Thực trạng tổ chức hoạt động chơi cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo quan điểm GD lấy trẻ làm trung tâm tại Quảng Ngãi

Tổ chức hoạt động chơi cho trẻ 5-6 tuổi theo phương pháp giáo dục lấy trẻ làm trung tâm. Phát triển kỹ năng sáng tạo, tư duy logic và giao tiếp qua các trò

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Diệp
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thanh Bình
• Trường học: Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Giáo dục Mầm non
• Đề tài: Thực trạng tổ chức hoạt động chơi cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo tiêu chí thực hành áp dụng quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm trong trường mầm non ở thành phố Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về tổ chức hoạt động chơi cho trẻ mẫu giáo 5 6 tuổi

Hoạt động chơi đóng vai trò trung tâm trong chương trình giáo dục mầm non. Đối với trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi, hoạt động chơi là phương thức chủ đạo giúp trẻ khám phá thế giới xung quanh, phát triển toàn diện về thể chất, nhận thức, ngôn ngữ và tình cảm xã hội. Quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm nhấn mạnh việc tôn trọng nhu cầu, hứng thú và khả năng của trẻ trong mọi hoạt động giáo dục. Tại thành phố Quảng Ngãi, nghiên cứu của Nguyễn Thị Ngọc Diệp (2018) đã khảo sát thực trạng tổ chức hoạt động chơi theo Bộ tiêu chí thực hành gồm 6 tiêu chí và 18 chỉ số. Kết quả cho thấy việc áp dụng quan điểm này còn nhiều hạn chế. Giáo viên gặp khó khăn trong việc xây dựng môi trường chơi phù hợp, thiếu đồ dùng đồ chơi đa dạng và chưa đảm bảo thời gian chơi tự do cho trẻ. Số lượng trẻ vượt quy định cũng ảnh hưởng lớn đến chất lượng tổ chức hoạt động chơi.

1.1. Khái niệm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm

Giáo dục lấy trẻ làm trung tâm là quan điểm giáo dục đặt trẻ vào vị trí chủ động trong quá trình học tập và phát triển. Theo quan điểm này, mọi hoạt động giáo dục phải xuất phát từ nhu cầu, hứng thú và khả năng của từng trẻ. Giáo viên đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn và hỗ trợ trẻ khám phá kiến thức thay vì truyền đạt một chiều. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành tài liệu hướng dẫn thực hành áp dụng quan điểm này với 6 modul ưu tiên dành cho giáo viên mầm non, nhằm nâng cao năng lực thực hành trong các hoạt động chăm sóc và giáo dục trẻ.

1.2. Đặc điểm hoạt động vui chơi của trẻ 5 6 tuổi

Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi có đặc điểm tâm sinh lý riêng biệt ảnh hưởng đến hoạt động chơi. Ở giai đoạn này, trẻ phát triển mạnh về ngôn ngữ, tư duy hình tượng và khả năng tưởng tượng. Trẻ thích chơi đóng vai, chơi xây dựng và chơi với các nguyên vật liệu tự nhiên. Khả năng hợp tác trong chơi nhóm bắt đầu hình thành rõ nét. Trẻ có nhu cầu được tự lựa chọn hoạt động, được sáng tạo và thể hiện bản thân. Nhận thức được những đặc điểm này giúp giáo viên tổ chức hoạt động chơi phù hợp, đáp ứng đúng nhu cầu phát triển của trẻ theo quan điểm lấy trẻ làm trung tâm.

II. Phân tích thực trạng tổ chức hoạt động chơi theo tiêu chí

Nghiên cứu thực trạng tại các trường mầm non công lập trên địa bàn thành phố Quảng Ngãi cho thấy nhiều vấn đề cần được quan tâm giải quyết. Về tiêu chí xây dựng kế hoạch, nhiều giáo viên chưa lồng ghép nội dung chơi phù hợp với nhu cầu và khả năng của trẻ trong kế hoạch giáo dục. Việc chuẩn bị môi trường chơi còn thiếu tính sáng tạo, đồ dùng đồ chơi chủ yếu do giáo viên tự làm, chưa đa dạng và chưa thu hút trẻ tham gia tích cực. Số lượng trẻ mỗi lớp thường vượt quá quy định, lớp mẫu giáo 5-6 tuổi có trên 35 trẻ, gây khó khăn cho việc bao quát và hỗ trợ cá nhân. Điều kiện vật chất hạn chế, diện tích lớp học chật hẹp, không đủ không gian cho trẻ hoạt động tự do. Giáo viên chịu áp lực về hồ sơ sổ sách, thiếu thời gian nghiên cứu sáng tạo. Mối liên hệ giữa nhà trường và gia đình trong tổ chức hoạt động chơi chưa chặt chẽ, cha mẹ chưa hiểu rõ tầm quan trọng của hoạt động chơi đối với sự phát triển của trẻ.

2.1. Hạn chế về cơ sở vật chất và số lượng trẻ

Cơ sở vật chất là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tổ chức hoạt động chơi. Tại Quảng Ngãi, nhiều trường mầm non còn thiếu diện tích sân chơi, phòng chức năng và đồ dùng đồ chơi đạt chuẩn. Số lượng trẻ mỗi lớp vượt quy định là thực tế phổ biến, lớp 5-6 tuổi thường có 40-45 trẻ thay vì tối đa 35 trẻ theo Thông tư liên tịch số 06/2015. Điều này khiến giáo viên không thể bao quát tất cả trẻ, việc tạo điều kiện cho trẻ tích cực hoạt động gặp nhiều khó khăn. Không gian chật hẹp hạn chế sự vận động và sáng tạo của trẻ.

2.2. Năng lực thực hành của giáo viên còn hạn chế

Năng lực tổ chức hoạt động chơi của giáo viên mầm non tại Quảng Ngãi còn nhiều bất cập. Nhiều giáo viên chưa được đào tạo bài bản về quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm, vẫn áp dụng phương pháp dạy truyền thống, giáo viên là người chủ động còn trẻ bị động tiếp nhận. Giáo viên gặp khó khăn trong việc quan sát, đánh giá và hỗ trợ trẻ trong quá trình chơi. Áp lực về hồ sơ sổ sách, chế độ dinh dưỡng chiếm nhiều thời gian, khiến giáo viên thiếu thời gian nghiên cứu đổi mới phương pháp tổ chức hoạt động chơi cho trẻ.

III. Giải pháp nâng cao tổ chức hoạt động chơi lấy trẻ làm trung tâm

Để nâng cao chất lượng tổ chức hoạt động chơi cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo tiêu chí thực hành áp dụng quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm, nhiều giải pháp cần được triển khai đồng bộ. Trước hết, cần tăng cường bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên về quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm thông qua các khóa tập huấn, sinh hoạt chuyên đề. Giáo viên cần được hướng dẫn kỹ năng quan sát, đánh giá trẻ và xây dựng kế hoạch hoạt động chơi phù hợp. Thứ hai, đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị, đồ dùng đồ chơi đa dạng, an toàn, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý trẻ. Thứ ba, xây dựng môi trường học tập lấy trẻ làm trung tâm với các góc chơi phong phú, cho phép trẻ tự lựa chọn hoạt động. Thứ tư, tăng cường mối liên kết giữa nhà trường và gia đình trong tổ chức hoạt động chơi, hướng dẫn cha mẹ hiểu tầm quan trọng của hoạt động chơi và cách hỗ trợ trẻ tại nhà.

3.1. Bồi dưỡng năng lực thực hành cho giáo viên

Bồi dưỡng năng lực thực hành cho giáo viên là giải pháp cốt lõi. Giáo viên cần được đào tạo về 6 tiêu chí thực hành áp dụng quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm, bao gồm: xây dựng kế hoạch, chuẩn bị môi trường, tổ chức hoạt động, quan sát đánh giá, hỗ trợ trẻ học và phát triển trong quá trình chơi. Các hình thức bồi dưỡng đa dạng như tập huấn chuyên đề, sinh hoạt tổ chuyên môn, thao giảng dự giờ, chia sẻ kinh nghiệm. Giáo viên cần được hướng dẫn kỹ năng xây dựng góc chơi sáng tạo, sử dụng nguyên vật liệu tự nhiên và tái chế để tạo đồ chơi cho trẻ.

3.2. Tăng cường phối hợp nhà trường và gia đình

Mối quan hệ hợp tác giữa nhà trường và gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục lấy trẻ làm trung tâm. Nhà trường cần đa dạng hình thức tuyên truyền về vị trí, vai trò của giáo dục mầm non và hướng dẫn chăm sóc, giáo dục trẻ tại gia đình. Tạo điều kiện để cha mẹ tham gia vào hoạt động của trường, lớp. Kịp thời thông tin đến gia đình về tiến bộ hoặc khó khăn của trẻ. Khuyến khích sự chia sẻ của gia đình về đặc điểm tâm lý của trẻ để thống nhất biện pháp thúc đẩy sự tiến bộ. Phối hợp chăm sóc, giáo dục trẻ có hoàn cảnh khó khăn.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn trong giáo dục mầm non

Nghi cứu về thực trạng tổ chức hoạt động chơi cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo tiêu chí thực hành áp dụng quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm tại thành phố Quảng Ngãi đã chỉ ra những kết quả đạt được và hạn chế cần khắc phục. Kết quả nghiên cứu cho thấy nhận thức của giáo viên về quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm ở mức khá nhưng năng lực thực hành còn hạn chế. Cơ sở vật chất, số lượng trẻ vượt quy định và điều kiện làm việc của giáo viên là những rào cản lớn. Từ kết quả nghiên cứu, đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng tổ chức hoạt động chơi bao gồm bồi dưỡng chuyên môn, đầu tư cơ sở vật chất, xây dựng môi trường học tập lấy trẻ làm trung tâm và tăng cường phối hợp gia đình. Những kết quả này có ý nghĩa thực tiễn đối với các trường mầm non trong việc đổi mới phương pháp tổ chức hoạt động chơi, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục mầm non theo hướng hiện đại và bền vững.

4.1. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu có ý nghĩa lý luận trong việc bổ sung cơ sở khoa học về tổ chức hoạt động chơi theo quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm. Về thực tiễn, nghiên cứu cung cấp dữ liệu cụ thể về thực trạng tại Quảng Ngãi, là cơ sở để các trường mầm non đánh giá và cải tiến chất lượng tổ chức hoạt động chơi. Bộ tiêu chí thực hành gồm 6 tiêu chí và 18 chỉ số là công cụ hữu ích để giáo viên tự đánh giá và nâng cao năng lực thực hành. Nghiên cứu cũng gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo về áp dụng quan điểm này trong các hoạt động giáo dục khác.

4.2. Khuyến nghị cho các trường mầm non

Các trường mầm non cần xây dựng kế hoạch triển khai chuyên đề xây dựng trường mầm non lấy trẻ làm trung tâm một cách hệ thống. Thực hiện đúng quy định về số lượng trẻ theo lớp, đảm bảo cơ sở vật chất đạt chuẩn. Tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề thường xuyên để giáo viên chia sẻ kinh nghiệm và nâng cao năng lực thực hành. Xây dựng hệ thống góc chơi đa dạng, phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ 5-6 tuổi. Tăng cường phối hợp với gia đình thông qua nhiều hình thức tuyên truyền, hướng dẫn cha mẹ đồng hành cùng con trong hoạt động chơi tại nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài. Chương 2: Thực trạng tổ chức hoạt động chơi cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trường mầm non theo tiêu chí thực hành áp dụng quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm trong trường mầm non và đề xuất một số biện pháp nhằm cải thiện và làm tốt hơn việc tôt chức hoạt động chơi theo quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong phần lịch sử nghiên cứu vấn đề, tác giả xin được đề cập đến những nghiên cứu về “Quan điểm lấy người học làm trung tâm” trên thế giới và ở Việt Nam từ trước đến nay. Các nghiên cứu trên thế giới Quan điểm dạy học lấy người học làm trung tâm (learning – centered approach) được xem là xu hướng trong giáo dục hiện đại ở tất cả các cấp học, kể cả giáo dục mầm non.

Theo chiều dài lịch sử phát triển của nhân loại đã có nhiều tư tưởng tiến bộ trong giáo dục thể hiện quan điểm “Lấy người học làm trung tâm” , tuy nhiên thuật ngữ “Dạy học lấy người học làm trung tâm” chỉ mới xuất hiện và được sử dụng phổ biến trong những năm gần đây. - Ở phương Đông: Cách đây 2500 năm trước, Khổng Tử đã áp dụng cách dạy tiến bộ: tùy tài trí từng học trò mà có phương pháp giáo dục khác nhau. Ông rất chú ý đến tính cách, năng lực và trình độ của học trò để có cách dạy phù hợp. Theo ông đối với những người bậc trung trở lên có thể dạy bảo về phần hình nhi thượng, đối với người từ bậc trung trở xuống thì không thể dạy bảo về phần hình nhi vậy (Trần Thị Hương, 2011).

Như vậy dạy học phải hướng vào đặc điểm và năng lực cá nhân của từng người học để có phương pháp dạy học phù hợp, mỗi độ tuổi mỗi trình độ khác nhau thì phương pháp dạy phải khác nhau - Ở phương Tây, từ thời cổ đại, nhà triết học Socrate (469 -339 trước CN) đã đưa ra phương pháp đàm thoại, ông giúp người học phát hiện ra chân lý bằng cách đặt câu hỏi gợi mở để họ dẫn tìm ra kết luận (Trần Thị Hương, 2011). Như vậy việc sử dụng phương pháp đàm thoại trong dạy học đã giúp người học tự tìm ra và chiếm lĩnh kiến thức, giáo viên là người đặt câu hỏi và hướng người học tới kết luận, tới đích đến của kiến thức, với phương pháp giáo dục như vậy sẽ kích thích người học suy nghĩ nhiều hơn và đưa ra được 8 chính kiến của cá nhân, không rập khuôn theo mẫu của giáo viên. Socrate cũng đã đề cập đến giáo viên cần tôn trọng khả năng trí tuệ và cá tính tự do của mỗi người học (Trần Thị Hương, 2011). Đây là tư tưởng thể hiện quan điểm lấy người học làm trung tâm, dạy học là tôn trọng người học, tôn trọng năng lực cá nhân bởi mỗi người là một cá thể khác nhau, không ai giống ai, tôn trọng những ý tưởng của người học, dựa vào khả năng và nhu cầu người học để xác định nội dung giảng dạy và phương pháp giảng dạy cho phù hợp với họ.

- Đến thế kỷ thứ XVII, nhiều nhà giáo dục tiến bộ đã quan tâm đến việc học lấy người học làm trung tâm. Komensky (1592 – 1679) đã viết “Giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán, phát triển nhân cách… hãy tìm ra phương pháp cho phép giáo viên dạy ít hơn, học sinh học nhiều hơn”. Bên cạnh đó còn có Rousseau (1712 – 1778), Ông cho rằng người thầy phải dựa vào sự phát triển của học sinh mà giảng dạy để giúp các thiên tính của các em nãy nở. Các quan điểm trên đều có chung quan điểm là quan tâm đến năng lực của người học và dạy học phải phát triển được những năng lực tiềm tàng trong con người họ.

- Đầu thế kỷ XX, ở các nước phương Tây và Mỹ xuất hiện phong trào “nhà trường mới” , nhiều nguyên tắc, phương pháp mới lấy học sinh làm trung tâm. Tiêu biểu cho tư tưởng dạy học “Lấy người học làm trung tâm” thuộc về nhà sư phạm người Mỹ Dewey (1859 – 1952). Ông đưa ra quan niệm: Học sinh là mặt trời xung quanh nó quy tụ mọi phương tiện giáo dục” và nêu lên khẩu hiệu “Nói, không phải là dạy học, nói ít hơn, chú ý nhiều đến việc tổ chức hoạt động của học sinh” (Phan Trọng Luận, 2007). - Đối với giáo dục mầm non thì quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm cũng được vận dụng, đã được nhiều người quan tâm đến lĩnh vực này đề cập đến như: Motessori (1870 – 1952), một bác sĩ nhi khoa người Ý, người đã có nhiều nghiên cứu về trẻ thơ, các lý thuyết của Montessori về trẻ em có 9 ảnh hưởng lớn đến các chương trình giáo dục mầm non hiện nay.

Bà cho rằng việc của giáo viên là chuẩn bị môi trường, cung cấp những vật dụng cần thiết, sau đó lùi ra sau dành cho trẻ thời gian và không gian để trãi nghiệm. Như vậy quan điểm lấy trẻ làm trung tâm đã được thể hiện rõ: trẻ - chủ thể tích cực hoạt động, giáo viên – là người tổ chức môi trường cho trẻ hoạt động. Theo Montessori môi trường phải đẹp, ngăn nắp trật tự, đồ dùng vừa kích cỡ trẻ và mang tính cảm giác trực quan (Mooney, 2013). Hầu hết các chương trình mẫu giáo ở Mỹ đều có nội thất và đồ dùng vừa kích cỡ trẻ em.

Theo cách của Montessori thì các giáo viên cần hiểu môi trường tốt dành cho trẻ cần có những tiêu chí sau: + Cung cấp các công cụ thật sự có thể dùng được như dao sắc, kéo tốt, các đồ dùng bằng gỗ và công cụ lau dọn. + Để các vật dụng và thiết bị làm việc ở nơi trẻ có thể lấy được dễ dàng và sắp xếp sao cho trẻ có thể tìm và cất những gì trẻ cần. + Tạo nên sự đẹp đẽ và trật tự trong lớp học. Như vậy quan điểm dạy học lấy trẻ làm trung tâm không chỉ quan tâm đến đặc điểm, năng lực cá nhân của trẻ và có phương pháp dạy học phù hợp mà còn là tạo cho trẻ môi trường tốt, để kích thích trẻ tích cực hoạt động, điều đó có thể thấy được qua các tiêu chí mà Maria Montessori đề ra khi xây dựng môi trường cho trẻ hoạt động.

Tuy nhiên việc xây dựng môi trường hoạt động thể hiện quan điểm lấy trẻ làm trung tâm của Maria Montessori có sự khác biệt với quy định về an toàn khi sử dụng đồ dùng, đồ chơi cho trẻ mầm non (theo qui định tại Thông tư số 18/2009/TT-BKHCN, ngày 26 tháng 6 năm 2009 của Bộ trưởng khoa học và Công nghệ về việc ban hành và thực hiện “Quy chuẩn kĩ thuật quốc gia về an toàn đồ chơi trẻ em” và hợp vệ sinh): “Bà cho rằng trẻ cần những công cụ thật (real tool) nếu chúng làm những công việc thực tế (real work) hấp dẫn chúng. Trong các trường 10 mầm non của chúng ta, trẻ thường phải cắt giấy với những cây kéo cùm hoặc cắt rau bằng những con dao nhựa để chúng không bị thương. Thật không may những dụng cụ cùn này lại làm cho những nhiệm vụ đơn giản đó trở nên khó khăn” (Carol Garhart Mooney, 2013). Montessori tin rằng trẻ hoàn toàn có thể học cách sử dụng công cụ sắc bén đó một cách an toàn, còn việc cho các em những công cụ không thực sự dùng được lại làm cùn mòn năng lực của các em.

- Theo lý thuyết của J.Piaget (1896 – 1980), Ông cho rằng trẻ học tốt nhất khi được tự mình làm việc một cách thực sự và kiến tạo nên sự hiểu biết cho riêng mình về những gì đang diễn ra thay vì nhận lấy những diễn giải mà người lớn đưa ra. Những tương đồng giữa lý thuyết của J.Dewey rằng trẻ học tốt nhất thông qua hoạt động thực tế và vai trò của người lớn là bồi dưỡng những động cơ bên trong của đứa trẻ, tạo cho trẻ những hứng thú tích cực khi tham gia hoạt động (Collete Gray & Macblain, 2014). Cả Dewey và Piaget đều tin rằng một thầy giáo: Một thầy giáo tập trung vào đứa trẻ là một người hướng dẫn và bố trí môi trường, hơn là một thầy dạy. Tất cả những lý thuyết này đều tin rằng giáo viên nên cung cấp những tài liệu và những hoạt động tạo điều kiện cho đứa trẻ tiến bộ từ trãi nghiệm và khám phá.

- Trong các nguyên tắc giáo dục Reggio Emilia của Loris Malaguzzy cũng nổi bậc rõ quan điểm lấy trẻ làm trung tâm: + Trẻ phải được tham gia kiểm soát định hướng học tập của mình. + Trẻ phải được học thông qua trãi nghiệm (tiếp xúc trực tiếp, di chuyển – làm biến đổi đối tượng, lắng nghe và quan sát). 11 + Trẻ phải có mối quan hệ với những trẻ khác và những thành phần vật liệu của thế giới mà trẻ khám phá. + Trẻ phải sử dụng vô hạn các cách thức, cơ hội để thể hiện chính mình.

- Trong cuốn sách “Các lý thuyết về trẻ em của Dewey, Montessori, Erikson, Piaget, Vygotsky” của Mooney, đã cho rằng: “Lý thuyết của Vuwgotsky cho rằng phát triển là quá trình mang tính tương tác đã thay đổi cách nghĩ của chúng ta về quá trình học tập của trẻ. Đối với giáo viên quan điểm cho rằng, trẻ có thể trợ giúp lẫn nhau trong học tập là quan điểm quá thoáng. Họ không tin rằng đôi khi sự can thiệp của họ trong quá trình trẻ làm việc nhóm đã phá vỡ những cơ hội tuyệt vời để trẻ học hỏi lẫn nhau, khi mà họ bắt trẻ phải xếp vòng tròn chỉ để ngồi và lắng nghe họ nói”. Vygotsky đã giúp giáo viên nhận ra rằng trẻ không chỉ học bằng việc làm mà còn học qua trò chuyện, qua làm việc cùng bạn bè và sẽ tiếp tục trao đổi khi trẻ “nắm được vấn đề”.

Nhằm hổ trợ việc học mang tính tương tác xã hội của trẻ, giáo viên có thể tạo ra rất nhiều cơ hội cho trẻ để các em có thể trợ giúp bạn khác hoặc có thể làm việc theo những dự án mà các em lựa chọn. Như vậy đã từ lâu quan điểm lấy người học làm trung tâm có nghĩa là đặt người học ở vị trí trung tâm của quá trình dạy học, xem cá nhân người học – với những phẩm chất và năng lực riêng của mỗi người – vừa là chủ thể, vừa là mục đích của quá trình đó, với sự trợ giúp của các phương tiện, thiết bị dạy học để người học tự chiếm lĩnh kiến thức và phát huy tối đa những năng lực tiềm ẩn sẵn có của của mỗi cá nhân.