CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THUẾ THU NHẬP DOANH NGHIỆP ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TẠI CỤC THUẾ CẤP TỈNH 1. Cơ sở lý luận về quản lý thuế thu nhập doanh nghiệp đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa 1. Khái quát chung về doanh nghiệp nhỏ và vừa 1. Khái niệm Doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa hay còn gọi thông dụng là doanh nghiệp nhỏ và vừa là những doanh nghiệp có quy mô nhỏ bé về mặt vốn, lao động hay doanh thu.
Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể chia thành ba loại cũng căn cứ vào quy mô đó là doanh nghiệp siêu nhỏ (micro), doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp vừa. Theo tiêu chí của nhóm Ngân hàng Thế giới, doanh nghiệp siêu nhỏ là doanh nghiệp có số lượng lao động dưới 10 người, doanh nghiệp nhỏ có số lượng lao động từ 10 đến dưới 200 người và nguồn vốn 20 tỷ trở xuống, còn doanh nghiệp vừa có từ 200 đến 300 lao động nguồn vốn 20 đến 100 tỷ. Ở mỗi nước, người ta có tiêu chí riêng để xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa ở nước mình. Ở Việt Nam, các quy định về doanh nghiệp vừa và nhỏ được quy định rõ trong theo Điều 6, Nghị định số 39/2018/NĐ-CP ngày 11/03/2018 của Chính phủ, cụ thể [1]: Bảng 1.1: Tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam [1] Doanh nghiệp siêu nhỏ Doanh nghiệp nhỏ Doanh nghiệp vừa Quy mô Tổng Tổng Tổng Số lao Doanh Số lao Doanh Số lao Doanh khu vực nguồn nguồn nguồn động thu động thu động thu vốn vốn vốn I.
Lĩnh vực Không Không Không Không Không Không Không Không nông Không quá 3 quá 3 quá 20 quá quá 50 quá quá quá nghiệp, quá 10 tỷ tỷ tỷ 100 tỷ 100 tỷ 200 200 tỷ lâm người đồng đồng đồng người đồng đồng người đồng nghiệp, thủy sản II. Công Không Không Không Không Không Không Không Không Không nghiệp, quá 3 quá 3 quá 20 quá quá 50 quá quá quá quá 10 xây tỷ tỷ tỷ 100 tỷ 100 tỷ 200 200 tỷ người dựng đồng đồng đồng người đồng đồng người đồng III. Không Không Không Không Không Không Không Không Không Thương quá 3 quá 10 quá 50 quá quá quá quá quá 10 quá 50 mại và tỷ tỷ tỷ 100 tỷ 100 tỷ 100 300 tỷ người người dịch vụ đồng đồng đồng đồng đồng người đồng 6 1. Đặc trưng hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp nhỏ và vừa - Tính chất hoạt động kinh doanh: Các doanh nghiệp nhỏ và vừa thường tập trung ở những khu vực chế biến và dịch vụ, gần với người tiêu dùng hơn, cụ thể: + Doanh nghiệp nhỏ và vừa là vệ tinh, chế biến bộ phận chi tiết cho các doanh nghiệp lớn với tư cách là tham gia vào các sản phẩm đầu tư.
+ Doanh nghiệp nhỏ và vừa thực hiện các dịch vụ đa dạng và phong phú trong nền kinh tế như: Các dịch vụ trong quá trình phân phối và thương mại hóa, dịch vụ sinh hoạt và giải trí, dịch vụ tư vấn và hỗ trợ. + Trực tiếp tham gia chế biến các sản phẩm cho người tiêu dùng ở phân đoạn cuối cùng với tư cách là nhà sản xuất. Nhờ tính chất hoạt động kinh doanh này mà các doanh nghiệp nhỏ và vừa có lợi thế về tính linh hoạt. Linh hoạt là đặc tính trội của các doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhờ cấu trúc và quy mô nhỏ nên khả năng thay đổi mặt hàng, chuyển hướng kinh doanh thậm chí cả địa điểm kinh doanh được coi là mặt mạnh của các doanh nghiệp nhỏ và vừa.
- Nguồn lực vật chất: Các doanh nghiệp nhỏ và vừa bị hạn chế bởi nguồn vốn, tài nguyên, đất đai và công nghệ. Sự hữu hạn về nguồn lực vật chất là do quy định của pháp luật và nguồn gốc hình thành doanh nghiệp. Mặt khác còn do sự hạn hẹp trong các quan hệ với thị trường tài chính - tiền tệ, quá trình tự tích lũy thường đóng vai trò quyết định của từng doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nhận thức về vấn đề này các quốc gia đang tích cựu hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa để họ có thể tham gia tốt hơn trong các tổ chức hỗ trợ để khắc phục sự hạn hẹp này.
- Năng lực quản lý điều hành: Xuất phát từ nguồn gốc hình thành, tính chất, quy mô. các quản trị gia doanh nghiệp nhỏ và vừa thường nắm bắt, bao quát và quán xuyến hầu hết các mặt của hoạt động kinh doanh. Bởi vậy mà nhiều kỹ năng, nghiệp vụ quản lý trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa còn rất thấp so với yêu cầu. - Tính phụ thuộc hay bị động: Các doanh nghiệp nhỏ và vừa bị thụ động nhiều hơn ở thị trường.
Cơ hội làm chủ và dẫn dắt thị trường tương đối nhỏ, chính vì vậy số lượng các doanh nghiệp nhỏ và vừa bị phá sản ở các nước có nền kinh tế thị trường phát triển là tương đối cao. Vai trò của các doanh nghiệp nhỏ và vừa đối với nền kinh tế Doanh nghiệp nhỏ và vừa có vị trí rất quan trọng trong nền kinh tế mỗi nước, kể cả các nước có trình độ phát triển cao. Trong xu thế hội nhập và toàn cầu hóa như hiện nay thì các nước đều chú ý hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa nhằm huy động tối đa các nguồn lực và hỗ trợ cho doanh nghiệp lớn, tăng sức cạnh tranh của sản phẩm. Vai trò cụ thể của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nền kinh tế như sau: - Doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số các doanh nghiệp: Trong các loại hình SXKD ở nước ta hiện nay doanh nghiệp nhỏ và vừa có sức lan tỏa trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội.
Theo tiêu chí mới thì doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm trên 93% tổng số các doanh nghiệp thuộc các hình thức. - Doanh nghiệp nhỏ và vừa là nơi tạo ra việc làm chủ yếu: Thực tế trong những năm qua, đã cho thấy toàn bộ các doanh nghiệp nhỏ và vừa là nguồn chủ yếu tạo ra công ăn việc làm cho tất cả các lĩnh vực. Các doanh nghiệp này có vai trò rất quan trọng trong việc tạo ra phần lớn các công, đáp ứng nhu cầu việc làm của người dân, góp phần tạo ra thu nhập và nâng cao mức sống cho người dân. - Hình thành và phát triển đội ngũ các nhà kinh doanh năng động: Sự xuất hiện và khả năng phát triển của mỗi doanh nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào người thành lập doanh nghiệp.
Do đặc thù là số lượng doanh nghiệp nhỏ và vừa là rất lớn và thường xuyên phải thay đổi để thích nghi với môi trường xung quanh, phản ứng với những tác động bất lợi do sự phát triển, xu hướng tích tụ và tập trung hóa sản xuất. Sự sáp nhập, giải thể và xuất hiện các doanh nghiệp nhỏ và vừa thường xuyên diễn ra trong mọi giai đoạn. Do vậy, đây cũng là sức ép lớn buộc những người quản lý và sáng lập ra chúng phải có tính linh hoạt cao trong quản lý và điều hành, dám nghĩ, dám làm và chấp nhận sự mạo hiểm. Những nhà quản lý doanh nghiệp có khả năng, trình độ, nhận thức về tình hình thị trường và khả năng nắm bắt cơ hội kinh doanh.
Họ luôn là những người đi đầu trong đổi mới, tìm kiếm phương thức mới, đặt ra nhiệm vụ chuyển đổi cho phù hợp với môi trường kinh doanh. Đối với một quốc gia thì sự phát triển của nền kinh tế phụ thuộc rất lớn vào sự có mặt của đội ngũ này, và chính đội ngũ này sẽ tạo ra một cơ cấu kinh tế năng động, linh hoạt phù hợp với thị trường. 8 - Khai thác và phát huy tốt các nguồn lực tại chỗ: Các doanh nghiệp nhỏ và vừa thường có mặt ở hầu hết các vùng, địa phương nên giúp cho doanh nghiệp tận dụng và khai thác tốt các nguồn lực tại chỗ. Ngoài ra, các doanh nghiệp nhỏ và vừa còn sử dụng nguồn tài chính của dân cư trong vùng, nguồn nguyên liệu trong vùng để hoạt động SXKD.
Một số vấn đề về sắc thuế thu nhập doanh nghiệp 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của thuế TNDN Khái niệm thuế TNDN: Thuế TNDN xuất hiện rất sớm trong lịch sử phát triển của thuế và được nhiều quốc gia áp dụng. Hiện nay ở các nước phát triển, thuế TNDN giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đảm bảo ổn định nguồn thu NSNN và thực hiện phân phối thu nhập. Mức thuế cao hay thấp áp dụng cho các chủ thể thuộc đối tượng nộp thuế TNDN là khác nhau, điều đó phụ thuộc vào quan điểm điều tiết thu nhập và mục tiêu đặt ra trong phân phối thu nhập của từng quốc gia trong từng giai đoạn lịch sử nhất định.
Thuế thu nhập doanh nghiệp ra đời bắt nguồn từ yêu cầu thực hiện chức năng tái phân phối thu nhập, đảm bảo công bằng xã hội; từ nhu cầu tài chính của nhà nước. Theo tác giả Simon James và Christopher Nobels có quan điểm về tính bắt buộc của thuế TNDN: “Thuế là khoản thu bắt buộc do chính phủ quy định mà không có sự hoàn trả trực tiếp”. Theo nhà kinh tế học Paul. Samuelson: “Thuế được coi là một loại giá, đây là giá phải trả cho các loại hàng hóa công” [11], [12].
Tại Việt Nam, theo các nhà nghiên cứu tài chính của Việt Nam, trong khái niệm về thuế cần phải nêu được các khía cạnh: Nội dung kinh tế của thuế được đặc trưng bởi mối quan hệ tiền tệ giữa nhà nước với người nộp thuế; Mối quan hệ này được nảy sinh một cách khách quan và có ý nghĩa xã hội đặc biệt, trong đó việc chuyển giao thu nhập có tính bắt buộc theo mệnh lệnh của Nhà nước và được quy định bằng pháp luật đối với mức thu và thời gian thu. Có nhiều quan điểm khác nhau về thuế, mỗi định nghĩa đề cập đến một khía cạnh về thuế. Nhưng về cơ bản, khái niệm thuế phải đảm bảo được các khía cạnh sau: 9 - Thuế là khoản đóng góp mang tính bắt buộc - Thuế là khoản đóng góp mang tính chất không hoàn trả trực tiếp. - Thuế luôn gắn với quyền lực nhà nước Từ những đặc điểm trên, có thể đưa ra một quan điểm tổng quan nhất về thuế TNDN: Thuế TNDN là một loại thuế trực thu đánh vào lợi nhuận của các doanh nghiệp trong kỳ kinh doanh hay nó là loại thuế tính trên thu nhập của doanh nghiệp sau khi đã trừ đi các khoản chi phí hợp lý, hợp lệ.
Thuế TNDN xuất hiện rất sớm trong lịch sử phát triển của thuế.