Luận Về Tính Chủ Quan Trong Phát Ngôn Tiếng Việt

Tính chủ quan trong các phát ngôn tiếng Việt có chứa các phương tiện chỉ thời, thể là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng. Việc hiểu rõ tính chủ quan không chỉ giúp nâng cao khả năng giao tiếp mà còn góp phần vào việc phát triển ngôn ngữ học tiếng Việt.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu về tính chủ quan trong phát ngôn tiếng Việt sẽ tiếp tục phát triển, mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong ngôn ngữ học.

5.2. Đóng Góp Của Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần làm rõ hơn về vai trò của các hư từ trong tiếng Việt, từ đó nâng cao hiểu biết về ngôn ngữ và giao tiếp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiếng Việt, các hư từ như "đã", "đang", "sẽ", "lại", "vẫn", "mãi", "còn", "cũng", "chỉ", "từng" xuất hiện với tần suất rất cao trong giao tiếp hàng ngày và trong văn bản viết. Theo ước tính, cứ mở bất kỳ trang văn bản tiếng Việt nào, ta đều có thể bắt gặp các hư từ này. Tuy nhiên, vai trò và đặc điểm ngữ nghĩa của các hư từ này chưa được nghiên cứu thấu đáo, đặc biệt dưới góc độ tính chủ quan trong phát ngôn. Trước đây, do ảnh hưởng của ngôn ngữ học cấu trúc dựa trên các ngôn ngữ Ấn-Âu, các hư từ này thường bị xem là từ trống nghĩa, ít được quan tâm đúng mức.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ tính chủ quan trong các phát ngôn tiếng Việt có chứa các phương tiện chỉ thời, thể, nhằm nhận diện vai trò của các hư từ này không chỉ trong việc biểu đạt thời gian, thể của sự tình mà còn trong việc biểu đạt thái độ, quan điểm, sự đánh giá chủ quan của người nói. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các phát ngôn chứa các hư từ chỉ thời, thể trong các tác phẩm văn học hiện đại Việt Nam như Giông tố, Số đỏ, Bỉ vỏ, Bên kia bờ ảo vọng, Quãng đời đánh mất, Ba lần và một lần.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng sách giáo trình, giáo khoa ngữ pháp tiếng Việt, đặc biệt hỗ trợ cho học viên nước ngoài tiếp cận tiếng Việt một cách chính xác hơn. Ngoài ra, nghiên cứu góp phần làm rõ cơ chế hoạt động của tiếng Việt trong việc biểu đạt tính chủ quan qua các phương tiện chỉ thời, thể, từ đó nâng cao hiệu quả giao tiếp và tư duy ngôn ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khuynh hướng lý thuyết chính về tình thái và tính chủ quan trong ngôn ngữ học:

1. Lý thuyết tình thái chủ quan: Tình thái được hiểu là thái độ, quan điểm, sự đánh giá của người nói đối với nội dung mệnh đề. Theo Charles Bally, phát ngôn gồm hai thành phần: tình thái (modus) và nội dung mệnh đề (dictum). Tình thái biến nội dung mệnh đề tiềm năng thành phát ngôn hiện thực, thể hiện sự cam kết, nghi ngờ, mong muốn, hay đánh giá của người nói. Các ý nghĩa tình thái bao gồm tình thái nhận thức (thực hữu, phản thực hữu, không thực hữu) và tình thái đạo nghĩa (ràng buộc, nghĩa vụ).

2. Khái niệm tính chủ quan của phát ngôn: Tính chủ quan là sự thể hiện cái "tôi" của người nói trong hành động phát ngôn, biểu hiện qua thái độ, quan điểm, sự đánh giá chủ quan về sự tình. Lyons định nghĩa tính chủ quan tạo lời là sự tự biểu hiện của chủ thể phát ngôn trong hành động sử dụng ngôn ngữ. Tính chủ quan được biểu hiện qua các phương tiện ngữ pháp, từ vựng và ngữ âm.

Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu là:

• Phương tiện chỉ thời, thể: các hư từ như "đã", "đang", "sẽ", "vừa", "mới", "từng", "chưa", "còn", "mãi", "vẫn" dùng để biểu đạt các ý nghĩa về thời gian và thể của sự tình.
• Tính chủ quan của phát ngôn: thái độ, quan điểm, sự đánh giá của người nói đối với nội dung sự tình được nêu trong phát ngôn.
• Tiền giả định và hàm ý: các ý nghĩa ngầm ẩn và các giả định đi kèm với các phương tiện chỉ thời, thể trong phát ngôn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ các tác phẩm văn học hiện đại Việt Nam tiêu biểu như Giông tố, Số đỏ, Bỉ vỏ, Bên kia bờ ảo vọng, Quãng đời đánh mất, Ba lần và một lần. Tổng số phát ngôn được ghi chép và phân loại lên đến hàng trăm câu chứa các phương tiện chỉ thời, thể.

Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng: phân tích ngữ cảnh, mở rộng và thu hẹp ngữ cảnh, so sánh đối chiếu, thay thế, kết hợp, khúc giải nhằm bóc tách ý nghĩa chủ quan và khách quan của các phương tiện chỉ thời, thể.
• Thống kê và phân loại: phân loại các phương tiện chỉ thời, thể theo nhóm ngữ nghĩa và ý nghĩa chủ quan, thống kê tần suất xuất hiện.
• Phân tích tiền giả định và hàm ý: xác định các tiền giả định thực hữu, phản thực hữu và không thực hữu, cùng các hàm ý về tính hiện thực, chủ ý, đánh giá của người nói.
• Timeline nghiên cứu: nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ năm 2002 đến 2003, tập trung vào các phát ngôn trong văn học hiện đại Việt Nam.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm khoảng 200 phát ngôn tiêu biểu, được chọn lọc theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất nhằm đảm bảo tính đại diện cho các phương tiện chỉ thời, thể trong tiếng Việt.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tần suất xuất hiện cao và đa dạng ý nghĩa chủ quan
   Trên một trang văn bản điển hình như trang 7 của tác phẩm Quãng đời đánh mất, trong 29 phát ngôn có 10 phát ngôn mang tính chủ quan, trong đó 6 phát ngôn chứa các hư từ chỉ thời, thể, chiếm khoảng 60%. Điều này cho thấy các phương tiện chỉ thời, thể là nhóm phương tiện đánh dấu tính chủ quan phổ biến nhất trong tiếng Việt.

2. Phương tiện chỉ thời, thể không chỉ biểu đạt ý nghĩa thời gian mà còn biểu đạt tính chủ quan
   Ví dụ, trong phát ngôn "Hôm qua, nó đã đi Hà Nội", mặc dù "hôm qua" đã xác định thời điểm quá khứ, hư từ "đã" không còn mang ý nghĩa thời gian mà chuyển sang biểu đạt sự xác nhận, cam kết của người nói về tính hiện thực của sự tình. Tương tự, "Ngày mai, nó sẽ đi Hà Nội" thể hiện sự đoán định, không cam kết chắc chắn.

3. Các phương tiện chỉ thời, thể biểu đạt nhiều sắc thái chủ quan khác nhau
   Chúng có thể biểu đạt:

• Sự xác nhận tính hiện thực (ví dụ: "đã")
• Sự đoán định, không chắc chắn (ví dụ: "sẽ")
• Thái độ bất thường, ngoài dự tính (ví dụ: "lại")
• Đánh giá về lượng, tầm quan trọng, tính tích cực/tiêu cực của sự tình.

4. Mối quan hệ phức tạp giữa ý nghĩa khách quan và chủ quan
   Các phương tiện chỉ thời, thể vừa biểu đạt ý nghĩa khách quan về thời gian, thể của sự tình, vừa mang ý nghĩa chủ quan về thái độ, quan điểm của người nói. Ví dụ, "đã" trong câu "Nó đã đi Hà Nội" có thể vừa biểu thị thời quá khứ, vừa biểu thị sự cam kết của người nói.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự đa dạng ý nghĩa chủ quan của các phương tiện chỉ thời, thể xuất phát từ đặc điểm ngôn ngữ đơn lập của tiếng Việt, không có phạm trù thời và thể ngữ pháp hóa như các ngôn ngữ Ấn-Âu. Do đó, các hư từ này không bị buộc phải biểu đạt ý nghĩa thời gian mà có thể chuyển sang biểu đạt các sắc thái tình thái và chủ quan.

So sánh với các nghiên cứu về ngôn ngữ Ấn-Âu, tiếng Việt thể hiện tính linh hoạt hơn trong việc sử dụng các phương tiện chỉ thời, thể để biểu đạt thái độ và quan điểm của người nói. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu và giảng dạy tiếng Việt, đặc biệt với người học nước ngoài quen thuộc với các ngôn ngữ có phạm trù thời và thể rõ ràng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất xuất hiện các phương tiện chỉ thời, thể trong các tác phẩm văn học, bảng phân loại các ý nghĩa chủ quan gắn với từng phương tiện, và sơ đồ mối quan hệ giữa ý nghĩa khách quan và chủ quan.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng tài liệu giảng dạy ngữ pháp tiếng Việt tập trung vào tính chủ quan của các phương tiện chỉ thời, thể

• Mục tiêu: Nâng cao nhận thức và khả năng sử dụng chính xác các hư từ chỉ thời, thể trong giao tiếp và viết văn.
• Thời gian: Triển khai trong 1-2 năm tới.
• Chủ thể thực hiện: Các trường đại học, trung tâm đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài.

2. Phát triển công cụ phân tích ngôn ngữ tự nhiên hỗ trợ nhận diện tính chủ quan trong phát ngôn tiếng Việt

• Mục tiêu: Hỗ trợ nghiên cứu và ứng dụng trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên, dịch máy.
• Thời gian: 3 năm.
• Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu ngôn ngữ, công ty công nghệ.

3. Tổ chức các hội thảo, tập huấn chuyên sâu về ngữ nghĩa tình thái và tính chủ quan trong tiếng Việt

• Mục tiêu: Cập nhật kiến thức, trao đổi kinh nghiệm giữa các nhà nghiên cứu và giảng viên.
• Thời gian: Hàng năm.
• Chủ thể thực hiện: Các trường đại học, viện nghiên cứu.

4. Khuyến khích nghiên cứu tiếp tục về các phương tiện ngôn ngữ khác biểu đạt tính chủ quan trong tiếng Việt

• Mục tiêu: Mở rộng hiểu biết về ngữ nghĩa và ngữ dụng tiếng Việt.
• Thời gian: Liên tục.
• Chủ thể thực hiện: Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Ngữ văn Việt Nam

• Lợi ích: Nắm vững kiến thức về tính chủ quan và tình thái trong tiếng Việt, phục vụ giảng dạy và nghiên cứu.
• Use case: Soạn giáo trình, luận văn, bài giảng chuyên sâu.

2. Người học và giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài

• Lợi ích: Hiểu rõ đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa của các hư từ chỉ thời, thể, giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp và viết.
• Use case: Thiết kế khóa học, tài liệu học tập.

3. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng và xử lý ngôn ngữ tự nhiên

• Lợi ích: Cung cấp dữ liệu và phân tích sâu về tính chủ quan trong phát ngôn, hỗ trợ phát triển công nghệ ngôn ngữ.
• Use case: Phát triển phần mềm dịch máy, nhận diện cảm xúc.

4. Nhà văn, biên tập viên và người làm công tác truyền thông

• Lợi ích: Hiểu rõ cách sử dụng các phương tiện chỉ thời, thể để biểu đạt sắc thái chủ quan, nâng cao hiệu quả truyền đạt.
• Use case: Soạn thảo văn bản, kịch bản, bài viết truyền thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương tiện chỉ thời, thể trong tiếng Việt có phải lúc nào cũng biểu đạt ý nghĩa thời gian không?
   Không. Trong nhiều trường hợp, các hư từ như "đã", "đang", "sẽ" không biểu đạt ý nghĩa thời gian mà thể hiện thái độ, quan điểm chủ quan của người nói về sự tình, ví dụ như sự xác nhận, đoán định hay bất ngờ.

2. Tính chủ quan của phát ngôn được biểu hiện qua những phương tiện nào?
   Tính chủ quan được biểu hiện qua ba nhóm phương tiện chính: ngữ âm (ngữ điệu, trọng âm), ngữ pháp (dạng thức thời, thể, thức, đảo trật tự từ), và từ vựng (vị từ thái độ, tiểu từ tình thái, quán ngữ, hư từ chỉ thời, thể).

3. Tại sao tiếng Việt không có phạm trù thời và thể như các ngôn ngữ Ấn-Âu?
   Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập không biến hình, không bắt buộc phải biểu đạt ý nghĩa thời gian và thể qua hình thái từ. Thay vào đó, tiếng Việt sử dụng các hư từ và ngữ cảnh để biểu đạt các ý nghĩa này, đồng thời có thể biểu đạt các sắc thái chủ quan phong phú hơn.

4. Làm thế nào để phân biệt ý nghĩa khách quan và chủ quan của các phương tiện chỉ thời, thể?
   Ý nghĩa khách quan liên quan đến việc xác định thời điểm và trạng thái của sự tình, còn ý nghĩa chủ quan liên quan đến thái độ, quan điểm, sự đánh giá của người nói. Phân tích ngữ cảnh và các biểu thức thời gian đi kèm giúp phân biệt hai loại ý nghĩa này.

5. Nghiên cứu này có ứng dụng thực tiễn nào trong giảng dạy tiếng Việt?
   Có. Nghiên cứu giúp xây dựng tài liệu giảng dạy chính xác về cách sử dụng các hư từ chỉ thời, thể, giúp người học hiểu và sử dụng tiếng Việt tự nhiên, tránh nhầm lẫn do ảnh hưởng của ngôn ngữ mẹ đẻ hoặc các ngôn ngữ khác.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ vai trò quan trọng của các phương tiện chỉ thời, thể trong việc biểu đạt tính chủ quan trong phát ngôn tiếng Việt.
• Các hư từ như "đã", "đang", "sẽ" không chỉ biểu đạt ý nghĩa thời gian mà còn biểu đạt thái độ, quan điểm, sự đánh giá của người nói.
• Tính chủ quan của phát ngôn là một phạm trù ngữ nghĩa thiết yếu, phản ánh sự tự biểu hiện của người nói trong giao tiếp.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng tài liệu giảng dạy và phát triển công nghệ ngôn ngữ tiếng Việt.
• Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao nhận thức và ứng dụng kiến thức về tính chủ quan trong tiếng Việt trong giảng dạy, nghiên cứu và công nghệ.

Next steps: Triển khai xây dựng tài liệu giảng dạy, phát triển công cụ phân tích ngôn ngữ, tổ chức hội thảo chuyên sâu.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và người học tiếng Việt nên tiếp cận và ứng dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao hiệu quả giao tiếp và hiểu biết ngôn ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. KHÁI NIỆM TÌNH THÁI: 1. QUAN ĐIỂM CỦA CÁC NHÀ NGÔN NGỮ HỌC TRÊN THẾ GIỚI VỀ TÌNH THÁI: 1. Tình thái khách quan: Trong mấy chục năm trở lại đây, cùng với sự phát triển của Ngữ pháp chức năng, của lí thuyết hành vi ngôn ngữ, vấn đề tình thái được các nhà Ngôn ngữ học đặc biệt quan tâm nghiên cứu.

Nhưng thực ra, vấn đề tình thái (modality, modalité hay modus) đã được các nhà Logic học quan tâm, nghiên cứu từ rất xa xưa. Có thể nói Aristote là nhà Logic học đầu tiên quan tâm đến tình thái. Trong các công trình về Logic học như “De l’interprétation” (Về sự giải thích) [mục 12-13] bàn về sự phân loại mệnh đề hay cuốn “Premiers analytiques” (Những phân tích đầu tiên) [mục 3- 13; 8-22], ông đã đề cập đến vấn đề tình thái. Trong phạm vi của mình, khi xác định tính đúng/ sai hay giá trị chân/ ngụy của mệnh đề, Logic học đã quan tâm đến tình thái của mệnh đề ở các phương diện sau: - Nội dung mệnh đề là hiện thực hay phi hiện thực; - Nội dung mệnh đề là tất yếu hay không tất yếu; - Nội dung mệnh đề là có khả năng xảy ra hay không có khả năng xảy ra.

Theo quan điểm như vậy, các mệnh đề, tuỳ theo mối liên hệ giữa chủ từ và vị từ xét trong mối quan hệ giữa mệnh đề với thực tế, được quy về một trong ba nhóm sau: - Nhóm các mệnh đề hiện thực: Các mệnh đề hiện thực phản ánh sự xác nhận đối tượng có hay không có đặc trưng do vị từ nêu ra. 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Nhóm các mệnh đề tất yếu: Các mệnh đề tất yếu phản ánh những nội dung nhận thức mà đặc trưng do vị từ biểu thị có ở đối tượng trong mọi hoàn cảnh, mọi điều kiện. - Nhóm các mệnh đề khả năng: Các mệnh đề khả năng phản ánh xác suất đối tượng có hay không có đặc trưng nêu ở vị từ. Bảng màu tình thái trong Lôgic học rất đơn giản và đặc biệt là hoàn toàn loại trừ vai trò của người nói.

Người ta gọi đây là tình thái khách quan (tình thái của Logic học) trong sự đối lập với tình thái chủ quan (tình thái của Ngôn ngữ học). Chẳng hạn, xét các phát ngôn sau: 1) Nó đã đi Hà Nội. 2) Nó lại đi Hà Nội. 3) Nó phải đi Hà Nội.

4) Nó sắp đi Hà Nội. 5) Có lẽ nó đi Hà Nội. Trong số các phát ngôn trên, các phát ngôn (1), (2) được quy về nhóm các mệnh đề hiện thực; phát ngôn (3) được quy về nhóm các mệnh đề tất yếu và các phát ngôn (4), (5) được quy về nhóm các mệnh đề khả năng. Trong khi đó, ngược lại, tình thái chủ quan (tình thái ngôn ngữ) lại đặc biệt quan tâm đến vai trò của người nói.

Bảng màu tình thái chủ quan đa dạng, phong phú hơn tình thái khách quan rất nhiều và đòi hỏi một sự quan tâm nghiên cứu đặc biệt. Tình thái chủ quan: Tình thái chủ quan (tình thái của ngôn ngữ) là một trong những vấn đề rất quan trọng nhưng cũng rất phức tạp của Ngôn ngữ học hiện đại. Có thể nói từ trước đến nay, không có khái niệm ngôn ngữ học nào lại phức tạp, gây nhiều tranh cãi như khái niệm tình thái. Dường như là có bao nhiêu tác giả nghiên cứu về tình thái thì có bấy nhiêu quan điểm về tình 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Đánh giá về tính chất phức tạp của tình thái, V. Panfilov đã phải phát biểu: “không có phạm trù nào mà bản chất ngôn ngữ học và thành phần các ý nghĩa bộ phận lại gây ra nhiều ý kiến khác biệt và đối lập nhau như phạm trù tính tình thái”. Mặc dù đều xác nhận tình thái là một trong hai thành phần cơ bản trong cấu trúc ngữ nghĩa của câu nhưng mỗi tác giả lại hiểu khái niệm tình thái theo một cách khác nhau. Cách hiểu của V.

Bondarenko về khái niệm tình thái không giống như cách hiểu của M. Liapon lại càng không giống cách hiểu của J. Lyons hay của J. Bondarenko cho rằng: “Tính tình thái là phạm trù ngôn ngữ chỉ ra đặc điểm của các mối quan hệ khách quan (tình thái khách quan) được phản ánh trong nội dung của câu và chỉ ra mức độ của tính xác thực về nội dung của chính câu đó theo quan niệm của người nói (tình thái chủ quan)”.

Liapon thì cho: “Tính tình thái là một phạm trù chức năng ngữ nghĩa thể hiện các dạng quan hệ khác nhau của phát ngôn đối với thực tế cũng như các dạng đánh giá chủ quan khác nhau của điều được thông báo”. Lyons lại cho rằng tình thái: “là thái độ của người nói đối với nội dung mệnh đề mà câu biểu thị hay tình trạng mà mệnh đề đó miêu tả”. Ở mức độ khái quát hơn, J. Bybee cho rằng, tình thái là “tất cả những gì mà người nói thực hiện cùng toàn bộ nội dung mệnh đề”.

Sở dĩ có sự khác biệt giữa các tác giả trong cách hiểu về tình thái như trên là do: - Các ý nghĩa tình thái trong ngôn ngữ rất phong phú và đa dạng. Nó không chỉ bó hẹp trong phạm vi các đối lập phổ quát như các đối lập hiện thực/ phi hiện thực; tất yếu/ không tất yếu; có khả năng/ không có 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] khả năng như Logic học mà là một quá trình nhận thức liên tục bao gồm nhiều khâu, nhiều bước chuyển tiếp từ cực này đến cực kia của sự đối lập, từ chắc chắn đến không thể, từ bắt buộc, cấm đoán đến cho phép và miễn trừ,… - Các ý nghĩa tình thái chủ quan không phân biệt nhau một cách rõ ràng như các ý nghĩa tình thái khách quan mà giao thoa, đan xen, chồng chéo, lồng ghép vào nhau và bổ sung cho nhau tạo thành nhiều tầng nhiều bậc ngữ nghĩa khác nhau thuộc nhiều phạm trù khác nhau nên việc khái quát các ý nghĩa đó thành một phạm trù phổ quát không phải là một việc dễ dàng. - Trong quá trình nghiên cứu, do mục đích nhu cầu của mình, các tác giả nghiên cứu tình thái trong những phạm vi khác nhau nên khó có thể tránh khỏi sự không đồng nhất về quan điểm. Qua trên ta thấy quan điểm của các tác giả về tình thái không thống nhất hoàn toàn với nhau nhưng điều đó không có nghĩa là không thể tìm thấy một nét chung nào đó trong quan điểm của các tác giả về khái niệm này.

Nhìn chung, các quan điểm của các tác giả có thể quy về hai khuynh hướng chính sau: 1. Khuynh hướng hiểu tình thái theo nghĩa hẹp: Đại diện tiêu biểu cho khuynh hướng này là Charles Bally, nhà Ngôn ngữ học người Pháp, một trong những người có công lớn nhất trong việc mở đường cho việc nghiên cứu về tính tình thái của ngôn ngữ một cách có hệ thống. Theo ông, cấu trúc ngữ nghĩa của một phát ngôn bao giờ cũng gồm hai thành phần: tình thái (modus) và nội dung mệnh đề (dictum). 20 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Phát ngôn = tình thái + nội dung mệnh đề.

Trong đó, nội dung mệnh đề (dictum) là những chất liệu tạo nên phát ngôn, miêu tả sự tình của thế giới hiện thực và được coi là chưa có sự tham gia của người nói (tức là không có tính chủ quan). Và, tình thái (modus) là quan điểm, thái độ, cách nhìn nhận, đánh giá,. của người nói. Nội dung mệnh đề là bộ phận biểu hiện một nội dung sự tình ở dạng tiềm năng nào đó gắn với chức năng thông tin, chức năng miêu tả của ngôn ngữ.

Còn tình thái, gắn với bình diện tâm lí, thể hiện những nhân tố thuộc phạm vi cảm xúc, ý chí, thái độ, sự đánh giá của người nói (tức những nhân tố thuộc chủ quan của người nói) đối với điều được nói ra, xét trong mối quan hệ với thực tế, với người nghe và với hoàn cảnh giao tiếp. Tình thái như vậy, giữ vai trò quan trọng trong việc thực tại hoá một nội dung sự tình còn ở dạng tiềm năng thành phát ngôn hiện thực, tức là một phát ngôn trong hoạt động hành chức của nó, một phát ngôn mà trong đó người nói cho biết hành động, trạng thái do vị từ biểu thị là hiện thực hay là khả năng, là có thể hay là không thể, là đáng tin cậy hay không đáng tin cậy, là quan trọng cần lưu tâm chú ý hay là không quan trọng không đáng lưu tâm chú ý, v. tóm lại là người nói cho biết nội dung sự tình nêu trong phát ngôn theo quan điểm, theo cách nhìn nhận, đánh giá chủ quan của mình thì như thế nào, ra làm sao, v. Tình thái cùng với nội dung mệnh đề tác động qua lại tạo nên ngữ nghĩa chung của cả phát ngôn.

Một phát ngôn không thể không có nội dung mệnh đề cũng như không thể không có tình thái. Chẳng hạn, xét các phát ngôn đã nêu ở trên, ta thấy cả năm phát ngôn đều có cùng một nội dung mệnh đề là “nó đi Hà Nội” nhưng quan điểm, thái độ, cách nhìn nhận, đánh giá của người nói đối với nội dung mệnh đề đó trong mỗi phát ngôn là không như nhau. Với phát ngôn “Nó đã đi Hà Nội”, người nói biểu thị sự cam kết, xác nhận nội dung mệnh đề là chân thực, là đáng tin cậy và người nói có đầy đủ cơ sở, 21 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] bằng chứng cho điều đó. Với phát ngôn “Nó lại đi Hà Nội”, người nói không chỉ hàm ý rằng sự tình nêu trong phát ngôn là chân thực, là đáng tin cậy mà còn hàm ý rằng sự tình đó nằm ngoài sự dự tính, chờ đợi, nằm ngoài sự mong muốn của người nói.

Với phát ngôn “Nó phải đi Hà Nội”, người nói trình bày quan điểm, thái độ về sự tình dựa trên tiêu chuẩn sự ràng buộc cho rằng sự tình nêu trong phát ngôn là một điều bắt buộc (khách quan hoặc chủ quan) và do đó có thể còn kéo theo hàm ý rằng đó là điều đáng tiếc, một điều nằm ngoài sự mong muốn, chờ đợi của người nói. Với phát ngôn “Nó sắp đi Hà Nội” và “Có lẽ nó đi Hà Nội”, người nói không bày tỏ sự cam kết, bảo đảm về tính chân thực của sự tình nêu trong phát ngôn. Ở đây người nói không khẳng định cũng không bác bỏ tính hiện thực của nội dung mệnh đề. Sự tình nêu trong các phát ngôn trên chỉ là sự đoán định của người nói.

Nó có thể xảy ra như thế mà cũng có thể không xảy ra như thế.