Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12. Cơ sở lí luận và thực tiễn.1 Một số vấn đề về phương pháp dạy học. Khái niệm phương pháp dạy học. “Thuật ngữ phương pháp trong tiếng Hy Lạp là “Méthodos” có nghĩa là con đường, cách thức hoạt động nhằm đạt được mục đích nhất định.
Vì vậy, phương pháp là hệ thống những hành động tự giác, tuần tự nhằm đạt được những kết quả phù hợp với mục đích đã định” [7]. Trong phương pháp dạy học, chủ thể tác động - người thầy giáo và đối tượng tác động của họ là học sinh. Còn học sinh lại là chủ thể tác động của mình vào nội dung dạy học. Vì vậy, người thầy giáo phải nắm vững những quy luật khách quan chi phối tác động của mình vào học sinh và nội dung dạy học thì mới đề ra những phương pháp tác động phù hợp.
Từ đó có thể nhận thấy đặc trưng của phương pháp dạy học: người học là đối tượng tác động của giáo viên, đồng thời là chủ thể, là nhân cách mà hoạt động của họ phụ thuộc vào hứng thú, nhu cầu, ý chí của họ. Nếu giáo viên không gây cho học sinh có mục đích tương ứng với mục đích của mình thì không diễn ra hoạt động dạy và hoạt động học và phương pháp tác động không đạt được kết quả mong muốn. Phương pháp dạy học là cách thức hành động có trình tự, phối hợp tương tác với nhau của giáo viên và của học sinh nhằm đạt được mục đích dạy học. “Phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có chủ đích theo một trình tự nhất định của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinh nhằm đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung dạy học và chính như vậy mà đạt được mục đích dạy học” [15].
10 Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và phương pháp học với sự tương tác lẫn nhau, trong đó phương pháp dạy đóng vai trò chủ đạo, còn phương pháp học có tính chất độc lập tương đối, chịu sự chi phối của phương pháp dạy, song nó cũng ảnh hưởng trở lại phương pháp dạy. Phương pháp dạy học là tổ hợp những biện pháp với tư cách là những thành phần cấu trúc của nó, xong việc phân như vậy cũng chỉ có tính chất tương đối. Chẳng hạn giảng giải là phương pháp dạy học trong tiết học lĩnh hội tri thức mới nhưng lại là một biện pháp của phương pháp công tác trong phòng thí nghiệm. Điều đó có nghĩa là trong những điều kiện nhất định, chúng có thể chuyển hoá lẫn nhau.
Như vậy, có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về phương pháp dạy học. Tuy nhiên, việc định nghĩa phương pháp dạy học dựa trên những dấu hiệu đặc trưng của nó: Nó phản ánh sự vận động của quá trình nhận thức của học sinh nhằm đạt được mục đích đề ra, phản ánh sự vận động của nội dung đã được nhà trường quy định, cách trao đổi thông tin giữa thầy và trò. Phản ánh cách thức điều khiển hoạt động nhận thức, kích thích và xây dựng động cơ, tổ chức hoạt động nhận thức và kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động. Phương pháp, mục tiêu và nội dung học tập luôn có mối quan hệ với nhau, qui định lẫn nhau.
Những vấn đề chung về đổi mới phương pháp dạy học Địa lí Nhà trường trước yêu cầu của xã hội Trong giai đoạn hiện nay, đổi mới phương pháp giảng dạy là một trong những yêu cầu cấp thiết đối với ngành giáo dục nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, là sự sống còn của mỗi cơ sở đào tạo. Các cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật và cách mạng xã hội đang diễn ra với tốc độ phát triển như vũ bão thúc đẩy nhiều lĩnh vực có bước tiến mạnh mẽ và mở ra những triển vọng hết sức lớn lao cho con người mới trong hành trang vào thế kỉ của công nghệ số. Cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại đòi hỏi nhà trường phải đào tạo ra những con người mới thông minh sáng tạo, thích ứng được với yêu 11 cầu của thời đại, có tri thức khoa học tiên tiến, có kĩ năng kĩ xảo vững chắc và có ý thức nghề nghiệp để giải quyết tốt các nhiệm vụ đặt ra của thực tiễn. - Những yêu cầu của cuộc cách mạng xã hội Trong bối cảnh toàn cầu hóa và khu vực hóa đang diễn ra mạnh mẽ, các nước phải cùng nhau hợp tác đa phương để giải quyết những vấn đề toàn cầu có tính sống còn đối với toàn thể nhân loại như vấn đề an ninh, môi trường, kinh tế… Các dân tộc trên thế giới phải tăng cường hòa bình, ổn định để cùng nhau phát triển lâu dài, bền vững.
Các nước có chế độ chính trị xã hội khác nhau vừa hợp tác vừa cạnh tranh gay gắt trong nền kinh tế thị trường, các dân tộc nâng cao ý thức độc lập tự chủ, phát huy bản sắc và truyền thống dân tộc. Chính vì những lí do trên đòi hỏi con người phải đáp ứng được: + Có những đầu óc khoa học, có trình độ học vấn cao, biết sử dụng các quy luật tự nhiên và xã hội để xây dựng cuộc sống. + Có tính nhân văn sâu sắc, có ý thức chấp hành pháp luật, có tinh thần dân tộc, biết giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc mình. + Có cá tính và bản sắc có ý chí, hoài bão, tự chủ, tự cường… - Những yêu cầu đặt ra từ tình hình kinh tế chính trị của đất nước Công cuộc đổi mới toàn diện của nước ta đã tiến hành được 25 năm trên tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là kinh tế, thu được nhiều thành tựu nổi bật đưa nước ta chuyển dần từ nền kinh tế tập trung bao cấp sang nền kinh tế thị trường.
Cùng với các nước trong khu vực và trên thế giới, chúng ta đang ở thời kì mở cửa mạnh mẽ nền kinh tế, tự lập nghiệp và thăng tiến, góp phần xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng dân chủ, văn minh. - Đổi mới nền giáo dục theo yêu cầu thời đại Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho tương lai đất nước. Những biến đổi của xã hội đã thúc đẩy các nước trên thế giới quan tâm hơn đến sự nghiệp giáo dục nhằm đầu tư và xây dựng một nền giáo dục đáp ứng kịp thời các yêu cầu ngày càng tăng lên của xã hội, đảm bảo sự hòa nhập và giao lưu quốc tế. Cũng 12 chính vì thế, giáo dục đã trở thành quốc sách hàng đầu của nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam.
- Những yêu cầu cần đổi mới trong giáo dục đào tạo nước ta Đảng và nhà nước ta luôn coi đầu tư cho giáo dục là một trong những hướng chính của đầu tư phát triển, tạo điều kiện cho giáo dục đi trước phục vụ đắc lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước. Công cuộc đổi mới với những thành tựu bước đầu đang dần đưa đất nước ra khỏi tình trạng nghèo nàn, lạc hậu, kém phát triển để sánh vai cùng bạn bè khu vực và thế giới. Để thực hiện thành công nhiệm vụ ấy, yêu cầu đặt ra đối với hệ thống giáo dục là phải xác định lại mục tiêu, thiết kế lại chương trình, kế hoạch nội dung, phương pháp giáo dục và đào tạo nhằm thực hiện nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Tuy nhiên, cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng nền giáo dục nước ta so với nhiều nước trên thế giới còn thua kém, có nguy cơ bị tụt hậu nếu không có thay đổi phù hợp tình hình thực tiễn.
Để khắc phục tình trạng này, chúng ta cần tiếp tục thực hiện đổi mới nền giáo dục đào tạo, tạo ra những chuyển biến sâu sắc trong đổi mới tổ chức quy trình dạy và học, nâng cao chất lượng và hiệu quả, đào tạo ra những con người lao động tự chủ, sáng tạo. Một số quan điểm mới về mục tiêu, nội dung, phương pháp Mục tiêu giáo dục: là những gì HS phải có được về tri thức, kĩ năng, kĩ xảo nghề nghiệp, thái độ hành vi sau một quá trình học tập. Việc xác định mục tiêu giáo dục có ý nghĩa lớn đối với việc nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học. Đối với GV, căn cứ vào mục tiêu để xác định cần dạy gì, ở mức độ nào để lựa chọn phương pháp phù hợp, đánh giá được khách quan, đúng đắn kết quả học tập của HS.
Đối với HS, xác định mục tiêu giúp người học biết cần học cái gì và làm gì sau khi học xong. Cần tăng cường giáo dục nhân văn, tức là tinh thần hòa bình, hữu nghĩ, hợp tác. Giáo dục phải làm sao nâng cao tính hài hòa trong quá trình toàn cầu 13 hóa của xã hội loài người ngày càng được đẩy mạnh, làm sao cho toàn bộ quá trình giáo dục phải giúp cho mọi người học cách chung sống với nhau. Bên cạnh đó, các chính sách giáo dục phải chú ý phối hợp hài hòa cả ba mục đích: Công bằng, thích hợp và chất lượng.
Các cá nhân trở thành các thực thể xã hội có khả năng cùng nhau hợp tác, đối thoại và thực hiện trách nhiệm công dân. Đào tạo những con người có năng lực đóng góp vào sự phát triển của xã hội, có tri thức và kĩ năng cụ thể. Đối với cộng đồng, hệ thống giáo dục quốc dân phải đáp ứng được yêu cầu xây dựng cơ cấu lao động xã hội, phù hợp với yêu cầu của công nghệ, khoa học và sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Mục tiêu đào tạo phải đáp ứng được năm yêu cầu: - Thích hợp - Thực hiện được - Đo được - Đánh giá được - Mềm hóa Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng từng đã viết: “Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [3].
Nội dung dạy học: Cơ sở để xác định nội dung bài học là bối cảnh văn hóa, trong đó có yêu cầu của người sử dụng nhân lực được đào tạo, của phụ huynh, môi trường, các nguồn lực, các môn khoa học.