phần mở đầu: “Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa. Không thể hiểu nó ngoài cái mạch nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó tồn tại. Không được tách nó khỏi các bộ phận khác của văn hóa”. Đứng trên tư cách kép, vừa là chủ thể tiếp nhận, thừa hưởng các giá trị văn hóa, vừa là chủ thể sáng tạo, người nghệ sĩ chính là 11 người phản ánh qua văn chương mình những đặc trưng của văn hóa dân tộc.
Do đó chúng tôi muốn đứng từ góc độ văn hóa, lựa chon cách tiếp cận văn hóa học để nghiên cứu thơ tình của nữ sĩ Xuân Quỳnh mong phát hiện được những vẻ đẹp còn tiềm ẩn trong mảng sáng tác mà chị gần như dành nhiều tâm huyết nhất. Tuy nhiên, thơ tình Xuân Quỳnh lại ra đời và tồn tại trực tiếp trong cái nôi của thơ tình Việt Nam, bởi vậy khảo sát thơ tình Việt Nam từ chiều sâu văn hóa dân tộc là một việc làm cần thiết. Đặc điểm của thơ tình Việt Nam trong bối cảnh văn hoá truyền thống (văn hóa nam quyền) Xuân Quỳnh là một nữ tác giả tiêu biểu của thơ tình Việt Nam. Do vậy ở đề tài này, chúng tôi muốn soi chiếu sáng tác của chị từ điểm nhìn văn hóa giới để có cơ sở khoa học so sánh với thơ tình của những tác giả cùng giới cũng như khác giới trong lịch sử thơ tình nước nhà.
Từ đó mới thấy được điểm giống và khác, đâu là sự kế thừa, đâu là sự cách tân của Xuân Quỳnh ở lĩnh vực thơ tình yêu. Từ xuất phát điểm đó, chúng tôi cũng muốn tìm hiểu đặc điểm thơ tình Việt Nam từ góc độ giới qua các giai đoạn để có những cứ liệu khoa học cho việc triển khai đề tài.1 Quan điểm văn hoá giới ở Việt Nam thời trung đại Với tư cách là một nửa của nhân loại, người phụ nữ đã cùng với đàn ông góp phần quan trọng trong việc tạo ra mọi giá trị của cuộc sống và duy trì sự sống. Thực tiễn lịch sử cả nhân loại đã phản ánh rõ nét vai trò tạo dựng thế giới không kém gì đàn ông nhưng người phụ nữ lại chưa bao giờ được nhìn nhận trong quan hệ ngang hàng, bình đẳng với đàn ông cả. Họ bị xếp vào “giới thứ hai”, bị xem là “Tha nhân”(The Other) và bị đặt ra bên lề xã hội trong suốt chiều dài của lịch sử.
Sự bất bình đẳng giới này có thể thấy trong xã hội nhiều quốc gia thời kì trung đại, ngay cả với các nước được coi là tiến bộ nhất như Pháp và Mỹ. Các nhà nữ quyền trong cuộc cách mạng nữ quyền ở phương Tấy cuối thập niên 60 đầu thập niên 70 của thế kỉ XX chỉ ra thực trạng rằng, suốt một thời kì dài, nam giới luôn đồng nghĩa với nhân loại, đồng nhất với lịch sử, còn phụ nữ phụ thuộc vào nam giới. Phụ nữ không chỉ phụ thuộc vào nam giới trong các vai trò xã hội mà còn 12 trong cái nhìn về thế giới: họ nhìn theo những quy chuẩn đã được người đàn ông định ra. Triết gia cổ đại Hy Lạp Aristotle từng nhìn phụ nữ từ phương diện không hoàn thiện của giới tính: “Phụ nữ chỉ là một người đàn ông khiếm khuyết”.
Tư tưởng này đã có những tác động, ảnh hưởng mạnh mẽ và lâu bền ở phương Tây. Simone de Beauvoir – Nhà hiện tượng học, nhà triết học hiện sinh, người “chị cả” của chủ nghĩa nữ quyền Pháp cũng đã kết luận rằng hầu hết các xã hội trong lịch sử phương Tây từ cổ đại đến hiện đại dưới sự chi phối của hệ thống phụ hệ nên đã xem phụ nữ chỉ là kẻ lệ thuộc vào đàn ông, chỉ duy nhất đàn ông mới có tự do lựa chọn để xác lập bản chất và tính chủ thể của mình, còn phụ nữ chỉ là hệ quả của sự lựa chọn ấy. Bà còn khẳng định trong hầu hết các thể chế hôn nhân, phụ nữ là kẻ lệ thuộc, thứ yếu và ký sinh, sự bình đẳng trong hôn nhân sẽ vẫn là ảo tưởng chừng nào đàn ông vẫn nắm quyền chi phối về kinh tế của gia đình. Ở phương Đông, Khổng Tử và nhà Nho của các thế hệ cũng luôn bảo thủ quan điểm “trọng nam khinh nữ”, họ đặt người phụ nữ ở vị trí thấp kém so với đàn ông: “Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô”, họ cho rằng “nữ nhân nan hóa” nghĩa là dưới cái nhìn của Nho giáo, đàn bà thật khó dạy vì ngu muội, dốt nát, thiếu năng lực, không có khả năng tiếp thu cái hay, cái mới.
Nho giáo đã kìm chân người phụ nữ quanh quẩn trong những công việc gia đình , ngăn cách họ với thế giới bên ngoài để họ ngoan ngoãn đến mức đánh mất luôn cả bản ngã của mình để làm tròn bổn phận của một “nô tỳ”, toàn tâm toàn ý phụng sự đàn ông. Nằm trong nền văn hóa phương Đông, xã hội Việt Nam trong một thời kì lịch sử lâu dài cũng vận hành theo kiểu xã hội nam quyền, người đàn ông đã thống ngự nữ giới và áp đặt các chuẩn mực của họ về cái đẹp, về hành vi, về đức hạnh …cho người phụ nữ. Và chính cái nhìn của đàn ông của xã hội nam quyền đã trở thành một thứ xiềng xích, một thứ gông cùm trói buộc, đè nặng lên cuộc đời người phụ nữ nhiều thế kỉ qua. Dưới đây, chúng tôi sẽ khảo sát quan điểm văn hóa về nữ giới ở Việt Nam trong xã hội xưa.1 Nữ giới dưới cái nhìn của xã hội nam quyền.
13 Trong lịch sử văn hóa nhiều nước trên thế giới, ban đầu phụ nữ và đàn ông có vai trò bình đẳng như nhau. Nam nữ là sự phối kết tự nhiên của vũ trụ. Thậm chí, chế độ Mẫu hệ đã chứng minh đàn bà đã là chủ nhân thống ngự thế giới đầu tiên. Nằm trong khu vực nông nghiệp lúa nước thuộc nền văn hóa phương Đông với vùng văn minh Đông Nam Á, Việt Nam bắt đầu lịch sử văn hóa của mình bằng văn hóa Mẫu hệ.
Tuy nhiên, các giá trị văn hóa không phải là một thực thể bất biến, nó có sự vận động, thay đổi theo thời gian, qua các giai đoạn lịch sử khác nhau dưới những tác động của các yếu tố như lịch sử, chính trị…Do nằm trong “vùng văn hóa Hán”, Việt Nam là nước đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Khổng Nho, xã hội Việt nam dần chuyển sang chế độ phụ quyền, theo đó, thân phận người phụ nữ cũng hoàn toàn bị thay đổi. Có nguồn gốc từ Trung Hoa cổ đại, Nho giáo được đưa vào Việt Nam và trở thành học thuyết chính thống được nhiều triều đại Phong Kiến Việt Nam áp dụng để trị quốc. Đặc biệt từ thế kỉ XV trở đi, tư tưởng Khổng Tử và chế độ nam quyền với những “Tam tòng”, “Tứ đức”, “Tam cương”, “Ngũ thường” đã trở thành một thế lực trói buộc, đàn áp phụ nữ, biến họ trở thành những sinh thể đứng thấp hơn đàn ông, phụ thuộc hoàn toàn vào đàn ông. Dưới cái nhìn của xã hội nam quyền, người phụ nữ bị coi thường, bị hạ thấp, bị khinh miệt.
Họ bị đánh đồng với hạng tiểu nhân: “những người không thể dạy, không thể chỉ dẫn, đó là phụ nữ và thái giám” ( Kinh Thi); “Nước lũ và thú dữ có thể chế ngự được. Chỉ có đàn bà và tiểu nhân thì không sao chế ngự được”( Khổng Tử). Điểm nổi bật trong hệ thống quan điểm văn hóa về nữ giới ở Việt Nam thời trung đại là tư tưởng “Tam tòng”, “Tứ đức”. Chế độ phong kiến đã dùng nó như một thữ vũ khí đầy công năng để áp bức nữ giới cũng là để bảo vệ cho quyền lợi của nam giới.
Thuyết “Tam tòng”( Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử) trong “Gia ngữ” được giải thích cụ thể như sau: “Người phụ nữ là những người nghe theo sự dạy bảo của người đàn ông. Bởi vậy, đối với họ, không có sự tự chủ vốn có mà chỉ có đạo “tam tòng”. Khi còn nhỏ theo cha và những người anh trai trong gia đình, khi đã kết hôn đi theo chồng và khi chồng chết đi theo con trai của mình mà không tái giá”. Như vậy, xã hội phong kiến Việt Nam đã lấy tư tưởng đầy 14 khắc nghiệt này để quy chiếu và định danh cho phẩm chất đạo đức của người phụ nữ, đẩy họ vào một cuộc sống không có quyền tự chủ, mất tiếng nói trong gia đình và ngoài xã hội.
Thậm chí nhiều phụ nữ đã phải chôn vùi cả cuộc đời trong nước mắt, trong nhục nhằn, cay đắng. Không chỉ bị trói buộc trong tư tưởng “Tam tòng”, cuộc đời người phụ nữ còn bị đè nặng bởi “Tứ đức” bao gồm công, dung, ngôn, hạnh. Trong đó, công được hiểu là sự khéo léo của người phụ nữ trong các công việc gia đình; dung là vẻ đẹp hình thức đoan trang; ngôn là lời nói dịu dàng; hạnh là những phẩm chất như yêu chồng, thương con, giàu đức hi sinh…Như vậy, cùng với “Tam tòng”, “Tứ đức” đã trở thành công cụ để xã hội nam quyền nhào nặn ra mẫu người phụ nữ “chuẩn mực” về phẩm chất đạo đức nhằm phục vụ những người được coi là “giới thứ nhất”: Phận làm gái này lời giáo huấn Lắng tai nghe cổ truyện mới nên Hãy xem xưa những bậc dâu hiền Kiêm tứ đức: Dung, công, ngôn, hạnh. Công là đủ mùi xôi, thức bánh Nhiệm nhặt thay đường chỉ mũi kim Dung là mặt ngọc trang nghiêm Không tha thiết, không chiều lả tả.
Ngôn là dạy trình thưa vâng dạ Hạnh là đường ngay thảo kính tin Xưa nay mấy kẻ dâu hiền Dung, công ngôn, hạnh là tiên phàm trần. (Gia huấn ca) 15 Trong xã hội nam quyền, phụ nữ chưa bao giờ được nhìn nhận ở góc độ giới, họ chỉ được đánh giá trong các mối quan hệ bổn phận, trách nhiệm, nghĩa vụ với gia đình, dòng tộc. Theo đó, đời sống bản năng cũng không được coi trọng. Họ gần như bị “đánh cắp” bản ngã, không được là mình, không thể sống cho mình.
Đúng hơn, họ phải sống một cuộc đời theo sự áp đặt của cái nhìn đàn ông, ý muốn đàn ông cũng như những quan niệm giá trị của văn hóa nam quyền. Không nhìn nhận và coi trọng người phụ nữ ở góc độ giới kéo theo thái độ rất đáng bị lên án của Nho giáo khi khinh miệt, kì thị với sắc đẹp của người con gái. Xã hội xưa quan niệm sắc đẹp là mầm mống gây họa, gieo rắc bất hạnh cho gia đình và quốc gia.