Luận văn thạc sĩ tìm hiểu về tín ngưỡng thờ thần đông hải đại vương nơi cửa biển cát hải hiện trạng khai thác và giải pháp phát triển phục vụ du lịch địa phương

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tìm hiểu về tín ngưỡng thờ thần đông hải đại vương nơi cửa biển cát hải hiện trạng khai thác và, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Vũ Thị Đào
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thanh Tùng
• Trường học: Trường Đại Học Dân Lập Hải Phòng
• Chuyên ngành: Tín Ngưỡng và Văn Hóa
• Đề tài: Tín Ngưỡng Thờ Thần Đông Hải Đại Vương Tại Cửa Biển Cát Hải - Hiện Trạng Và Giải Pháp Phát Triển Du Lịch
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Địa điểm: Hải Phòng

Tóm tắt

I. Tổng quan về tín ngưỡng Việt Nam và tín ngưỡng thờ thần Đông Hải Đại Vương

Tín ngưỡng thờ thần Đông Hải Đại Vương là một phần quan trọng trong văn hóa tâm linh của người dân Việt Nam, đặc biệt là cư dân ven biển. Tín ngưỡng thờ thần không chỉ phản ánh niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên mà còn thể hiện sự kết nối giữa con người với thiên nhiên. Theo các nhà nghiên cứu, tín ngưỡng này có nguồn gốc từ những hoạt động nghề nghiệp của cư dân ngư nghiệp, nơi mà Đông Hải Đại Vương được tôn thờ như một vị thần bảo hộ cho nghề cá. Việc thờ cúng không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của cộng đồng. Cửa Biển Cát Hải là một trong những địa điểm nổi bật, nơi mà tín ngưỡng này được thể hiện rõ nét qua các lễ hội và nghi thức thờ cúng. Những lễ hội này không chỉ thu hút người dân địa phương mà còn là điểm đến hấp dẫn cho du khách, góp phần phát triển du lịch tâm linh tại khu vực này.

1.1 Khái niệm và phân loại tín ngưỡng Việt Nam

Tín ngưỡng Việt Nam rất phong phú và đa dạng, phản ánh sự giao thoa giữa các nền văn hóa khác nhau. Theo Giáo Sư Tiến Sĩ Ngô Đức Thịnh, tín ngưỡng là niềm tin vào các thực thể siêu nhiên, điều này cho thấy sự hiện diện của tín ngưỡng dân gian trong đời sống tâm linh của người Việt. Các loại hình tín ngưỡng như thờ cúng tổ tiên, thờ thần làng, và thờ các vị thần tự nhiên đều có vai trò quan trọng trong việc hình thành bản sắc văn hóa. Đặc biệt, tín ngưỡng thờ thần Đông Hải Đại Vương không chỉ là một phần của tín ngưỡng biển mà còn là biểu tượng của sự kết nối giữa con người với môi trường sống của họ. Việc phân loại tín ngưỡng giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phong phú của văn hóa Việt Nam, từ đó có thể phát triển các hoạt động du lịch văn hóa một cách hiệu quả.

II. Thần Đông Hải Đại Vương Đoàn Thượng với Cát Hải Hải Phòng

Đông Hải Đại Vương Đoàn Thượng là một nhân vật lịch sử quan trọng trong tín ngưỡng của cư dân Cát Hải. Ông không chỉ được coi là một vị thần bảo hộ nghề cá mà còn là một nhân vật có công lao lớn trong việc phát triển vùng đất này. Các di tích thờ tự và lễ hội tưởng nhớ đến ông như lễ hội Đua Thuyền và lễ hội Xa Mã không chỉ thể hiện lòng biết ơn của người dân mà còn là cơ hội để gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Những lễ hội này không chỉ mang tính chất tôn giáo mà còn là dịp để cộng đồng gắn kết, tạo ra những trải nghiệm văn hóa phong phú cho du khách. Việc nghiên cứu và bảo tồn các di tích thờ Đông Hải Đại Vương Đoàn Thượng là cần thiết để duy trì bản sắc văn hóa địa phương và phát triển du lịch văn hóa tại Cát Hải.

2.1 Ý nghĩa của việc thờ thần Đông Hải Đại Vương Đoàn Thượng ở Cát Hải

Việc thờ thần Đông Hải Đại Vương Đoàn Thượng không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với lịch sử và văn hóa của vùng đất Cát Hải. Các lễ hội diễn ra hàng năm không chỉ là dịp để tưởng nhớ công lao của ông mà còn là cơ hội để người dân thể hiện bản sắc văn hóa của mình. Những hoạt động này giúp gắn kết cộng đồng, tạo ra một không gian văn hóa phong phú và đa dạng. Đồng thời, việc phát triển du lịch tâm linh xung quanh các di tích thờ tự cũng góp phần nâng cao nhận thức của người dân về giá trị văn hóa của địa phương, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế bền vững cho khu vực.

III. Thực trạng và giải pháp khai thác di tích lễ hội thờ Đông Hải Đại Vương Đoàn Thượng phục vụ phát triển du lịch địa phương

Thực trạng khai thác di tích và lễ hội thờ Đông Hải Đại Vương Đoàn Thượng tại Cát Hải hiện nay đang gặp nhiều thách thức. Mặc dù có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch văn hóa, nhưng việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống vẫn còn hạn chế. Các giải pháp cần thiết bao gồm việc bảo tồn, tôn tạo hệ thống di tích, duy trì các lễ hội truyền thống, và xây dựng chương trình du lịch hấp dẫn. Việc kết hợp giữa bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch sẽ giúp nâng cao giá trị của tín ngưỡng thờ thần Đông Hải Đại Vương, đồng thời tạo ra những trải nghiệm độc đáo cho du khách. Điều này không chỉ góp phần phát triển kinh tế địa phương mà còn giúp gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của người dân nơi đây.

3.1 Giải pháp bảo tồn khai thác di tích lễ hội thờ Đông Hải Đại Vương

Để bảo tồn và phát triển các di tích thờ Đông Hải Đại Vương, cần có những giải pháp cụ thể và đồng bộ. Trước hết, việc tôn tạo và bảo trì các di tích cần được thực hiện một cách bài bản, đảm bảo tính nguyên vẹn và giá trị văn hóa của chúng. Thứ hai, cần tổ chức các hoạt động lễ hội một cách thường xuyên và quy mô hơn, nhằm thu hút sự tham gia của cộng đồng và du khách. Cuối cùng, việc xây dựng các chương trình du lịch kết hợp với các hoạt động văn hóa, tâm linh sẽ tạo ra những trải nghiệm phong phú cho du khách, đồng thời nâng cao nhận thức của người dân về giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ thần Đông Hải Đại Vương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 người nghiên cứu muốn tìm hiểu rõ hơn về tín ngưỡng và tín ngưỡng thờ thần Đông Hải Đại Vương ở Việt Nam. Một số nét tổng quan về tín ngƣỡng Việt Nam 1. Khái niệm và phân loại tín ngưỡng Việt Nam 1. Khái niệm: Nằm trong bề dày của nền văn hóa vốn đã và đang tồn tại những sinh hoạt văn hóa cộng đồng bai gồm nhiều yếu tố tạo thành một hiện tượng văn hóa tổng thể.

Trong đó yếu tố tín ngưỡng chiếm phần lớn. Tín ngưỡng dân gian Việt Nam rất phong phú và có nguồn gốc khá phức tạp. Từ đó, có nhiều học giả, nhiều nhà nghiên cứu đã tìm hiểu và đưa ra nhiều khái niệm khác nhau và song song với nó là các quan niệm khác nhau. Theo Giáo Sư Tiến Sĩ Ngô Đức Thịnh, “Tín ngưỡng là niềm tin của con người vào thực thể, lực lượng siêu nhiên, hay nói gọn lại là niềm tin, sự ngưỡng vọng vào cái thiêng, đối lập với cái trần tục, hiện hữu mà ta có thể sờ mó quan sát được.

Có nhiều loại niềm tin nhưng ở đây là niềm tin tín ngưỡng, tức là niềm tin vào cái thiêng” [7,tr. Theo Lê Như Hoa, Tín ngưỡng dân gian Việt Nam, (NXB Văn Hóa Thông Tin, H, 2001, [4,tr.23]) : “Tín ngưỡng dân gian là những hình thái tôn giáo sơ khai, chúng 9 được hình thành trên cơ sở những tâm cách nguyên thủy để nhận thức hiện thực và tác động đến hiện thực bằng các kỹ xảo của thuyết hồn linh”. Bên cạnh đó Giáo Sư Tiến Sĩ Ngô Đức Thịnh có quan niệm “đó là một bộ phận của đời sống văn hóa tinh thần con người mà ở đó con người cảm nhận được sự tồn tại của các vật thể, lực lượng siêu nhiên, mà những cái đó chi phối, khống chế con người, nó nằm ngoài giới hạn hiểu biết của con người hiện tại; sự tồn tại của các phương tiện biểu trưng giúp con người thông quan với các thực thể, các sức mạnh siêu nhiên đó; đó là chất kết dính tập hợp con người thành một cộng đồng nhất định và phân định với cộng đồng khác. Tất cả những niềm tin, thực hành và tình cảm tôn giáo tín ngưỡng trên đều sản sinh và tồn tại trong một môi trường tự nhiên, xã hội và văn hóa mà con người đang sống theo cách suy nghĩ và cảm nhận của nền văn hóa đang chi phối họ”.

Mỗi một nhà nghiên cứu hay một cơ quan tổ chức về lĩnh vực văn hóa tín ngưỡng đều có thể đưa ra các khái niệm và quan niệm về tín ngưỡng khác nhau. Tổ chức UNESCO cũng đưa ra quan niệm về văn hóa trong đó có nhắc đến như sau: “nếu chúng ta hiểu văn hóa là hệ thống các biểu tượng, từ đó quy định những ứng xử của cá nhân và toàn thể cộng đồng, tạo nên sự thống nhất của cộng đồng cũng như sự khác biệt giữa cộng đồng này với cộng đồng khác, thì tôn giáo tín ngưỡng cũng chính là văn hóa và là một bộ phận của văn hóa”. Phân loại tín ngưỡng Việt Nam Đời sống tâm linh con người được tạo nên bởi niềm tin vào cái thiêng thuộc về bản chất của con người, tồn tại bên cạnh đời sống vật chất, đời sống xã hội, tinh thần – tư tưởng, đời sống tình cảm… Cũng theo hoàn cảnh và theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội của mỗi dân tộc, địa phương mà hình thành nên các tín ngưỡng tôn giáo khác nhau. Có những tín ngưỡng đã được hình thành từ môi trường sống của con người như tín ngưỡng phồn thực, được bắt nguồn từ nhu cầu thiết yếu của con người và đối với nông nghiệp lại càng bội phần hệ trọng để duy trì cuộc sống, mùa màng tươi tốt.

Hay tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, được hình thành từ môi trường sống gắn bó với thiên nhiên, phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau của tự nhiên hình thành nên tín ngưỡng đa thần. Hình ảnh Bà Chúa Xứ, Bà Chúa Sông, Bà Chúa Lạch, Thổ Công, Hà Bá…nhiều nơi còn gọi là Bà Đất, Bà Nước, Bà Trời; ba Bà này còn được thờ chung tạo thành tín ngưỡng Tam Phủ cai quản ba vùng trời - đất - nước gắn với hình ảnh của Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải. Với cư dân nông nghiệp lúa nước 10 các vị thần cai quản các hiện tượng tự nhiên hết sức quan trọng do đó trong cuộc sống của họ đã nhào nặn thành hệ thống thần Tứ Pháp, hình tượng Động thực vật như chim, rắn, cá… Bên cạnh đó theo quan niệm người chết là về với tổ tiên đã hình thành lên trong đời sống tâm linh người Việt Nam với tín ngưỡng sùng bái con người, thờ gia tiên, thờ Thổ Công trong gia đình. Theo Trần Quốc Vượng trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Giáo Dục,[11, tr.

142]: “trong phạm vi thôn xã, quan trọng nhất là việc thờ thần làng (Thành Hoàng). Cũng như Thổ Công trong một nhà, Thành Hoàng là vị thần cai quản, che chở, định đoạt phúc họa cho dân làng đó… Không làng nào là không có Thành Hoàng…trong nước, người Việt Nam thờ Vua Tổ - vua Hùng; thờ Tứ bất tử, thánh Tản Viên và Thánh Gióng”. Theo Tiến Sĩ Trần Diễm Thúy trong giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Thông Tin, đưa ra một số tín ngưỡng dân gian Việt Nam như: tín ngưỡng thờ Tổ Tiên, tín ngưỡng thờ Thổ Công - Thần Tài – Ông Táo, Tín ngưỡng thờ Thành Hoàng làng, tín ngưỡng Thờ Mẫu, thờ Quan Công, thờ Tự Nhiên và tín ngưỡng Phồn thực. “Ngoài những tín ngưỡng tiêu biểu trong dân gian người Việt đã trình bày ở trên thì đời sống văn hóa của cư dân Việt còn có một số tín ngưỡng đặc biệt khác, ví dụ: tôn thờ đá, tôn thờ cây, tôn thờ các vị thần thánh khác (như Tứ bất Tử gồm Tản Viên – Thánh Gióng – Chử Đồng Tử - Liễu Hạnh)”[8, tr.

Trong mục bàn về Phong tục tế lễ, trích trong Một số phong tục nghi lễ dân gian truyền thống Việt Nam của Quảng Tuệ, Nxb Thanh Hóa, đã nói đến các phong tục tín ngưỡng dân gian Việt Nam có thờ Thần Thành Hoàng, thờ Chư Vị, thờ Thánh Hiền, thờ Tổ, “trong một số nhà có tục thờ các vị gọi là tạp thờ, đó là Táo Quân, Thổ Thần, Thần Ngũ Tự và Thần Tài” [9, tr. Giáo Sư Ngô Đức Thịnh “đồng tình với cách phân loại tín ngưỡng theo hình thái học và đưa ra cách phân loại tín ngưỡng của các tộc người ở nước ta, coi đó không phải là mục tiêu học thuật của mình, mà chỉ là phương tiện thuận lợi hơn cả để trình bày các hình thức tín ngưỡng mà thôi” (Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam [7,tr. Theo đó ông chỉ ra các hình thức tín ngưỡng sau: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ( gia tộc, dòng họ, quốc gia), Tôtem giáo Tín ngưỡng thờ Thành Hoàng làng Tín ngưỡng vòng đời người: 11 - Nghi lễ sinh đẻ (thờ Bà Mụ) - Nghi lễ cưới xin (thờ Ông Tơ, Bà Nguyệt) - Thờ thần bản mệnh - Tang ma và thờ cúng người chết Tín ngưỡng nghề nghiệp: - Tín ngưỡng nông nghiệp (Nghi lễ Phồn thực, Tứ pháp, Thần Nông…) - Thờ Thánh Sư (tổ nghề Thủ công) - Thờ thần tài (nghề buôn) - Các tín ngưỡng của ngư dân (thờ Cá Ông, thờ Cô bác…) Tín ngưỡng thờ thần (đạo thờ thần): - Đạo Mẫu - Đức Thánh Trần - Tứ Bất Tử - Thờ các anh hùng dân tộc Cũng như nhiều lĩnh vực khoa học khác, có nhiều ý kiến khác nhau nên sẽ hình thành nhiều cách phân loại khác nhau, trên đây là một số cách phân loại của một số nhà nghiên cứu. Đặc trưng của tín ngưỡng Việt Nam Việt Nam nằm ở trung tâm khu vực nhiệt đới ẩm gió mùa, thiên nhiên tương đối phong phú, đa dạng.

Thời xa xưa, người Việt sống chủ yếu dựa vào việc khai thác tự nhiên. Vì vậy, việc thờ cúng các vị thần tự nhiên (nhiên thần) đã sớm gần gũi với họ. Hơn nữa, Việt Nam lại là ngã ba đường nơi giao lưu của nhiều tộc người, của nhiều luồng văn minh. Hai yếu tố đó làm cho Việt Nam trở thành một quốc gia đa tôn giáo, tín ngưỡng.

Tính đa thần ấy không chỉ biểu hiện ở số lượng lớn các vị thần mà điều đáng nói là, các vị thần ấy cùng đồng hành trong tâm thức một người Việt. Điều đó dẫn đến một đặc điểm của đời sống tín ngưỡng - tôn giáo của người Việt đó là tính hỗn dung tôn giáo. Trước sự du nhập của các tôn giáo ngoại lai, người Việt không tiếp nhận một cách thụ động mà luôn có sự cải biến cho gần gũi với tư tưởng, tôn giáo bản địa. Vì vậy, ở nước ta, trong khi các tôn giáo vẫn phát triển thì các tín ngưỡng dân gian vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân.

Cũng chính vì tính hỗn dung tôn giáo ấy mà người Việt thể hiện sự bàng bạc trong niềm tin tôn giáo. Đa số người Việt đều có nhu cầu tôn giáo, tuy nhiên, phần 12 đông trong số đókhông là tín đồ thành kính của riêng một tôn giáo nào. Một người vừa có thể đến chùa, vừa có thể đến phủ miễn là việc làm ấy mang lại sự thanh thản về tinh thần cho họ, có thể thoả mãn điều họ cầu xin. Vì thế, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, một đặc điểm trong đời sống tín ngưỡng - tôn giáo của người Việt là tính dụng.

Tôn giáo là để phục vụ nhu cầu cần thiết, trực tiếp của họ trong cuộc sống. Mỗi tín ngưỡng lại có những đặc trưng riêng theo sắc thái và môi trường xã hội. Tuy nhiên các tín ngưỡng đã phát triển không bao giờ chỉ có các lễ nghi thuần túy. Nghĩa là tín ngưỡng không chỉ biểu đạt bằng các nghi lễ thờ cúng, vật dâng cúng mà còn có lễ hội, còn có các “công cụ” hay “biểu tượng” coi đó như là một thứ ngôn ngữ biểu đạt.

Ví như những ngôi đình, mái đền, pho tượng thần linh…đó là những đặc trung vốn có, và luôn tồn tại của tín ngưỡng. Tín ngưỡng không thể thiếu các câu chuyện, truyền thuyết, huyền thoại, thần tích, thần phả…để mô tả nguồn gốc, hình trạng, “đời sống” của các thần linh; cũng đôi khi lại là những áng văn vần, thơ ca dân gian như “ Mo đẻ đất, đẻ nước”, “Mo lên trời” đã nảy sinh trong tín ngưỡng tâm linh của người Mường với các nghi lễ tang ma. Vai trò giá trị của tín ngưỡng trong văn hóa dân tộc Nói đến văn hóa dân tộc là chúng ta nói đến một nền văn hóa đậm đà bản sắc. xuất phát từ gốc văn hóa bản địa là văn hóa gốc nông nghiệp – văn hóa Đông Nam Á.