Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề lý luận, thực tiễn về ODA và thu hút ODA cho giáo dục 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chương 2: Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng thu hút ODA cho giáo dục đại học Việt Nam giai đoạn 2004-2014 Chương 4: Một số giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường thu hút ODA cho giáo dục đại học Việt Nam giai đoạn 2016-2020 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VỀ ODA VÀ THU HÚT ODA CHO GIÁO DỤC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) mặc dù mới xuất hiện từ những năm giữa thế kỷ XX nhƣng đã thu hút sự chú ý, quan tâm của rất nhiều nhà hoạch định chính sách cũng nhƣ các nhà nghiên cứu cả trong nƣớc và ngoài nƣớc. Trong quá trình thực hiện luận văn, tác giả có điều kiện tiếp cận và tìm hiểu một số nghiên cứu nổi bật sau: 1. Một số nghiên cứu về ODA ở nước ngoài Về khái niệm và nguồn gốc ra đời của ODA: Helmut Fuhrer (1996), với nghiên cứu “A history of the development assistance committee and the development co-operation directorate in dates, names and figures”, cho thấy năm 1969, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD - Organisation for Economic Cooperation and Development) đã đƣa ra khái niệm về nguồn vốn ODA lần đầu tiên nhƣ sau: “Nguồn vốn Phát triển chính thức (viết tắt là ODA) là nguồn vốn hỗ trợ để tăng cƣờng phát triển kinh tế và xã hội của các nƣớc đang phát triển; thành tố hỗ trợ chiếm một khoảng xác định trong khoản tài trợ này”.
Nhƣ vậy, khái niệm sơ khai đã phân biệt ODA với các nguồn vốn đầu tƣ khác với hai đặc điểm chính: (i) Đây là khoản hỗ trợ phát triển chính thức; (ii) Có bao gồm thành tố hỗ trợ. Các khái niệm sau về ODA đã bổ sung và lƣợng hóa tỷ lệ phần trăm thành tố hỗ trợ là 20-30 % tùy vào Nhà tài trợ và Quốc gia nhận tài trợ. Tuy nhiên, qua thời gian mục đích viện trợ cũng thay đổi, từ mục đích ban đầu là hàn gắn vết thƣơng chiến tranh, sau này là trách nhiệm của các nƣớc giàu giúp các nƣớc nghèo để phát triển kinh tế - xã hội. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Về đánh giá hiệu quả của nguồn vốn ODA vào phát triển kinh tế - xã hội của các nƣớc đang phát triển, có một số nghiên cứu nổi bật sau: Nghiên cứu của Lensink & Morrissey (2000) đã tập trung đánh giá hiệu quả của nguồn vốn ODA đối với quá trình phát triển kinh tế của các nƣớc đang phát triển từ góc độ kinh tế vi mô, chỉ ra các hạn chế và tác động xấu của ODA mà các nƣớc đang phát triển gặp phải khi tiếp nhận nguồn vốn ODA.
Đó là việc nhận nguồn viện trợ không ổn định và không chắc chắn từ bên ngoài đã ảnh hƣởng tiêu cực đến chính sách tài chính và đầu tƣ của nƣớc nhận viện trợ. Các nghiên này đã nhấn mạnh trách nhiệm của các nhà tài trợ trong chính sách ODA. Hơn nữa, các tác giả đã khẳng định rằng tác động của ODA là nguy hiểm và tiêu cực đến phát triển kinh tế, phần lớn là do tham nhũng và thiếu hiệu quả trong quá trình thực hiện nguồn vốn ODA của nƣớc nhận viện trợ. Đi ngƣợc với quan điểm trên là phần đông các nhà nghiên cứu, trong đó có các công trình nghiên cứu của: Teboul và Moustier (2001) cho thấy, lƣợng vốn ODA từ bên ngoài ảnh hƣởng tích cực đối với trƣờng hợp của các nƣớc trong tiểu vùng Sahara châu Phi.
Hỗ trợ phát triển từ nƣớc ngoài đã tác động gia tăng tiết kiệm và tăng trƣởng GDP, góp phần phát triển kinh tế các nƣớc tiếp nhận ODA của sáu quốc gia đang phát triển trên biển Địa Trung Hải giai đoạn 1960-1966. SANGKIJIN, Korea Student Aid Foundation (KOSAF), South Korea &CHEOLH.OH, Soongsil University, South Korea (2012), đã nghiên cứu phân tích hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA tại các nƣớc nhận viện trợ, trên cơ sở phân tích dữ liệu thu hút và sử dụng ODA tại 117 quốc gia trong suốt 28 năm 1980-2008. Kết quả phân tích cho thấy hiệu quả kinh tế ODA của các nƣớc đang phát triển khác nhau tùy thuộc vào điều kiện chính trị (ví dụ, minh bạch quốc gia), và điều kiện kinh tế của từng quốc gia (ví dụ, mức thu nhập). Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, một khi mức độ minh bạch của một quốc gia 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đạt đến một điểm nhất định, hiệu ứng cận biên ròng kinh tế ODA cho các quốc gia giảm, thì ODA tác động có hiệu quả đến sự phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia nhận viện trợ.
Về những bài học kinh nghiệm trong quá trình sử dụng ODA vào phát triển kinh tế - xã hội, trong đó có giáo dục và đào tạo: Antonio Tujan Jr (2009), đã đƣa ra một số bài học kinh nghiệm trong quá trình thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA là: (i) Sự cởi bỏ vô điều kiện viện trợ, bao gồm cả viện trợ lƣơng thực và hỗ trợ kỹ thuật nhằm tăng cƣờng năng lực sản xuất và đời sống của ngƣời nghèo thông qua các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ; (ii) Tăng cƣờng quyền sở hữu và trách nhiệm của địa phƣơng bằng cách giảm dần sự phụ thuộc của họ vào nhà tài trợ; (iii) Tăng cƣờng hỗ trợ trực tiếp cho các tổ chức xã hội dân sự là đối tác quan trọng về các chƣơng trình xoá đói giảm nghèo. Tác giả đã chỉ ra cụ thể tình hình kinh tế, chính trị của nƣớc nhận viện trợ, khu vực, lĩnh vực thu hút và sử dụng viện trợ và các số liệu để đánh giá hiệu quả sử dụng từ năm 1960 đến năm 2002. Asian Development Bank (1999), đã chỉ ra một trong những thành công trong thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA ở Thái Lan là thành lập một hệ thống quản lý, điều phối và thực hiện các chƣơng trình, dự án đủ mạnh từ trung ƣơng đến địa phƣơng, các chƣơng trình viện trợ đƣợc tập trung ở một cơ quan là Tổng vụ hợp tác kinh tế và kỹ thuật trực thuộc Chính phủ. Tun Lin Moe, với nghiên cứu “An empirical investigation of relationships between official development assistance (ODA) and human and educational development”, đã đánh giá tác động của nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) vào sự phát triển giáo dục và con ngƣời ở tám quốc gia đƣợc lựa chọn tại khu vực Nam Á và chỉ ra sự khác biệt các chỉ số phát triển con ngƣời; cơ sở hạ tầng và chất lƣợng giáo trình, giáo viên đã đƣợc cải thiện sau 15 năm tiếp nhận nguồn vốn ODA.
Một số nghiên cứu về ODA ở trong nước 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Bên cạnh các công trình nghiên cứu của nƣớc ngoài về ODA, cũng đã có một số công trình nghiên cứu khoa học, bài báo và sách đề cập đến thu hút và sử dụng nguồn vốn ODA tại Việt Nam, có thể kể ra các một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: Trong Luận án tiến sĩ kinh tế “Những giải pháp chủ yếu nhằm sử dụng có hiệu quả nguồn vốn ODA tại Việt Nam” của Vũ Thị Kim Oanh, Đại học Ngoại thƣơng Hà Nội, 2002, tác giả đã nêu rất nhiều giải pháp nhằm nâng cao khả năng sử dụng ODA tại Việt Nam. Do phạm vi nghiên cứu của đề tài nên tác giả Vũ Thị Kim Oanh chƣa nghiên cứu sâu các giải pháp cụ thể dành cho từng lĩnh vực sử dụng vốn ODA mà mới chỉ đi vào các giải pháp chung nhằm nâng cao khả năng sử dụng vốn ODA nhƣ: đổi mới cơ chế thu hút, vận động và sử dụng vốn ODA; tăng cƣờng công tác đào tạo và bồi dƣỡng đội ngũ cán bộ; thúc đẩy nhanh hơn nữa tiến độ giải ngân nguồn tài trợ; cải thiện mối quan hệ đối tác ODA, nhất là tập trung hơn vào ý tƣởng, tri thức và các giải pháp phát triển. Ðể đáp ứng đƣợc sự thay đổi này, ODA cần phải bao hàm nhiều mặt hơn trƣớc đây hay nói cách khác ODA chính là một gói tổng thể các ý tƣởng, tri thức và tài chính. Bên cạnh đó, nguồn vốn ODA cần đƣợc sử dụng một cách chiến lƣợc hơn và cẩn trọng hơn để huy động các nguồn vốn tƣ nhân bổ sung cho các nguồn lực công.
Tác giả Hà Thị Ngọc Oanh, trong cuốn sách “Hỗ trợ phát triển chính thức ODA - những hiểu biết căn bản và thực tiễn ở Việt Nam” (2004) – Nxb. Giáo dục, Hà Nội đã nêu lên thực trạng tình hình thực hiện các dự án (ODA) thƣờng bị chậm ở nhiều khâu. Do vậy, thời gian hoàn thành dự án kéo dài làm phát sinh các khó khăn, đặc biệt là vốn đầu tƣ thực tế thƣờng tăng hơn so với dự kiến và cam kết; đồng thời cũng làm giảm tính hiệu quả của ODA khi đi vào vận hành khai thác. Công tác theo dõi, đánh giá tình hình đầu tƣ ODA chƣa đầy đủ, còn nhiều hạn chế.
Tác giả đã nêu lên một số nguyên nhân của 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tình trạng này, qua đó đã đƣa ra những giải pháp nhằm năng cao hiệu quả quản lý vốn ODA trong thời gian tới. Tôn Thành Tâm (Đại học Kinh tế Quốc dân, 2005) với luận án về “Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nguồn vốn Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) tại Việt Nam”, đã đề cập đến các nội dung: (i) Những vấn đề lý luận cơ bản về hiệu quả quản lý nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức; (ii) Phân tích, đánh giá thực trạng hiệu quả quản lý nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức ở Việt Nam; (iii) Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nguồn vốn ODA trong thời gian tới (đến năm 2010). Tác giả đã phân tích kinh nghiệm sử dụng nguồn vốn ODA của các nƣớc trên thế giới và các bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam về quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA. Tuy nhiên phân tích này chỉ nêu lên kết quả của các nƣớc trong quá trình sử dụng vốn mà không phân tích sâu các nguyên nhân, tác giả cũng không đƣa ra các khuyến nghị về chính sách, mô hình quản lý sử dụng ODA.
của các nƣớc sử dụng và quản lý thành công hay thất bại nguồn vốn ODA.