Chương 1 THỊ HIẾU ÂM NHẠC VÀ VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC THỊ HIẾU ÂM NHẠC 1. Giải thích một số thuật ngữ, khái niệm về thị hiếu 1. Thị hiếu Thị hiếu là từ ghép Hán - Việt. Theo cách hiểu thông thường thì thị là mắt; hiếu là sự hiếu kỳ về một vấn đề gì đó có tính sở thích, ham muốn trên phương diện tinh thần mà một con người hay tập thể người hướng về nó.
Theo GS Nguyễn Lân, thị hiếu được cắt nghĩa là: “sự ham thích của mỗi người có sự thích thú gắn với các giác quan thiên về vật chất như vị giác, khứu giác và có sự thích thú gắn với các giác quan về tinh thần như thính giác, thị giác” [45, tr. Qua đó có thể thấy thị hiếu bao trùm những nội dung rộng lớn của cuộc sống đa dạng, nó được thể hiện trong mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người. Theo Từ điển tiếng Việt thì thị hiếu là: “Xu hướng ham thích một lối, một kiểu nào đó đối với những thứ sử dụng hoặc thưởng thức hàng ngày. Chẳng hạn: thị hiếu của khách hàng, thị hiếu của người đọc, những thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh” [62, tr.
Đứng ở mỗi góc độ, thị hiếu lại có những giải thích khác nhau. Chẳng hạn, thị hiếu là: “khuynh hướng của đông đảo công chúng ưa thích một thứ gì thuộc sinh hoạt vật chất, có khi cả văn hóa, nhất là các đồ mặc và trang sức, thường chỉ một thời gian không dài” [26]. Hay, thị hiếu cũng có thể là: “xu hướng ham thích, ưa chuộng (thường là của một số đông người trong một thời kỳ nhất định) về một lối một kiểu nào đó đối với những thứ sử dụng hoặc thưởng thức hàng ngày” [58]. Cách giải thích này đồng nghĩa với gu, hay sở thích của con người.
16 Trên phương diện hiểu thị hiếu như một khái niệm, thì nội hàm của thị hiếu chứa đựng những nội dung vô cùng phong phú và đa dạng. Theo tác giả Hồ Minh Tống thì: Người Trung Quốc coi thị hiếu là sự thích thú, người phương Tây gọi là cảm giác, khẩu vị. Còn chúng ta thường hiểu thị hiếu là sự lựa chọn, sở thích của cá nhân hoặc một nhóm người nào đó. Có thể gọi thị hiếu là sở thích.
Người ta có thể thích món ăn này không thích món ăn kia, thích hoặc không thích kiểu nhà này hay kiểu nhà khác; thích hay không thích cách thức giao tiếp này hoặc cách giao tiếp kia. Cho nên, sở thích được biểu hiện trong mọi lĩnh vực hoạt động xã hội, lối sống, đạo đức, tính thần và nghệ thuật. Thị hiếu được hiểu theo nghĩa gốc chính là sự ngon miệng, sự ham thích [14]. Với những trích dẫn trên, có thể thấy thị hiếu đã có nhiều cách giải thích và cắt nghĩa khác nhau.
Cách giải thích cắt nghĩa nào cũng đều có những hạt nhân hợp lý và chưa hợp lý. Theo chúng tôi thì, thị hiếu trước hết thuộc về con người (chủ thể văn hóa) và mang tính thẩm mỹ. Đó là sự lựa chọn những mô hình, mô thức văn hóa do con người và thiên nhiên tạo ra, để từ đó lại do chính con người hướng tới sự lựa chọn những mô hình, mô thức đó. Thị hiếu vừa mang tính cá thể, vừa mang tính tập thể xã hội, là mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung, và nó phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử xã hội nhất định.
Thị hiếu mang dấu ấn cá nhân, là sở thích của cá nhân, nhưng đồng thời nó mang tính xã hội sâu sắc và phụ thuộc vào thị hiếu chung của xã hội theo những chuẩn mực của hoạt động đánh giá thẩm mỹ của xã hội. Trên phương diện kết cấu bền vững thì thị hiếu vừa có tính ổn định, nhưng vừa có tính bất ổn. Trên phương diện của đạo đức, thị hiếu có thể phân chia theo: thị hiếu tốt, thị hiếu xấu. Do đó 17 ở điều kiện hoàn cảnh xã hội nào, thông qua thị hiếu có thể đánh giá khả năng nhận thức cái đẹp, tri thức.
của từng cá thể, tập thể hay cộng đồng người. Thị hiếu thẩm mỹ Thị hiếu thẩm mỹ, hiểu một cách đơn giản, đó là cách mà con người thể hiện cảm xúc hướng về cái đẹp. Từ xa xưa đến nay, hoạt động sống của con người, loài người là vô cùng phong phú và đa dạng. Mỗi cá thể, nhóm người, cộng đồng người xã hội.
có những cách nhìn nhận, cảm xúc hướng tới cái đẹp khác nhau, theo đó dù ở góc độ cá nhân hay xã hội, thì đã có khá nhiều quan điểm về thị hiếu thẩm mỹ của con người. Có quan điểm quá đề cao vai trò của chủ nghĩa cá nhân, do đó đề cao tuyệt đối thị hiếu cá nhân cũng như năng lực bẩm sinh của cá nhân, hoặc tuyệt đối hóa thị hiếu xã hội của các cộng đồng người như giai cấp, dân tộc, thời đại. Chẳng hạn, Môngteskiơ - nhà văn, nhà triết học, xã hội học và sử học Pháp - thì cho thị hiếu thẩm mỹ là cái thu hút chúng ta chú ý tới đối tượng bằng tình cảm. Trái ngược với Môngteskiơ, Rútxô - cũng là người Pháp, một nhà triết học thuộc trào lưu khai sáng - lại cho rằng: Thị hiếu thẩm mỹ là năng lực nhận xét về cái mà đông đảo mọi người thích hay không thích.
Còn Immanuel Kant - người Đức, một trong những triết gia lớn nhất của thời kỳ cận đại - đã nhận thấy tính phức tạp và tính cá nhân của thị hiếu thẩm mỹ, nên cho rằng: về thị hiếu không nên bàn cãi. Cũng giống như thị hiếu nói chung, thị hiếu thẩm mỹ vừa mang tính cá nhân, vừa mang tính xã hội, đó là mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung, nó phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử xã hội nhất định. Thị hiếu thẩm mỹ mang dấu ấn cá nhân, đó là sở thích của cá nhân. Dẫu vậy, cũng không nên quá đề cao thị hiểu thẩm mỹ cá nhân, mà phải đặt nó trong mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng, trong tính ổn định tương đối của nó.
Đó là sự biện 18 chứng thẩm mỹ giữa cái chung và cái riêng, chúng vừa tồn tại gắn bó, vừa có sự khác biệt nhất định và luôn có sự đắp đổi lẫn nhau. Bất cứ thị hiếu thẩm mỹ của cá nhân đều có sự chi phối nhất định thẩm mỹ của xã hội, cộng đồng. Nhưng mặt khác cũng phải thấy rằng, do cuộc sống của mỗi con người trong xã hội là không giống nhau, do đó thị hiếu của cá nhân có nhiều khi không giống với thị hiếu thẩm mỹ của cộng đồng, đó cũng là điều hoàn toàn dễ hiểu. Qua đây cũng nói lên phần nào tính đa dạng, riêng biệt, độc đáo của thị hiếu thẩm mỹ.
Phải thấy được vấn đề và chấp nhận đặc tính này, thì mới thấy rính đa dạng của đời sống thẩm mỹ. “Sự đơn điệu, nhất là sự độc tôn của một dạng thị hiếu chỉ chứng tỏ sự nghèo nàn, hời hợt của đời sống tinh thần con người mà thôi. Thật tẻ nhạt nếu phải sống trong một môi trường hoặc một xã hội như vậy” [66, tr. Từ những luận giải trên, có thể nhận thấy đặc điểm của nhận thức thẩm mỹ là sự đánh giá trực tiếp, tức thời hoặc là sự phản ứng mau lẹ trước những hiện tượng của cuộc sống trong xã hội và nghệ thuật.
Đối với những hiện tượng thẩm mỹ của cuộc sống, con người có khả năng đánh giá trực tiếp về cái đẹp, cái xấu, cái bi, cái hài, cái cao cả… vì rằng chúng liên quan mật thiết với đời sống con người, là một giá trị xã hội rộng rãi và lại thể hiện trong các sự vật, hiện tượng cá biệt, có hình tượng cụ thể cảm tính. Mặt khác cũng cần phải thấy, rõ ràng thị hiếu không mang tính bẩm sinh, mà nó được hình thành trong mỗi con người thông qua quá trình hoạt động của bản thân để duy trì và phát triển sự sống. Và, thị hiếu thẩm mỹ cũng không mang tính bí ẩn, bởi bên cạnh cái chung sẽ có cái riêng, bên cạnh những mô hình biểu hiện mang tính bất biến, có những mô hình khả biến, uyển chuyển. Bằng cách nhìn như vậy, mới có thể phân ra thị hiếu thẩm mỹ lành mạnh và thị hiếu thẩm mỹ không lành mạnh.
19 Một đặc điểm nữa không thể bỏ qua của thị hiếu thẩm mỹ đó là, nó mang tính cá biệt và tính xã hội. Những phán đoán và đánh giá thị hiếu thẩm mỹ bao giờ cũng mang tính chất cá nhân. Điều này đã tạo nên sự đa dạng, phong phú của thị hiếu thẩm mỹ trong xã hội. Trong thị hiếu thẩm mỹ, ở mỗi người đều mang sự thích thú cá nhân và phản ứng trực tiếp, tức thời, mau lẹ trước các đối tượng thẩm mỹ.
Người thích sân khấu, yêu ca nhạc, nhưng cũng có người lại mê thơ, văn chương, hội họa. Thậm chí trước các hiện tượng thẩm mỹ cụ thể, mỗi cá nhân lại rung động có những cảm xúc, cảm nghĩ khác nhau, vì nó thường phụ thuộc vào trạng thái tâm lý tình cảm cá nhân lúc cảm thụ, đánh giá. Dẫu sao có một điều vô cùng quan trọng đó là thị hiếu thẩm mỹ phần nào chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi tính giai cấp, tính dân tộc và cả những thói quen tâm lý, phong tục tập quán của truyền thống. Cũng như thị hiếu, thị hiếu thẩm mỹ luôn có nội hàm rộng, do đó sẽ có nhiều cách giải thích khác nhau.
Dẫu vậy, có thể hiểu một cách khái quát về thị hiếu thẩm mỹ là: sự biểu hiện sở thích của mỗi con người hay cộng đồng người trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, đặc biệt là lĩnh vực nghệ thuật. Thị hiếu thẩm mỹ vừa mang tính cá biệt, vừa mang tính xã hội và nó phần nào chịu sự chi phối của những điều kiện ngoại cảnh nhất định. Thị hiếu âm nhạc Thị hiếu âm nhạc là biểu hiện một khía cạnh của thị hiếu nghệ thuật. Nếu thị hiếu nghệ thuật là một khái niệm chỉ sở thích của một con người, nhóm người hay cộng đồng người trong lĩnh vực nghệ thuật, được biểu thị bằng năng lực lựa chọn, đánh giá các tác phẩm nghệ thuật thông qua cảm xúc thẩm mỹ, thì thị hiếu âm nhạc cũng như vậy.
Nó khác ở chỗ năng lực đánh giá, lựa chọn ấy khu trú trong địa hạt âm nhạc, nghĩa là chỉ thông qua cảm xúc bằng những tác phẩm âm nhạc cụ thể. 20 Nói về năng lực đánh giá các tác phẩm nghệ thuật, thực chất là khả năng của một con người, nhóm người hay cộng đồng người đánh giá về tác phẩm ấy thông qua tình cảm trên cơ sở nông hay cạn của tri thức nội tại.
