Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGUỒN NHÂN LỰC TRONG LĨNH VỰC PHÁT THANH - TRUYỀN HÌNH 1. Cơ sở lý luận về quản lý nguồn nhân lực trong lĩnh vực phát thanh - truyền hình 1. Một số khái niệm về nguồn nhân lực trong lĩnh vực PTTH Các công trình nghiên cứu trên thế giới và trong nước gần đây đề cập đến khái niệm nguồn lực con người hay nguồn nhân lực với các góc độ khác nhau. Có một số cách tiếp cận về nguồn nhân lực: Theo UNDP đã định nghĩa: “Nguồn nhân lực là trình độ nghề, là kiến thức và năng lực của toàn bộ cuộc sống con người hiện có thực tế hoặc tiềm năng để phát triển kinh tế - xã hội trong một cộng đồng” Ngân hàng thế giới cho rằng: “Nguồn nhân lực là toàn bộ vốn người thể lực, trí lực, kỹ năng nghề nghiệp… mà mỗi cá nhân sở hữu” (Mai Quốc Chánh, 1999).
Nguồn lực con người được coi như là một nguồn vốn bên cạnh các nguốn vốn khác như tài chính, công nghệ, tài nguyên thiên nhiên… Về ý nghĩa sinh học, nguồn nhân lực là nguồn lực sống, là thực thể thống nhất của cái sinh vật và cái xã hội. Mác đã khẳng định: “Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa các quan hệ xã hội” (dẫn theo Nguyễn Đức Lân, 2012). Về ý nghĩa kinh tế, “nguồn nhân lực là tổng hợp các năng lực lao động trong mỗi con người của một quốc gia, một vùng lãnh thổ, địa phương, đã được chuẩn bị ở mức độ nhất định và có khả năng huy động vào quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước hoặc vùng địa phương cụ thể”. Theo quan niệm của ILO thì “lực lượng lao động là dân số trong độ tuổi lao động thực tế có việc làm và những người thất nghiệp”.
Đây là khái niệm về nguồn nhân lực theo nghĩa tương đối hẹp, coi nguồn nhân lực là nguồn lao động hoặc là toàn bộ lực lượng lao động trong nền kinh tế quốc dân. Trong số liệu thống kê, Tổng cục Thống kê Việt Nam qui định: nguồn nhân lực xã hội là những người trong độ tuổi lao động đang có việc làm và cả những người ngoài độ tuổi lao động thực tế đang làm việc và những người thất nghiệp. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 7 Như vậy tác giả cho rằng: “Nguồn nhân lực trong lĩnh vực PT-TH là trình độ nghề, là kiến thức và năng lực của NNL hiện có thực tế hoặc tiềm năng để phục vụ cho sự phát triển hoạt động phát thanh truyền hình ở địa phương nào đó”. Đặc điểm và vai trò của nguồn nhân lực phát thanh, truyền hình 1.
Đặc điểm của nguồn nhân lực PT-TH Nguồn nhân lực PT-TH phải có ý thức chính trị cao. Là người thực hiện đưa tin một cách chính thống trên các phương tiện thông tin đại chúng, NNL phải có trách nhiệm đưa tin đúng sự thật, nêu đúng bản chất hiện tượng, sự việc diễn ra trong bối cảnh thật của sự việc. Nguồn nhân lực PT-TH thể hiện là người có đạo đức, có phẩm chất chính trị vững vàng, trung thành tuyệt đối với nhân dân, tổ quốc, do đây là loại hình thông tin được phần lớn khán giả quan tâm theo dõi trên các kênh thông tin của Đài nên NNL phải đảm bảo chất lượng nguồn tin công bố, NNL sẵn sàng bất chấp mạo hiểm, rủi ro của nghề nghiệp để có thể đưa ra thông tin đúng sự thật, thông tin chính thống cho khán giả, bên cạnh đó NNL phải thực hiện việc đưa tin vê chính sách của Nhà nước, Đảng, pháp luật nhất quán, thông tin chính thống thực sự. Nguồn nhân lực PT-TH thường xuyên tư duy sáng tạo, tạo ra chương trình truyền hình có tính độc đáo, sáng tạo, gắn với thực tiễn.
Chính vì vậy đội ngũ NNL bao gồm kỹ thuật viên, các phóng viên ghi hình, ghi tin phải có kiến thức rộng, am hiểu thực tiễn. Nguồn nhân lực PT-TH gồm nhiều đối tượng như phóng viên ghi hình, phóng viên ghi tin, biên tập viên, phát thanh viên, kỹ thuật viên mỗi người có nghiệm vụ khác nhau trong vị trí công việc tại đơn vị nhưng tất cả đều chung quan điểm làm việc là người viết bài có tâm, mang đến thông tin mới nhất, chính xác nhất và dám đấu tranh sự thật. Nguồn nhân lực PT-TH là người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ thu thập, tường thuật lại các thông tin, sự kiện đang được công chúng quan tâm một cách chính xác, cập nhật, mọi thông tin đưa ra đều được nghiêm túc nghiên cứu qua các tài liệu, người làm chứng và thông tin thật sự có giá trị. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 8 Nguồn nhân lực PT-TH có sức khỏe dẻo dai, chịu áp lực trong công việc với những đặc thù nghề nghiệp do tính nguy hiểm, tính rủi ro trong đưa tin sự thật, điều này làm cho NNL phải cần sức khỏe tốt, tỉnh táo, nhằm đưa tin hấp dẫn, được công chúng đón nhận.
KIẾN THỨC KỸ NĂNG PHẨM CHẤT Kiến thức chuyên Kỹ năng thu thập, Bản lĩnh chính trị môn báo chí xử lý thông tin vững vàng Kiến thức chính trị, Kỹ năng phân tích, Tính sáng tạo, kinh tế - văn hóa - đánh giá dư luận nhạy cảm xã hội Kỹ năng giải quyết Tình yêu các vấn đề nghề nghiệp Kiến thức chung về luật pháp Kỹ năng xử lý tình huống Trách nhiệm xã hội Kiến thức quản lý Kỹ năng nhận thức Tính chịu đựng, chính trị gian khổ Kiến thức về kỹ thuật Kỹ năng viết bài, Tính kiên nhẫn biên tập, biên dịch Kiến thức về công nghệ thông tin và ngoại ngữ Kỹ năng quay phim Kỹ năng xây dựng Kiến thức về kịch bản“và kỹ chuyên ngành phát năng tổ chức sản thanh, truyền hình xuất chương trình Sơ đồ 1.1: Một số kiến thức, kỹ năng và phẩm chất của nguồn nhân lực PT-TH (Nguồn: Trần Xuân Cầu và Mai Quốc Chánh, 2012) Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 9 Về kiến thức Nguồn nhân lực PT-TH phải có kiến thức chuyên môn về báo chí: NNL làm nhiệm vụ của một phóng viên, biên tập viên, kỹ thuật viên phải có kiến thức am hiểu về báo chí, điều này phản ánh qua việc NNL được tiếp cận các chương trình đạo tạo có chuyên môn về báo chí. Nguồn nhân lực PT-TH phải có kiến thức chuyên môn về chính trị, kinh tế - văn hóa - xã hội: khi thực hiện ghi tin, ghi hình đòi hỏi NNL phải có vốn hiểu biết lớn về các lĩnh vực KT-XH, chính trị, văn hóa, hiểu mọi mặt trong đời sống xũng như các lĩnh vực khác của người dân, cá nhân, tổ chức trong xã hội. Nguồn nhân lực PT-TH phải có kiến thức về pháp luật: Bản thân các nhà báo, phóng viên, biên tập viên phải am hiểu kiến thức về pháp luật, biết được điều gì được làm, nên làm và điều gì là vi phạm nên tránh, bên cạnh đó, có kiến thức về pháp luật giúp cho NNL có khả năng nhìn nhận vấn đề toàn diện do có căn cứ thuyết phục và như vậy chất lượng chương trình PT-TH mới được quan tâm thu hút khán giả. Nguồn nhân lực PT-TH phải có kiến thức về quản lý: trong tổ chức NNL được thực hiện các chức năng quản lý như lãnh đạo phòng/ban, lãnh đạo Đài, do đó để bộ máy vận hành có hiệu quả bắt buộc NNL phải am hiểu về kiến thức quản lý như quản trị sản xuất chương trình PT-TH, quản trị NNL, quản trị tổ chức tác phẩm,… Nguồn nhân lực PT-TH phải có kiến thức về kỹ thuật: đây là yêu cầu cho NNL thực hiện biện pháp kỹ thuật trong quá trình ghi hình, ghi tin hoặc thực hiện sản xuất các chương trình PT-TH chẳng hạn kỹ thuật tổ chức truyền hình trực tiếp, tổ chức quay phim, xây dựng chương trình ngoài trời,… Nguồn nhân lực PT-TH phải có kiến thức về CNTT và ngoại ngữ: Để có thể nâng cao hiệu quả về mặt nội dung và kỹ thuật phát sóng PT-TH bản thân NNL phải cập nhật và am hiểu kiến thức về CNTT và ngoại ngữ để học tập Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 10 kinh nghiệm, đưa tin, viết bài với sự kiện đang diễn ra ở các quốc gia trên thế giới, NNL ứng dụng CNTT trong việc tạo ra hình ảnh, chất lượng sản xuất chương trình cải thiện sẽ thu hút đông đảo khán giả.
Nguồn nhân lực PT-TH phải có kiến thức chuyên ngành về PT-TH: điều này được NNL nghiên cứu qua quá trình đào tạo hoặc được tập hợp qua các hoạt động làm việc tại đài như cách xây dựng kịch bản phim, luyện giọng, biên tập bài viết, …. Về kỹ năng Nguồn nhân lực PT-TH phải có kỹ năng thu thập và xử lý thông tin: khi tiếp cận một chủ đề nào đó, NNL phải biết các xây dựng quy trình thu thập và xử lý thông tin sao cho đảm bảo tín chính xác, độ tin cậy nguồn tin phục vụ công chúng. Nguồn nhân lực PT-TH phải có kỹ năng phân tích, đánh giá dư luận: NNL khi công bố các tác phẩm cho công chúng cần thực hiện phân tích kỹ, đứng trên góc độ dư luận để làm mới chương trình, đồng cảm với dư luận để có thể tìm được chân lý cho nguồn tin cung cấp. Nguồn nhân lực PT-TH phải có kỹ năng xử lý tình huống: Trong lĩnh vực PT-TH luôn đòi hỏi NNL phải biết cách xử lý tình huống xuất phát từ phía Đài (trang thiết bị máy móc, chất lượng NNL, chất lượng bản tin, hình ảnh đội ngũ NNL,…), xuất phát từ khán giả (sự đồng tình, phản đối,.) nên cần có các kỹ năng để hài hòa được giữa việc cung cấp thông tin với việc xử lý tình huống rủi ro đối với phạm vi, lĩnh vực mà NNL đề cập đến.
Nguồn nhân lực PT-TH phải có kỹ năng nhận thức chính trị: bản thân NNL phải có sự nhạy bén, sắc sảo trong quá trình tiếp nhận các thông tin bên ngoài nhất là cá nhân, tổ chức có biểu hiện thù địch với nhà nước, pháp luật. Nguồn nhân lực PT-TH phải có kỹ năng biên dịch, viết bài, biên tập: chất lượng chương trình PT-TH phản ánh qua việc NNL thể hiện chức năng, vai trò của mình như thế nào trong tiếp cận tin, kỹ thuật viết bài, khả năng biên tập, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 11 biên dịch. NNL phảo có kỹ năng sắp xếp nguồn tin khi viết bài, xây dựng luận cứ, luận điểm thông tin phải khoa học, chính xác, có căn cứ.
