Giới thiệu dự án

Công tác quản lý và tổ chức lễ hội truyền thống tại các quần thể di tích lịch sử - văn hóa giữ vai trò cốt lõi trong chiến lược bảo tồn bản sắc dân tộc và thúc đẩy kinh tế du lịch địa phương. Tại Việt Nam, hệ thống lễ hội truyền thống phân bố rộng khắp, tuy nhiên việc dung hòa giữa nhu cầu tín ngưỡng tâm linh, bảo tồn nguyên vẹn các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể với áp lực quá tải hạ tầng luôn là bài toán phức tạp. Khu di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn - Kiếp Bạc (thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương) là không gian lịch sử văn hóa tâm linh trọng điểm của cả nước, gắn liền với hai kỳ lễ hội quy mô lớn: Lễ hội mùa Xuân (tưởng niệm Đệ Tam tổ Trúc Lâm Huyền Quang Tôn giả từ ngày 14–23 tháng Giêng) và Lễ hội mùa Thu (tưởng niệm Anh hùng dân tộc Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi từ ngày 10–20/8 Âm lịch).

Thực tiễn quản trị tại khu di tích đặt ra nhiều thách thức: sự quá tải hạ tầng giao thông cục bộ trong các ngày chính hội, nguy cơ biến tướng thương mại hóa và mê tín dị đoan, áp lực thu gom rác thải trong thời gian ngắn và yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý nguồn thu công đức, vé tham quan. Đề tài khóa luận tốt nghiệp ngành Quản lý văn hóa "Quản lý lễ hội Côn Sơn Kiếp Bạc tại thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương" do sinh viên Trần Hoàng Vy thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Trần Thị Diệu Thúy (Trường Đại học Nội vụ Hà Nội) tập trung giải quyết các bài toán trên thông qua chuẩn hóa quy trình quản trị công.

Mục tiêu cụ thể của công trình:

  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và khung pháp lý chuẩn mực về quản lý nhà nước đối với lễ hội truyền thống cấp quốc gia.
  2. Khảo sát, phân tích định lượng và định tính thực trạng công tác tổ chức, quản lý không gian, bảo tồn di sản, an ninh trật tự và tài chính tại lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc giai đoạn 2019–2022.
  3. Đánh giá tác động tương hỗ giữa phát triển du lịch tâm linh với tăng trưởng kinh tế - xã hội thành phố Chí Linh (tổng mức bán lẻ dịch vụ đạt 3.441,97 tỷ đồng năm 2020).
  4. Đề xuất hệ thống giải pháp liên ngành đồng bộ nhằm tối ưu hóa năng lực quản trị, bảo tồn bền vững và số hóa công tác điều hành lễ hội.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian quần thể di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc, với dữ liệu thực nghiệm thu thập qua hai kỳ lễ hội mùa Xuân và mùa Thu trong giai đoạn 2019, 2020, 2021 và đầu năm 2022.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Quản lý lễ hội truyền thống đòi hỏi sự phối hợp đa ngành giữa cơ quan quản lý nhà nước, ban quản lý chuyên trách và cộng đồng cư dân bản địa. Phân tích hiện trạng quản lý tại Côn Sơn - Kiếp Bạc so với các mô hình truyền thống được tổng hợp trong bảng đối sánh sau:

Tiêu chí phân tích Mô hình quản lý truyền thống / Tự phát Mô hình quản lý hiện hữu tại Côn Sơn - Kiếp Bạc
Cơ chế điều hành Dựa trên hương ước làng xã, thiếu cơ chế liên ngành. Ban Quản lý Di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc (cấp 2 trực thuộc Sở VHTTDL) phối hợp cùng UBND TP. Chí Linh.
Quy chuẩn pháp lý Áp dụng quy ước địa phương phân tán. Tuân thủ Nghị định 110/2018/NĐ-CP, Luật Di sản văn hóa (2001/2009), Quyết định 920/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
Kiểm soát dòng khách Dồn ứ, dễ phát sinh xung đột không gian. Phân luồng giao thông từ xa (Quốc lộ 18, Quốc lộ 37), bố trí bãi đỗ xe tập trung có thu phí theo Quyết định 32/2016/QĐ-UBND.
Bảo vệ môi trường Thu gom thụ động sau kỳ hội. Đội cơ động 60 nhân sự làm việc liên tục; hợp đồng chuyển giao rác thải với đơn vị môi trường đô thị.
Phục dựng nghi lễ Thất truyền hoặc dị bản thiếu kiểm chứng. Nghiên cứu khoa học, phục dựng chuẩn hóa: Đàn Mông Sơn thí thực, Khai ấn - Ban ấn, Diễn xướng Hội quân Lục Đầu Giang.

Ưu tiên yêu cầu quản trị theo mô hình MoSCoW:

  • Must have (Bắt buộc): Đảm bảo an ninh trật tự, an toàn cháy nổ (PCCC), bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, loại trừ triệt để hủ tục mê tín dị đoan, duy trì trang nghiêm các nghi thức tế lễ quốc gia.
  • Should have (Nên có): Chuẩn hóa mức thu phí (15.000 VNĐ/người/lượt), công khai minh bạch nguồn tiền giọt dầu/công đức, số hóa hệ thống thuyết minh và quảng bá di tích.
  • Could have (Có thể mở rộng): Triển khai hệ thống bán vé điện tử kiểm soát qua mã QR, lắp đặt mạng lưới cảm biến giám sát mật độ du khách thời gian thực.
  • Won't have (Không thực hiện): Không thương mại hóa không gian nội tự, không mở rộng dịch vụ kinh doanh tự phát gây phá vỡ cảnh quan vùng bảo vệ I của di tích.

Thiết kế hệ thống

Hệ thống quản trị điều hành lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc được cấu trúc thành mô hình tích hợp 4 tiểu ban chức năng chịu sự chỉ đạo trực tiếp từ Ban Chỉ đạo Lễ hội (UBND tỉnh Hải Dương) và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL):

                       +---------------------------------------+
                       |    UBND TỈNH HẢI DƯƠNG / SỞ VHTTDL    |
                       |       (Ban Tổ chức Lễ hội cấp Tỉnh)   |
                       +---------------------------------------+
                                          |
        +---------------------------------+---------------------------------+
        |                                 |                                 |
+-----------------------+     +-----------------------+     +-----------------------+
|  Tiểu ban An ninh -   |     |  Tiểu ban Nội dung -  |     |  Tiểu ban Tài chính - |
|       Trật tự         |     |      Tuyên truyền     |     |        Hậu cần        |
| (Công an TP. Chí Linh)|     |   (Sở VHTTDL chủ trì) |     |  (BQL Di tích chủ trì)|
+-----------------------+     +-----------------------+     +-----------------------+
        |                                 |                                 |
        +---------------------------------+---------------------------------+
                                          |
                       +---------------------------------------+
                       |      ĐOÀN KIỂM TRA LIÊN NGÀNH         |
                       | (Thanh tra Sở VHTTDL + Y tế + QLTT)   |
                       +---------------------------------------+

Khung tham chiếu kỹ thuật và công cụ quản lý vận hành:

  • Khung pháp lý áp dụng: Nghị định số 110/2018/NĐ-CP; Thông tư số 15/2015/TT-BVHTTDL; Quyết định số 920/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch tổng thể di tích; Quyết định số 32/2016/QĐ-UBND của UBND tỉnh Hải Dương về biểu mức thu phí di tích.
  • Hệ thống dữ liệu quản lý di sản: Chuẩn hóa cơ sở dữ liệu số về hiện vật Hán Nôm, văn bia, tư liệu điền dã và hồ sơ khoa học phục dựng Cửu Phẩm Liên Hoa (tổng mức đầu tư trên 76 tỷ đồng).

Mô hình cấu trúc bảng dữ liệu (Database Schema) phục vụ theo dõi dòng khách, thu chi công đức và giám sát dịch vụ:

-- Thiết kế cấu trúc cơ sở dữ liệu quản trị vận hành lễ hội
CREATE TABLE RelicZone (
    ZoneID VARCHAR(10) PRIMARY KEY,
    ZoneName NVARCHAR(100) NOT NULL,
    ProtectionLevel INT CHECK (ProtectionLevel IN (1, 2)),
    MaxCapacity INT NOT NULL
);

CREATE TABLE FestivalEvent (
    EventID VARCHAR(15) PRIMARY KEY,
    Season NVARCHAR(20) CHECK (Season IN (N'Mùa Xuân', N'Mùa Thu')),
    EventName NVARCHAR(150) NOT NULL,
    StartDate DATE NOT NULL,
    EndDate DATE NOT NULL,
    SubcommitteeInCharge NVARCHAR(100)
);

CREATE TABLE DailyMonitoringLog (
    LogID INT IDENTITY(1,1) PRIMARY KEY,
    LogDate DATE NOT NULL,
    ZoneID VARCHAR(10) FOREIGN KEY REFERENCES RelicZone(ZoneID),
    VisitorCount INT DEFAULT 0,
    TicketRevenue DECIMAL(18,2) DEFAULT 0.00,
    DonationRevenue DECIMAL(18,2) DEFAULT 0.00,
    SanitationPersonnelCount INT DEFAULT 60,
    ViolationsRecorded INT DEFAULT 0
);

Methodology

Phương pháp nghiên cứu được xây dựng trên sự phối hợp giữa phương pháp luận khoa học xã hội nhân văn và các công cụ đo lường thực địa:

  1. Phương pháp điền dã dân tộc học và quan sát tham dự: Khảo sát trực tiếp hành vi du khách, thực hành nghi lễ của các đoàn tế, CLB nghệ thuật quần chúng trong 2 kỳ lễ hội từ năm 2019 đến năm 2022.
  2. Phương pháp điều tra xã hội học: Phát phiếu khảo sát ý kiến du khách thập phương, cộng đồng dân cư xã Lê Lợi, Hưng Đạo và các hộ kinh doanh dịch vụ.
  3. Phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu thứ cấp: Xử lý hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, hồ sơ quy hoạch Côn Sơn - Kiếp Bạc giai đoạn 2005–2020, số liệu thống kê kinh tế - xã hội TP. Chí Linh.

Bảng ma trận đánh giá và kiểm soát rủi ro vận hành (Risk Assessment Matrix):

Rủi ro nhận diện Mức độ Biện pháp giảm thiểu Đơn vị phụ trách
Ùn tắc giao thông tuyến QL37/QL18 Cao Phân luồng từ ngã ba Sao Đỏ, mở rộng bãi đỗ xe đón tiếp. Công an TP. Chí Linh
Hỏa hoạn tại khu vực thắp hương Cao Bố trí lư hương ngoài trời, lực lượng thu gom chân nhang liên tục, trực PCCC 24/7. Tiểu ban An ninh - Trật tự
Hiện tượng nâng giá, chèo kéo khách Trung bình Ký cam kết niêm yết giá công khai; đường dây nóng phản ánh vi phạm. Đoàn kiểm tra liên ngành
Ô nhiễm môi trường do rác thải Trung bình Bố trí thùng rác nhựa mật độ cao, vận hành đội vệ sinh cơ động 60 người. BQL Di tích & UBND xã Hưng Đạo

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình triển khai quản lý và bảo tồn khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc được thực hiện qua các giai đoạn chiến lược:

  • Giai đoạn 1 (1995–2000): Hoàn thành quy hoạch đợt 1; trùng tu Tiền đường, Thượng điện, Đăng Minh bảo tháp chùa Côn Sơn; phục dựng Tiền tế, Trung từ, Hậu cung và 36 gian giải vũ đền Kiếp Bạc; xây dựng trạm biến áp 189 kVA, đường điện 35 kV, trạm bơm chống úng công suất 1.000 m³/h.
  • Giai đoạn 2 (2000–2015): Xây dựng đền thờ Nguyễn Trãi với 22 hạng mục công trình; mở đường lên Ngũ Nhạc linh từ; phục hồi đền Quan Đại tư đồ Trần Nguyên Đán, đền Nam Tào, Thanh Hư Động.
  • Giai đoạn 3 (2015–2022): UBND tỉnh phê duyệt Quyết định 2699/QĐ-UBND phục dựng tòa Cửu Phẩm Liên Hoa tại chùa Côn Sơn (vốn đầu tư >76 tỷ đồng). Chuẩn hóa quy trình vận hành lễ hội theo Nghị định 110/2018/NĐ-CP.

Thuật toán xử lý và điều phối luồng công việc kiểm soát lễ hội (Pseudocode Algorithm):

def dieu_phoi_luong_le_hoi(khu_vuc, mat_do_du_khach, nguong_an_toan):
    """
    Thuật toán kiểm soát mật độ không gian thiêng và điều phối an ninh
    """
    if mat_do_du_khach >= nguong_an_toan:
        kich_hoat_phan_luong_tu_xa(khu_vuc.ma_vung)
        dieu_dong_luc_luong_an_ninh(vi_tri="Cong_Tam_Quan", trang_thai="Giam_Toc")
        thong_bao_loa_phat_thanh(thong_diep="Tam dung di chuyen vao noi tu")
    else:
        duy_tri_luu_thong_binh_thuong(khu_vuc.ma_vung)
        
    kiem_tra_ve_sinh_moi_truong(khu_vuc.ma_vung, doi_ve_sinh_so_luong=60)
    giam_sat_gian_hang_dich_vu(kiem_tra_ve_sinh_atp=True, niem_yet_gia=True)
    return "Trang thai van hanh on dinh"

Testing và validation

Hiệu quả công tác quản lý được kiểm chứng thông qua các chỉ số đo lường thực tế tại hai kỳ lễ hội năm 2019 (giai đoạn tổ chức trọn vẹn trước đại dịch) và các giải pháp thích ứng năm 2020–2021:

TỔNG HỢP CHỈ SỐ VẬN HÀNH LỄ HỘI CÔN SƠN - KIẾP BẠC
+-------------------------------------------------------------------+
| 1. Nhân sự điều hành: 100% cán bộ nghiệp vụ có trình độ Đại học trở lên |
| 2. Đội cơ động môi trường: 60 công nhân vệ sinh thường trực       |
| 3. Mức phí quy chuẩn: 15.000 VNĐ/vé (Vé ô tô: 10.000 - 15.000 VNĐ) |
| 4. Xử lý tệ nạn xã hội: Triệt xóa 100% tụ điểm cờ bạc, ăn xin trá hình |
| 5. An toàn PCCC & Cứu nạn: 0 sự cố cháy nổ, 100% thuyền bè có phao cứu sinh |
+-------------------------------------------------------------------+

Kết quả đạt được

  1. Khôi phục hoàn chỉnh các nghi lễ truyền thống: Tái hiện bài bản Lễ Liên Hoa Hội Thượng, Lễ rước nước, Lễ tế Trời Đất trên Ngũ Nhạc, Lễ đúc chuông, Lễ Khai ấn - Ban ấn, Liên hoan diễn xướng hầu Thánh và Lễ hội quân trên sông Lục Đầu.
  2. Cơ cấu tài chính minh bạch: Thực hiện nghiêm túc Quyết định số 32/2016/QĐ-UBND. Toàn bộ tiền bán vé và tiền công đức được hạch toán phục vụ tái đầu tư tôn tạo di tích, chi trả hoạt động nghiệp vụ, an ninh trật tự và trích nộp ngân sách địa phương hai xã Cộng Hòa, Hưng Đạo.
  3. Thích ứng linh hoạt trong bối cảnh kiểm soát dịch bệnh: Giai đoạn 2020–2021, Ban tổ chức đã chủ động thu gọn quy mô, chỉ duy trì phần lễ trang nghiêm, dừng toàn bộ phần hội đông người, đảm bảo an toàn phòng dịch theo chỉ đạo của Chính phủ.

Đổi mới và đóng góp

  • Chuẩn hóa quy trình phục dựng nghi lễ cổ truyền: Khóa luận ghi nhận sự đột phá trong việc chuyển dịch từ tổ chức lễ hội theo thói quen sang quy trình chuẩn hóa có hồ sơ khoa học thẩm định, kế thừa kết quả từ các hội thảo chuyên sâu như "Bảo tồn và phát huy di sản Đệ tam tổ Huyền Quang" (2009).
  • Mô hình phối hợp công - tư và xã hội hóa di sản: Huy động thành công nguồn lực đa dạng (ngân sách Trung ương, địa phương và đóng góp công đức hợp pháp) để triển khai dự án bảo tồn Cửu Phẩm Liên Hoa với quy mô hơn 76 tỷ đồng, tạo tiền đề nâng cao chất lượng không gian tâm linh.
  • Giải pháp chuyển dịch cơ cấu dịch vụ địa phương: Gắn kết không gian lễ hội với chuỗi cung ứng sản phẩm đặc trưng của Chí Linh (vải thiều VietGAP từ vùng chuyên canh 34,43 ha xuất khẩu, gốm Chu Đậu, đồ lưu niệm thủ công mỹ nghệ), tạo công ăn việc làm trực tiếp cho hàng nghìn lao động thời vụ.

Ứng dụng thực tế và triển khai

  • Triển khai tại thực địa: Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp cho Ban Quản lý Di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc và Phòng Văn hóa - Thông tin TP. Chí Linh trong việc hoàn thiện kế hoạch tổ chức lễ hội định kỳ hàng năm.
  • Khả năng nhân rộng: Khung phân công nhiệm vụ 4 tiểu ban và quy trình kiểm soát liên ngành có thể chuyển giao áp dụng cho các khu di tích quốc gia đặc biệt khác có cấu trúc lễ hội kép (Lễ hội đền Trần Nam Định, Lễ hội Yên Tử Quảng Ninh).
  • Hiệu quả kinh tế gián tiếp: Góp phần ổn định doanh thu thương mại - dịch vụ của thành phố Chí Linh (đạt 3.441,97 tỷ đồng năm 2020), củng cố vị thế của địa phương trên tam giác kinh tế phát triển Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh.

Hạn chế và hướng phát triển

Mặc dù đạt nhiều thành tựu, công tác quản lý lễ hội tại Côn Sơn - Kiếp Bạc vẫn đối mặt với một số rào cản cần khắc phục:

  1. Áp lực hạ tầng bãi đỗ xe: Vào các ngày chính hội (16 tháng Giêng hoặc 16–20/8 Âm lịch), lưu lượng phương tiện tăng đột biến vẫn gây quá tải cục bộ trên trục đường vào đền Kiếp Bạc.
  2. Mức độ ứng dụng công nghệ 4.0: Chưa triển khai hệ thống thuyết minh tự động qua ứng dụng di động (Audio Guide đa ngôn ngữ), hệ thống camera AI kiểm soát mật độ người tham gia lễ hội chưa được tích hợp đồng bộ.
  3. Hướng phát triển: Đẩy mạnh số hóa 3D toàn bộ không gian di tích; phát triển tour du lịch thực tế ảo VR phục vụ giáo dục lịch sử; hoàn thiện hệ thống thanh toán vé và công đức không dùng tiền mặt (VietQR/NFC).

Đối tượng hưởng lợi

+-------------------+---------------------------------------------------------+
| Nhóm đối tượng    | Giá trị và Lợi ích định lượng mang lại                  |
+-------------------+---------------------------------------------------------+
| Sinh viên /       | Cung cấp hệ thống tư liệu nghiên cứu chuẩn xác, phương  |
| Giảng viên        | pháp luận điền dã kết hợp số liệu quản trị thực tế.     |
+-------------------+---------------------------------------------------------+
| Cơ quan quản trị  | Bộ khung quy trình vận hành 4 tiểu ban, biểu mẫu kiểm   |
| văn hóa           | soát an ninh, vệ sinh an toàn thực phẩm và PCCC.        |
+-------------------+---------------------------------------------------------+
| Cộng đồng địa     | Nâng cao thu nhập từ kinh doanh dịch vụ phụ trợ, tiếp   |
| phương            | cận việc làm bền vững gắn với bảo tồn di sản.           |
+-------------------+---------------------------------------------------------+
| Du khách thập     | Thụ hưởng môi trường văn hóa lễ hội văn minh, an toàn, |
| phương            | minh bạch chi phí và chuẩn hóa nghi thức tâm linh.     |
+-------------------+---------------------------------------------------------+

Câu hỏi thường gặp

  1. Yêu cầu pháp lý bắt buộc khi tổ chức lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc là gì?
    Lễ hội phải thực hiện đúng quy định tại Nghị định số 110/2018/NĐ-CP của Chính phủ, Thông tư 15/2015/TT-BVHTTDL và Quyết định số 920/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch tổng thể di tích.

  2. Giải pháp nào được áp dụng để giải quyết tình trạng ùn tắc vào ngày chính hội?
    Công an TP. Chí Linh lập chốt phân luồng từ nút giao Sao Đỏ trên QL18 và QL37; mở rộng hệ thống bãi đỗ xe phân theo tải trọng (dưới 12 chỗ, 12–23 chỗ và trên 24 chỗ) với mức phí điều tiết minh bạch theo Quyết định 32/2016/QĐ-UBND.

  3. Nguồn thu từ phí tham quan và tiền công đức được quản lý và phân bổ như thế nào?
    Nguồn thu do Ban Quản lý Di tích hạch toán theo quy định tài chính nhà nước; chi cho công tác tổ chức 2 kỳ lễ hội, đảm bảo an ninh, vệ sinh môi trường, trả thù lao nhân lực phục vụ nghi lễ, trích nộp ngân sách địa phương 2 xã sở tại (Cộng Hòa, Hưng Đạo) và tái đầu tư tu bổ các hạng mục di tích.

  4. Đội ngũ trực tiếp tham gia điều hành chuyên môn tại BQL di tích có trình độ ra sao?
    100% cán bộ, chuyên viên thuộc Phòng Nghiệp vụ và Kinh doanh dịch vụ của Ban Quản lý Di tích có trình độ từ Đại học trở lên, đảm bảo năng lực nghiên cứu Hán Nôm, biên tập tài liệu thuyết minh và quản lý sự kiện.

  5. Quy mô đầu tư công trình Cửu Phẩm Liên Hoa tại chùa Côn Sơn là bao nhiêu?
    Dự án được phê duyệt theo Quyết định số 2699/QĐ-UBND với tổng mức đầu tư trên 76 tỷ đồng từ nguồn chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa, ngân sách tỉnh và nguồn công đức xã hội hóa, hoàn thành giai đoạn 2015–2016.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp "Quản lý lễ hội Côn Sơn Kiếp Bạc tại thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương" đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu đề ra. Đề tài làm sáng tỏ giá trị lịch sử, văn hóa, kinh tế đặc sắc của quần thể di tích quốc gia đặc biệt, đồng thời đánh giá khách quan thực trạng quản lý giai đoạn 2019–2022. Hệ thống giải pháp đề xuất về kiện toàn nhân lực, tối ưu hóa phối hợp liên ngành, kiểm soát môi trường - an ninh và xã hội hóa bảo tồn di sản mang tính khả thi cao, góp phần bảo vệ bền vững bản sắc văn hóa dân tộc và định vị Côn Sơn - Kiếp Bạc trở thành điểm đến du lịch tâm linh tiêu biểu của cả nước.