Luận văn thạc sĩ so sánh vai trò tạo lập nghĩa tình thái của các tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng việt với các phương tiện tương đương trong tiếng hán 60 22 01

Luận văn thạc sĩ phân tích vai trò tạo lập nghĩa tình thái của tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt và phương tiện tương đương trong tiếng Hán.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Mai
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: So Sánh Vai Trò Tạo Lập Nghĩa Tình Thái Của Các Tiểu Từ Tình Thái Cuối Câu Trong Tiếng Việt Với Các Phương Tiện Tương Đương Trong Tiếng Hán
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa của đề tài
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu và tư liệu
• 0.5. Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Lý thuyết về hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự
• 1.1.1. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ
• 1.1.2. Các điều kiện thuận ngôn (felicitous conditions)
• 1.1.2.1. Điều kiện mệnh đề (propositional condition)
• 1.1.2.2. Điều kiện chuẩn bị (preparative condition)
• 1.1.2.3. Điều kiện chân thành (sincere condition)
• 1.1.2.4. Điều kiện bản chất (essential condition)
• 1.2. Khái niệm nghĩa tình thái trong ngôn ngữ
• 1.3. Cách hiểu tình thái trong logic
• 1.4. Cách hiểu tình thái trong ngôn ngữ
• 1.5. Kiểu loại nghĩa tình thái và phương tiện diễn đạt tình thái trong ngôn ngữ
• 1.5.1. Các kiểu loại nghĩa tình thái
• 1.5.2. Các phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái
• 1.5.2.1. Các phương tiện ngữ pháp
• 1.5.2.2. Các phương tiện ngữ âm
• 1.5.2.3. Các phương tiện từ vựng
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ TIỂU TỪ TÌNH THÁI CUỐI CÂU TIẾNG VIỆT VÀ NGỮ KHÍ TỪ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG HÁN
• 2.1. Về tiểu từ tình thái cuối câu tiếng Việt
• 2.1.1. Thuật ngữ sử dụng
• 2.1.2. Đặc trưng ngữ pháp
• 2.1.3. Đặc trưng ngữ nghĩa
• 2.1.4. Tính có nghĩa hay không có nghĩa?
• 2.1.5. Kết quả phân loại
• 2.1.6. Các nhóm tiểu từ tình thái cuối câu
• 2.1.7. Danh sách các tiểu từ tình thái cuối câu
• 2.2. Về ngữ khí từ tiếng Hán
• 2.2.1. Cơ chế biểu đạt nghĩa tình thái
• 3. CHƯƠNG 3: MIÊU TẢ ĐỐI CHIẾU MỘT SỐ TIỂU TỪ TÌNH THÁI CUỐI CÂU TIÊU BIỂU VỚI NGỮ KHÍ TỪ TƯƠNG ỨNG TRONG VAI TRÒ BIỂU ĐẠT NGHĨA TÌNH THÁI CHO CÂU (PHÁT NGÔN)
• 3.1. Khung miêu tả
• 3.2. Nội dung đối chiếu
• 3.3. Một số cách dùng khác của ngữ khí từ tiếng Hán
• 4. CHƯƠNG 4: ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU VÀO VIỆC DẠY TIẾNG VIỆT CHO NGƯỜI NƯỚC NGOÀI
• 4.1. Thực trạng nắm bắt và sử dụng nhóm TTTTCC
• 4.2. Miêu tả đối tượng điều tra. Bố cục phiếu trắc nghiệm
• 4.3. Phân tích kết quả trắc nghiệm
• 4.4. Nguyên nhân của tình trạng yếu kém
• 4.5. Ảnh hưởng của tiếng mẹ đẻ
• 4.6. Một vài bất cập của giáo trình dạy tiếng Việt
• 4.7. Một số kiến nghị đối với công tác dạy tiếng
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt

Tiểu từ tình thái cuối câu (TTTTCC) trong tiếng Việt đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện nghĩa tình thái. Chúng không chỉ giúp người nói truyền đạt thông điệp mà còn thể hiện thái độ, cảm xúc và ý định của họ đối với người nghe. Việc nghiên cứu vai trò của TTTTCC không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc dạy và học tiếng Việt cho người nước ngoài.

1.1. Định nghĩa và phân loại tiểu từ tình thái cuối câu

TTTTCC là những từ ngữ xuất hiện ở cuối câu, có chức năng tạo lập nghĩa tình thái. Chúng được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau, mỗi nhóm có đặc điểm và chức năng riêng. Việc phân loại này giúp người học dễ dàng nhận diện và sử dụng chúng trong giao tiếp.

1.2. Tác động của tiểu từ tình thái đến nghĩa câu

Sự hiện diện của TTTTCC có thể thay đổi hoàn toàn nghĩa của câu. Chúng giúp làm rõ ý định của người nói, từ đó tạo ra sự hiểu biết sâu sắc hơn giữa người nói và người nghe. Ví dụ, câu "Bạn đi nhé!" có thể mang nghĩa khuyến khích hoặc yêu cầu tùy thuộc vào TTTTCC được sử dụng.

II. Thách thức trong việc sử dụng tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt

Mặc dù TTTTCC có vai trò quan trọng, nhưng việc sử dụng chúng trong giao tiếp hàng ngày không phải lúc nào cũng dễ dàng. Người học tiếng Việt, đặc biệt là người nước ngoài, thường gặp khó khăn trong việc nhận diện và sử dụng đúng các TTTTCC. Điều này có thể dẫn đến hiểu lầm trong giao tiếp.

2.1. Khó khăn trong việc nhận diện tiểu từ tình thái

Nhiều người học không nhận ra sự khác biệt giữa các TTTTCC, dẫn đến việc sử dụng sai hoặc không sử dụng chúng. Điều này có thể gây ra sự khó khăn trong việc truyền đạt ý nghĩa chính xác trong giao tiếp.

2.2. Ảnh hưởng của ngôn ngữ mẹ đẻ đến việc sử dụng tiểu từ tình thái

Người học tiếng Việt từ các ngôn ngữ khác nhau có thể gặp khó khăn do sự khác biệt trong cách biểu đạt tình thái. Ngôn ngữ mẹ đẻ có thể ảnh hưởng đến cách họ hiểu và sử dụng TTTTCC, dẫn đến những sai sót trong giao tiếp.

III. Phương pháp nghiên cứu tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt

Để nghiên cứu vai trò của TTTTCC, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này không chỉ giúp phân tích ngữ nghĩa mà còn giúp so sánh với các phương tiện tương đương trong tiếng Hán. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp làm rõ hơn vai trò của TTTTCC trong giao tiếp.

3.1. Phương pháp thống kê và phân tích ngữ nghĩa

Phương pháp thống kê được sử dụng để thu thập dữ liệu về tần suất xuất hiện của TTTTCC trong các văn bản và hội thoại. Phân tích ngữ nghĩa giúp làm rõ chức năng và ý nghĩa của từng TTTTCC trong ngữ cảnh cụ thể.

3.2. Phương pháp so sánh đối chiếu với tiếng Hán

Việc so sánh TTTTCC trong tiếng Việt với ngữ khí từ trong tiếng Hán giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về TTTTCC mà còn cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngữ nghĩa tình thái trong cả hai ngôn ngữ.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu tiểu từ tình thái cuối câu

Kết quả nghiên cứu về TTTTCC có thể được ứng dụng trong việc dạy và học tiếng Việt cho người nước ngoài. Việc hiểu rõ vai trò của TTTTCC sẽ giúp giáo viên thiết kế chương trình giảng dạy hiệu quả hơn, từ đó nâng cao chất lượng học tập của học viên.

4.1. Đề xuất phương pháp giảng dạy hiệu quả

Giáo viên có thể sử dụng các tình huống giao tiếp thực tế để giúp học viên nhận diện và sử dụng TTTTCC một cách tự nhiên. Việc áp dụng các bài tập thực hành sẽ giúp học viên nắm vững cách sử dụng TTTTCC trong giao tiếp hàng ngày.

4.2. Tăng cường tài liệu học tập về tiểu từ tình thái

Cần có nhiều tài liệu học tập hơn về TTTTCC để hỗ trợ người học. Các tài liệu này nên bao gồm ví dụ cụ thể, bài tập thực hành và hướng dẫn chi tiết về cách sử dụng TTTTCC trong giao tiếp.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu tiểu từ tình thái cuối câu

Nghiên cứu về TTTTCC trong tiếng Việt không chỉ giúp làm rõ vai trò của chúng trong giao tiếp mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới. Việc hiểu rõ hơn về TTTTCC sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy và học tiếng Việt, đồng thời góp phần vào việc phát triển ngôn ngữ học Việt Nam.

5.1. Tóm tắt những điểm chính trong nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng TTTTCC có vai trò quan trọng trong việc thể hiện nghĩa tình thái. Việc sử dụng đúng TTTTCC sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp của người học tiếng Việt.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về TTTTCC và các phương tiện tương đương trong các ngôn ngữ khác. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ học và cải thiện chất lượng dạy và học tiếng Việt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh ngôn ngữ học hiện đại, việc nghiên cứu các phương tiện biểu đạt nghĩa tình thái trong ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu sâu sắc hoạt động giao tiếp của con người. Tiểu từ tình thái cuối câu (TTTTCC) trong tiếng Việt là một nhóm từ đặc biệt, giữ vai trò “linh hồn” cho phát ngôn, giúp biến câu nói từ dạng tiềm năng thành thực thể sống động trong giao tiếp. Theo ước tính, nhóm TTTTCC như: à, ư, nhỉ, nhé, đây, đấy... xuất hiện với tần suất cao trong các phát ngôn hàng ngày và văn học, góp phần tạo nên sắc thái tình cảm, thái độ của người nói. Tuy nhiên, việc học và giảng dạy nhóm từ này cho người nước ngoài, đặc biệt là người Trung Quốc, còn gặp nhiều khó khăn do tính phức tạp và sự thiếu hụt các công trình nghiên cứu chuyên sâu.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm sáng tỏ nội dung ngữ nghĩa của TTTTCC tiếng Việt, đồng thời so sánh với phương tiện tương đương trong tiếng Hán là ngữ khí từ (NKT), nhằm làm rõ nét đặc thù và vai trò của TTTTCC trong giao tiếp. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 18 TTTTCC tiêu biểu có tần suất xuất hiện cao nhất trong hội thoại tiếng Việt và các ngữ khí từ phổ biến trong tiếng Hán, khảo sát trên các nguồn dữ liệu từ văn học, hội thoại hàng ngày và kho ngữ liệu điện tử của các trường đại học Bắc Kinh, Thanh Hoa.

Nghiên cứu có ý nghĩa lý luận trong việc làm rõ khái niệm tình thái và các phương tiện biểu đạt trong hai ngôn ngữ đơn lập, không biến hình. Về thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc biên soạn giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập, đồng thời hỗ trợ công tác dịch thuật và giao lưu văn hóa Việt - Trung trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên lý thuyết hành vi ngôn ngữ của John Austin và Searle, nhấn mạnh vai trò của phát ngôn trong giao tiếp thực tiễn, trong đó câu nói không chỉ truyền tải thông tin mà còn biểu thị thái độ, tình cảm của người nói. Lý thuyết này giúp giải thích cách TTTTCC và ngữ khí từ tạo lập nghĩa tình thái trong phát ngôn.

Nguyên tắc lịch sự của Grice và các nghiên cứu về phép lịch sự trong giao tiếp được áp dụng để phân tích mức độ lịch sự và tác động của các tiểu từ, ngữ khí từ trong việc giảm nhẹ áp đặt, tăng sự đồng thuận trong giao tiếp.

Khái niệm nghĩa tình thái được hiểu theo quan điểm rộng, bao gồm các sắc thái đánh giá, thái độ chủ quan của người nói đối với nội dung phát ngôn, người nghe và tình huống giao tiếp. Các phương tiện biểu đạt tình thái được phân loại thành: phương tiện ngữ pháp, ngữ âm và từ vựng, trong đó TTTTCC và ngữ khí từ là phương tiện từ vựng chuyên dụng trong tiếng Việt và tiếng Hán.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp ngữ pháp chức năng, tập trung vào mối quan hệ giữa hình thức và nội dung của TTTTCC tiếng Việt và ngữ khí từ tiếng Hán. Các phương pháp chính bao gồm:

• Phương pháp thống kê: Thu thập và phân tích tần suất xuất hiện của 18 TTTTCC tiêu biểu trong các nguồn dữ liệu văn học, hội thoại và kho ngữ liệu điện tử.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: Đối chiếu các TTTTCC tiếng Việt với ngữ khí từ tiếng Hán tương ứng để tìm ra nét tương đồng và khác biệt về hình thức, ngữ nghĩa và chức năng.
• Phương pháp trắc nghiệm: Khảo sát thực trạng nắm bắt và sử dụng TTTTCC của học viên người nước ngoài, đặc biệt là người Trung Quốc, qua phiếu trắc nghiệm.
• Thủ pháp phân tích ngữ cảnh, cú pháp và ngữ dụng: Phân tích chi tiết các ví dụ minh họa trong các tình huống giao tiếp thực tế để làm rõ sắc thái nghĩa tình thái và vai trò của các tiểu từ/ngữ khí từ.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hàng trăm phát ngôn có chứa TTTTCC và ngữ khí từ, cùng với hơn 100 học viên người nước ngoài tham gia khảo sát. Mẫu được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện và có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm từ và đối tượng học viên.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng 12 tháng, từ thu thập dữ liệu, phân tích đến khảo sát thực nghiệm và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tần suất và vai trò của TTTTCC trong tiếng Việt: 18 TTTTCC tiêu biểu như à, ạ, nhỉ, nhé, chứ, rồi... chiếm tỷ lệ xuất hiện khoảng 70% trong các phát ngôn hội thoại và văn học, đóng vai trò quan trọng trong việc biểu thị thái độ, tình cảm và sắc thái tình thái của người nói.

2. Đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa của TTTTCC: TTTTCC không mang trọng âm, xuất hiện chủ yếu ở cuối câu, không ảnh hưởng đến cấu trúc ngữ pháp nhưng tạo nên các sắc thái tình thái đa dạng. Khoảng 85% TTTTCC có nghĩa tình thái chủ quan, biểu thị thái độ, sự đánh giá của người nói, không phải là thành phần định danh hay miêu tả.

3. So sánh với ngữ khí từ tiếng Hán: Ngữ khí từ tiếng Hán như 啊, 吧, 呢, 嘛... có đặc điểm tương tự về vị trí câu và chức năng tình thái. Tuy nhiên, mức độ lịch sự và sắc thái biểu đạt có sự khác biệt rõ rệt, ví dụ: 呗 (kém lịch sự nhất), 啊 (mệnh lệnh lạnh nhạt), 嘛 (lịch sự nhẹ nhàng). TTTTCC tiếng Việt cũng phân nhóm theo mức độ lịch sự tương tự, như nhé (+lịch sự), chứ (-lịch sự).

4. Thực trạng học và dạy TTTTCC cho người nước ngoài: Qua khảo sát với hơn 100 học viên người Trung Quốc, khoảng 65% gặp khó khăn trong việc nắm bắt và sử dụng chính xác TTTTCC, do sự phức tạp về sắc thái nghĩa và thiếu tài liệu giảng dạy chuyên sâu. Giáo trình hiện tại chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu, phương pháp giảng dạy còn mang tính cảm tính, chủ quan.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy TTTTCC tiếng Việt là phương tiện biểu đạt tình thái chủ quan đa dạng và tinh tế, không thể tách rời hoạt động giao tiếp thực tế. Việc so sánh với ngữ khí từ tiếng Hán giúp làm rõ nét đặc thù của TTTTCC, đồng thời chỉ ra những điểm tương đồng về chức năng giao tiếp và vị trí câu. Sự khác biệt về sắc thái lịch sự và cách sử dụng phản ánh đặc trưng văn hóa và ngôn ngữ riêng biệt của hai dân tộc.

Biểu đồ tần suất xuất hiện TTTTCC trong các nguồn dữ liệu minh họa rõ vai trò quan trọng của nhóm từ này trong giao tiếp tiếng Việt. Bảng so sánh mức độ lịch sự của TTTTCC và ngữ khí từ tiếng Hán giúp hình dung sự đa dạng sắc thái tình thái.

So với các nghiên cứu về phương tiện biểu đạt tình thái trong tiếng Anh, Đức, Tây Ban Nha, tiếng Việt và tiếng Hán có đặc điểm riêng biệt do tính chất đơn lập, không biến hình của ngôn ngữ, khiến phương tiện từ vựng như TTTTCC và ngữ khí từ trở thành công cụ chủ đạo. Điều này làm nổi bật tầm quan trọng của nghiên cứu đối chiếu trong việc hỗ trợ học tập và giao tiếp liên ngôn ngữ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng giáo trình chuyên sâu về TTTTCC tiếng Việt: Thiết kế các bài học tập trung vào phân tích sắc thái nghĩa, cách sử dụng trong các tình huống giao tiếp thực tế, nhằm nâng cao khả năng nhận biết và vận dụng của học viên. Thời gian thực hiện: 12 tháng. Chủ thể: các nhà biên soạn giáo trình và giảng viên ngôn ngữ.

2. Đào tạo giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài về kiến thức tình thái: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về lý thuyết và thực hành giảng dạy TTTTCC, giúp giáo viên có phương pháp truyền đạt hiệu quả, tránh cảm tính, chủ quan. Thời gian: 6 tháng. Chủ thể: các trung tâm đào tạo giáo viên, trường đại học.

3. Phát triển tài liệu tham khảo đa phương tiện: Sản xuất video, audio minh họa sắc thái tình thái của TTTTCC trong các ngữ cảnh khác nhau, hỗ trợ học viên luyện tập và tự học. Thời gian: 9 tháng. Chủ thể: các đơn vị truyền thông giáo dục, nhà xuất bản.

4. Tăng cường nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ và văn hóa Việt - Trung: Khuyến khích các đề tài nghiên cứu sâu hơn về ngữ khí từ tiếng Hán và TTTTCC tiếng Việt, nhằm hỗ trợ giao lưu văn hóa và hợp tác kinh tế. Thời gian: liên tục. Chủ thể: các viện nghiên cứu ngôn ngữ, trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Nhận được kiến thức chuyên sâu về TTTTCC, giúp cải thiện phương pháp giảng dạy, nâng cao hiệu quả truyền đạt sắc thái tình thái trong giao tiếp.

2. Học viên người nước ngoài học tiếng Việt, đặc biệt là người Trung Quốc: Hiểu rõ hơn về vai trò và cách sử dụng TTTTCC, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp tự nhiên, tránh hiểu nhầm trong các tình huống thực tế.

3. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học và dịch thuật: Có cơ sở lý luận và dữ liệu thực nghiệm để phát triển các nghiên cứu sâu hơn về tình thái ngôn ngữ, đối chiếu ngôn ngữ và văn hóa Việt - Trung.

4. Những người làm công tác biên soạn giáo trình và tài liệu học tiếng Việt: Tận dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng giáo trình phù hợp, đáp ứng nhu cầu học tập đa dạng của người nước ngoài.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiểu từ tình thái cuối câu tiếng Việt là gì?
   TTTTCC là những từ nhỏ, không mang trọng âm, xuất hiện cuối câu, biểu thị thái độ, cảm xúc và sắc thái tình thái của người nói, ví dụ: à, nhỉ, nhé, chứ.

2. Tại sao TTTTCC lại khó học đối với người nước ngoài?
   Do TTTTCC mang sắc thái nghĩa tinh tế, đa dạng, không có nghĩa miêu tả rõ ràng mà phụ thuộc nhiều vào ngữ cảnh và thái độ người nói, khiến người học khó nắm bắt và sử dụng chính xác.

3. Ngữ khí từ tiếng Hán có điểm gì tương đồng với TTTTCC tiếng Việt?
   Ngữ khí từ tiếng Hán cũng đứng cuối câu, không ảnh hưởng cấu trúc ngữ pháp, biểu thị thái độ và sắc thái tình thái, đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp, tương tự TTTTCC tiếng Việt.

4. Làm thế nào để cải thiện việc dạy và học TTTTCC?
   Cần xây dựng giáo trình chuyên sâu, đào tạo giáo viên bài bản, phát triển tài liệu đa phương tiện và tăng cường nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ để hỗ trợ học viên hiểu và vận dụng tốt hơn.

5. Vai trò của nguyên tắc lịch sự trong việc sử dụng TTTTCC và ngữ khí từ?
   Nguyên tắc lịch sự ảnh hưởng đến lựa chọn tiểu từ/ngữ khí từ phù hợp để giảm nhẹ áp đặt, tăng sự đồng thuận, thể hiện sự tôn trọng trong giao tiếp, góp phần tạo nên hiệu quả và sự hài hòa trong phát ngôn.

Kết luận

• TTTTCC tiếng Việt là phương tiện biểu đạt tình thái chủ quan đa dạng, giữ vai trò “linh hồn” cho phát ngôn trong giao tiếp.
• Ngữ khí từ tiếng Hán có nhiều điểm tương đồng về chức năng và vị trí câu, nhưng cũng có sự khác biệt về sắc thái lịch sự và văn hóa.
• Việc học và dạy TTTTCC cho người nước ngoài còn nhiều khó khăn do tính phức tạp và thiếu tài liệu chuyên sâu.
• Nghiên cứu đối chiếu giúp làm rõ đặc điểm ngôn ngữ, hỗ trợ phát triển giáo trình và phương pháp giảng dạy hiệu quả.
• Đề xuất xây dựng giáo trình, đào tạo giáo viên, phát triển tài liệu đa phương tiện và tăng cường nghiên cứu đối chiếu là các bước tiếp theo cần thực hiện.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và người học tiếng Việt nên tiếp cận và ứng dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập, đồng thời thúc đẩy giao lưu văn hóa Việt - Trung hiệu quả hơn trong thời kỳ hội nhập.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Trình bày cơ sở lí luận để giải quyết các vấn đề chính của luận văn. Phần này gồm có: - Lý thuyết về hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự. - Vấn đề nghĩa tình thái trong ngôn ngữ. Chương 2: Khái quát về TTTTCC tiếng Việt, đối tƣợng nghiên cứu chính của luận văn và phƣơng tiện tƣơng đƣơng của nó trong tiếng Hán là ngữ khí từ.

Từ đó bƣớc đầu xác định những tƣơng đồng và dị biệt giữa hai đối tƣợng. Ở chƣơng này luận văn chủ yếu giải quyết vấn đề thuật ngữ cũng nhƣ ngữ nghĩa và sự phân nhóm của các TTTTCC tiếng Việt từ đó xác lập bản danh sách tƣơng đối các TTTT sẽ đƣợc miêu tả so sánh đối chiếu trong chƣơng sau. Đồng thời xác định và đƣa ra miêu tả mang tính tổng quan các ngữ khí từ tiếng Hán tƣơng ứng, có tính chất là nền tảng cho sự đối chiếu. Những tƣơng đồng và dị biệt đƣợc xác định ở đây cũng có ý nghĩa quan trọng.

Chương 3: Luận văn xác lập khung miêu tả ngữ nghĩa các TTTTCC tiếng Việt và tiến hành miêu tả chi tiết 18 TTTT có tần số xuất hiện nhiều nhất trong hội thoại tiếng Việt. Đây không chỉ là sự miêu tả đơn thuần có tính chất từ điển mà là sự miêu tả trong so sánh đối chiếu với các ngữ khí từ tiếng Hán để tìm ra nét chung cũng nhƣ nét đặc thù của tiểu từ tiếng Việt. Chương 4: Trên cơ sở kết quả nghiên cứu lý thuyết kết hợp với điều tra thực tế trình độ nắm bắt và mức độ sử dụng TTTTCC tiếng Việt của học viên nƣớc ngoài, ở chƣơng này chúng tôi sẽ nêu lên thực trạng của việc học và dạy tiếng Việt, cụ thể là học và dạy về TTTTCC ở Việt nam. Chƣơng này cũng nêu một cách khái quát những bất cập, khiếm khuyết của giáo trình cũng nhƣ trong phƣơng pháp giảng dạy của giáo viên để làm cơ sở đƣa ra một vài kiến nghị nhằm góp phần nâng cao chất lƣợng dạy và học.

10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Lý thuyết về hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự Xem xét ngôn ngữ trong hoạt động và hành chức, trong mối tƣơng quan giữa ngƣời nói- ngƣời nghe - ngữ cảnh nói chung và nghĩa tình thái của câu nói riêng thì sẽ là thiếu thấu đáo nếu không nói đến lí thuyết hành vi ngôn ngữ. Vì vậy trƣớc khi trình bày về chức năng tạo lập nghĩa tình thái của TTTTCC tiếng Việt (trong sự đối chiếu với phƣơng tiện diễn đạt tƣơng ứng của tiếng Hán- ngữ khí từ) luận văn xin đƣợc nêu khái quát vài nét cơ bản về lý thuyết hành vi ngôn ngữ và nguyên tắc lịch sự. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ Nhƣ chúng ta đều biết, với tác phẩm “How to do things with words” (Tạm dịch: Những hành vi ngôn ngữ) John.

Austin đã đƣợc coi là ngƣời đặt nền móng cho lý thuyết hành vi ngôn ngữ. Lần đầu tiên sự phân biệt quá rạch ròi hai phạm trù ngôn ngữ và lời nói của F. Saussure đƣợc điều chính, không còn là một đƣờng ranh giới cứng nhắc. Theo đó, đối tƣợng ngôn ngữ đƣợc bàn luận không chỉ đóng khung trong những cấu trúc trừu tƣợng đơn thuần mà còn gắn liền với thực tiễn hành ngôn sinh động.

Có thể nói, chỉ với lí thuyết hành vi ngôn ngữ thì ngôn ngữ mới thực sự đƣợc nhìn nhận nhƣ là phƣơng tiện giao tiếp quan trọng nhất của con ngƣời. Để xác định đƣợc nội dung thực sự của câu nói, Austin cho rằng phải tính đến yếu tố chủ quan trong ngôn ngữ và những nhân tố tình huống khác. Cùng một phát ngôn, nhƣng đƣợc nói ra trong những tình huống khác nhau, hay kèm theo sắc thái tình cảm, đánh giá khác nhau của ngƣời nói mà đƣợc hiểu nhƣ một lời cảnh báo, một lời đe dọa hay chỉ là một thông báo đơn thuần. Xét ví dụ, phát ngôn: - Dao này sắc lắm đấy! sẽ chuyển tải những thông điệp giao tiếp rất khác nhau.

Nếu đây là lời mẹ nói với con thì mang nghĩa nhƣ một lời cảnh báo: đừng nghịch hay đừng sờ vào, sẽ đứt tay. 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nhƣng nếu trong trƣờng hợp hai thanh niên đang cãi lỗn, đánh đấm lẫn nhau và một ngƣời giơ con dao lên và nói thì lại mang hàm ý đe dọa. Có thể khái quát tƣ tƣởng cốt lõi của Austin nhƣ sau: nói là hành động, khi ta nói một câu, là ta đã thực hiện một hành vi ngôn ngữ nào đó, đặt trong một môi trƣờng cụ thể, với những qui định đã đƣợc xác lập về mặt văn hóa, đạo đức, tôn giáo, tập quán. Ví dụ khác, khi ngƣời Việt nói “Chị đi chợ về đấy à?” / “Chị đi đâu đấy?” thƣờng họ không nhằm mục đích hỏi nhƣ đƣợc thể hiện trên chữ viết, mà thực chất là họ đã thực hiện hành vi chào, nhằm xác lập một mối quan hệ kiểm thông (phatic) nào đó (tức xác lập hay củng cố một quan hệ hợp tác, thân tình nào đó đối với ngƣời nghe).

Không hiểu điều này, ngƣời nƣớc ngoài rất dễ hiểu lầm là ngƣời Việt hay tò mò, nhòm ngó việc riêng của ngƣời khác. Austin còn cho rằng khi nói ra một câu đồng nghĩa với việc ta thực hiện ba loại hành vi ngôn ngữ: hành vi tạo lời, hành vi tại lời và hành vi mƣợn lời. - Hành vi tạo lời: là hành vi sử dụng các yếu tố của ngôn ngữ nhƣ: ngữ âm, từ, các tổ hợp từ và các kiểu kết hợp từ thành câu…để tạo ra một phát ngôn thành phẩm với một dạng thức cụ thể và một ý nghĩa ít nhiều xác định. - Hành vi tại lời: là hành vi ngƣời nói thực hiện ngay khi nói năng nhằm gây ra một phản ứng ngôn ngữ tƣơng ứng ở ngƣời nghe, nhƣ: ra lệnh, hứa hẹn… - Hành vi mượn lời: là hành vi mƣợn phƣơng tiện ngôn ngữ tạo ra một hiệu quả ngoài ngôn ngữ mà ngƣời nói chủ ý muốn gây ra ở ngƣời nghe.

Chẳng hạn một lời hứa hẹn sẽ làm ngƣời nghe thấy phấn chấn, mừng rỡ… Mỗi hành vi này lại đƣợc chia thành các nhóm khác nhau dựa vào hƣớng khớp ghép với hiện thực và điều kiện thuận ngôn. Searle – môn đệ Searle của Austin là ngƣời đã nêu ra một cách chi tiết các điều kiện thuận ngôn (felicitous conditions) cho việc thực hiện một hành vi ngôn ngữ nào đó. Theo ông, để một hành vi ngôn ngữ nào đó đƣợc thực hiện, nó cần thỏa mãn 4 điều kiện thuận ngôn sau đây: a. Điều kiện mệnh đề (propositional condition).

12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết, thì điều kiện mệnh đề sẽ là: “cái mệnh đề đƣợc biểu thị sẽ tất yếu không phải hiển nhiên đúng đối với cả ngƣời nói và ngƣời nghe trong ngữ cảnh phát ngôn” (The expressed proposition must not be obviously true to both the speaker and the hearer in the context of utterance. Điều kiện chuẩn bị (preparative condition). Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết thì “ngƣời nói tất nhiên phải đƣa ra đƣợc bằng chứng và lí do để đảm bảo cho tính đúng đắn của cái mệnh đề đƣợc nói ra” (the speaker must be in a position to provide evidence or reasons for the truth of the expressed proposition). Điều kịện chân thành (sincere condition).

Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết thì “ngƣời nói tin tƣởng vào tính đúng đắn của mệnh đề đƣợc biểu thị” (the speaker commits himself to a belief in the truth of the expressed proposition) d. Điều kiện bản chất (essential condition). Chẳng hạn, đối với hành vi xác quyết, thì “Khi ngƣời nói thực hiện một hành vi xác quyết thì ngƣời ấy đã ràng buộc mình vào tính đúng đắn của mệnh đề đƣợc nói ra” (the maker of an assertion commits himself to the truth of the expressed proposition) [dẫn theo Keith Allan 1998]. Trong tiếng Việt, Nguyễn Thị Lƣơng [1996] đã thử nghiệm dùng các điều kiện thuận ngôn này để phân tích và miêu tả ý nghĩa của các TTTTCC tiếng Việt.

Từ đó, tác giả đi đến một sự phân loại rất đa dạng về các tiểu từ này, chẳng hạn, đối với tiểu từ “à”, khi dùng trong câu hỏi có thể thực hiện những chức năng khác nhau nhƣ: hỏi- chào, hỏi-xác nhận, hỏi-mỉa, hỏi-phê phán v. Nhƣng danh sách các kiểu hành vi “hỗn hợp” đƣợc xác định theo cách thức nhƣ vậy rất dễ bị bỏ sót một vài hành vi nào đó (ví dụ, ta dễ dàng thêm đƣợc những hành vi nhƣ “hỏi-đểu”, “hỏi-tán tỉnh”, “hỏi- chửi” v.) và cách làm nhƣ vậy, nói chung là rất khó nêu thành quy tắc. Trong luận văn này, ngữ nghĩa cũng nhƣ vai trò của các TTTTCC tiếng Việt trong việc diễn đạt ý nghĩa tình thái của phát ngôn sẽ đƣợc miêu tả theo một khung miêu tả tình thái đƣợc 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] xác định bởi Lê Đông- Nguyễn Văn Hiệp [2001] dựa trên cơ sở chỉ ra những thông tin phi miêu tả, hay thông tin ngữ dụng bổ trợ mà tiểu từ tình thái góp vào câu nói. Nguyên tắc lịch sự Trong công trình “Logic và hội thoại” (Logic and conservation) của mình, Grice [1972] đã cho rằng: nguyên tắc lịch sự (politeness) là một nguyên tắc quan trọng điều khiển hoạt động giao tiếp, bên cạnh nguyên lý cộng tác hội thoại (co- operation).

Quả thực, dƣờng nhƣ các hiện tƣợng, quy luật hoạt động và cả cấu trúc ngôn ngữ đều chịu sự tác động của nguyên tắc lịch sự. Lấy ví dụ trong tiếng Anh và tiếng Hán, khi yêu cầu ai đó làm gì, để giảm nhẹ mức độ áp đặt, ngƣời Anh sẽ sử dụng chiến lƣợc là tránh dùng thời hiện tại, thay vào đó bằng một thức quá khứ nhƣ “Would you…”. Ngƣời Trung Quốc cùng một mục đích cuối cùng nhƣ vậy, ngƣời ta sẽ thêm động từ năng nguyện ở sau chủ ngữ: “你能 不能.?/您可以. Đôi khi chỉ cần lựa chọn những ngữ khí từ tình thái khác nhau để kết thúc câu, cũng giúp cho ngƣời Trung Quốc đạt đƣợc mục đích giao tiếp khác nhau xét trên khía cạnh lịch sự.

Bởi mỗi ngữ khí từ tiếng Hán tự thân nó đã bao hàm mức độ lịch sự khác nhau. Theo Xu Jing Ning，话语情态研究， 220 页, 语气助词与礼貌原则 (Nghiên cứu tình thái ngôn ngữ, trang 220, ngữ khí từ và nguyên tắc lịch sự) thì có thể khái quát mức độ thể hiện tính lịch sự của một số ngữ khí từ nhƣ sau: “嘛, 啊，呗” thuộc lớp từ [-lịch sự], thƣờng đƣợc sử dụng giữa những ngƣời có mối quan hệ gần gũi, thân thiết, giao tiếp xuồng xã không cần lịch sự, khách sáo. Nếu xét cụ thể hơn về mức độ [-lịch sự], thì ta có thứ tự nhƣ sau: 呗> 啊>嘛 (呗 kém lịch sự nhất rồi đến 啊 và sau cùng là 嘛).