Tổng quan nghiên cứu

Khu vực hộ kinh doanh cá thể đóng vai trò là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, giải quyết việc làm và tạo lập nguồn thu ổn định cho ngân sách nhà nước tại các địa phương. Huyện Đắk Hà, tỉnh Kon Tum là địa bàn kinh tế trọng điểm nằm cách trung tâm thành phố Kon Tum 20 km về phía Bắc, với quy mô dân số ban đầu hơn 32.305 người, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 53,9% và hơn 45% dân số có tôn giáo. Toàn huyện có mạng lưới kinh doanh phân bố trên 74 thôn, tổ dân phố, dọc theo tuyến Quốc lộ 14 huyết mạch và khu vực lưu vực sông Pô Kô.

Thực tế công tác quản lý thuế đối với các hộ kinh doanh trên địa bàn huyện Đắk Hà vẫn còn nhiều khó khăn và bất cập lớn. Tình trạng gian lận doanh thu, trốn thuế, nợ đọng kéo dài và sử dụng hóa đơn bất hợp pháp diễn biến phức tạp do thói quen thanh toán tiền mặt còn phổ biến. Nhận thức pháp luật của người nộp thuế không đồng đều đã tạo ra khoảng trống lớn trong việc thu đúng, thu đủ và kịp thời.

Mục tiêu của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích thực trạng công tác quản lý thu thuế hộ kinh doanh tại Chi cục Thuế huyện Đắk Hà giai đoạn 2015 - 2019, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện cho giai đoạn 5 năm tiếp theo. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 100% các hộ kinh doanh cá thể có đăng ký hoạt động trên địa bàn huyện. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ nợ thuế xuống dưới mức 5% tổng thu ngân sách và nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại và lý thuyết hành vi tuân thủ thuế của người nộp thuế. Tiếp cận theo mô hình quản lý của nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009), người nộp thuế được xác định là đối tác, khách hàng của cơ quan thuế; toàn bộ quy trình hành thu hướng đến việc nâng cao tính tuân thủ tự nguyện thông qua chất lượng cung cấp dịch vụ công. Đồng thời, đề tài kết hợp lý thuyết quản lý rủi ro trong quản lý thuế theo nghiên cứu của Bùi Thái Quang (2015) nhằm tối ưu hóa nguồn lực kiểm tra, kiểm soát thất thu.

Khung lý thuyết tập trung vào các khái niệm then chốt:

  • Hộ kinh doanh: Đơn vị kinh tế do cá nhân, nhóm người hoặc hộ gia đình làm chủ, chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm, sử dụng dưới 10 lao động và chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản theo quy định tại Nghị định 78/2016/NĐ-CP.
  • Quản lý thu thuế hộ kinh doanh: Quá trình nhà nước áp dụng hệ thống công cụ pháp lý, kế hoạch và nghiệp vụ để thực hiện 5 chức năng cốt lõi: tuyên truyền hỗ trợ người nộp thuế, lập dự toán thu, tổ chức hành thu (đăng ký, kê khai, ấn định thuế), thanh kiểm tra xử lý vi phạm, và giải quyết khiếu nại tố cáo theo mô hình của tác giả Lê Xuân Trường (2016).
  • Phương pháp tính thuế khoán và nộp theo từng lần phát sinh: Cơ chế tính thuế trực tiếp trên tỷ lệ doanh thu tính thuế từ 0,5% đến 5% đối với thuế Giá trị gia tăng và thuế Thu nhập cá nhân theo Thông tư 95/2015/TT-BTC áp dụng cho hộ kinh doanh có doanh thu trên 100 triệu đồng/năm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn xác thu thập từ Chi cục Thuế huyện Đắk Hà, Cục Thuế tỉnh Kon Tum và Tổng cục Thuế trong giai đoạn 5 năm (2015 - 2019). Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ hồ sơ quản lý của hơn 1.200 lượt hộ kinh doanh hoạt động thực tế trên địa bàn 74 thôn, tổ dân phố của huyện.

Phương pháp chọn mẫu: Đề tài áp dụng phương pháp điều tra toàn bộ (census) đối với hồ sơ hành chính và kết hợp chọn mẫu phân tầng có mục đích theo 4 nhóm ngành nghề chính: thương nghiệp, dịch vụ ăn uống, sản xuất tiểu thủ công nghiệp và xây dựng vận tải.

Phương pháp phân tích: Tác giả sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh định lượng chuỗi thời gian (số tuyệt đối và số tương đối) kết hợp phương pháp kế thừa từ các công trình khoa học chuyên ngành. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả và so sánh chuỗi số liệu trên phần mềm chuyên dụng là nhằm phản ánh chính xác biến động thực tế của số thu qua các năm, lượng hóa sự thay đổi cơ cấu nợ thuế và đánh giá hiệu quả hành thu một cách khách quan nhất mà không làm sai lệch tính chất pháp lý của hồ sơ thuế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô thu ngân sách từ khu vực hộ kinh doanh tại Chi cục Thuế huyện Đắk Hà duy trì đà tăng trưởng ổn định, hoàn thành từ 98% đến 103% dự toán pháp lệnh được giao hàng năm trong giai đoạn 2015 - 2019. Tỷ trọng thuế khoán vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối với hơn 85% tổng số hộ kinh doanh đang hoạt động, chủ yếu tập trung vào lĩnh vực bán lẻ hàng tiêu dùng và dịch vụ phục vụ nông nghiệp.

Thứ hai, việc áp dụng công nghệ thông tin và giao dịch thuế điện tử bước đầu được triển khai nhưng tỷ lệ tham gia còn ở mức thấp. Đến cuối năm 2019, tỷ lệ hộ kinh doanh đăng ký nộp thuế điện tử chỉ đạt khoảng 15% - 20% tổng số đối tượng quản lý, tập trung chủ yếu tại thị trấn Đắk Hà, trong khi các xã vùng sâu hầu như chưa tiếp cận được dịch vụ này.

Thứ ba, công tác kiểm tra, giám sát hồ sơ tại trụ sở cơ quan thuế đạt tỷ lệ trên 90% số tờ khai nộp vào, tuy nhiên kiểm tra thực tế tại trụ sở người nộp thuế chỉ đạt từ 10% đến 12% kế hoạch hàng năm. Tỷ lệ nợ thuế có xu hướng tăng từ 5% lên 8% qua các năm. Hiệu quả cưỡng chế nợ thuế qua các biện pháp hành chính như trích tài khoản ngân hàng hoặc thông báo hóa đơn không còn giá trị sử dụng chỉ thu hồi được khoảng 60% - 70% tổng nợ có khả năng thu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ cả hai phía. Về phía người nộp thuế, trình độ dân trí và ý thức tuân thủ pháp luật thuế còn hạn chế; đặc biệt là 53,9% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số với tập quán sử dụng tiền mặt trong giao dịch trên 80%, gây khó khăn lớn cho việc xác định doanh thu thực tế. Về phía cơ quan quản lý, định biên cán bộ thuế tại Đắk Hà mỏng, trung bình 1 công chức phải theo dõi quản lý từ 80 đến 100 hộ kinh doanh nằm rải rác trên địa bàn đồi núi chia cắt phức tạp.

So sánh với nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích Ngọc (2017) tại quận Thanh Khê (Đà Nẵng) và Nguyễn Thị Hồng Thảo (2017) tại huyện Đắk Tô (Kon Tum), kết quả nghiên cứu tại Đắk Hà cho thấy tính đặc thù rõ nét: mức độ biến động địa điểm kinh doanh cao hơn 25% và chi phí hành thu bình quân trên một đồng thuế cao hơn 30% so với khu vực đô thị do trở ngại về hạ tầng giao thông.

Để làm rõ bức tranh quản lý, các kết quả nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột chồng (stacked bar chart) minh họa cơ cấu số thu theo từng sắc thuế (thuế Giá trị gia tăng, Thu nhập cá nhân và Lệ phí môn bài) qua 5 năm, kết hợp bảng phân loại nợ thuế 3 cấp độ (nợ có khả năng thu, nợ khó thu và nợ chờ xử lý) để nhận diện chính xác các nhóm rủi ro cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu thuế đối với các hộ kinh doanh trên địa bàn huyện Đắk Hà, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Đổi mới và đa dạng hóa hình thức tuyên truyền, hỗ trợ người nộp thuế: Tổ chức các đội hỗ trợ lưu động trực tiếp tại 74 thôn, làng; biên soạn tài liệu song ngữ ngắn gọn và gửi thông báo qua tin nhắn điện tử. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ hộ kinh doanh hiểu biết đúng chính sách thuế lên trên 90% trước quý IV/2022. Chủ thể thực hiện là Đội Tuyên truyền - Hỗ trợ người nộp thuế thuộc Chi cục Thuế huyện Đắk Hà.

  2. Đẩy mạnh hiện đại hóa quy trình thu nộp và ứng dụng công nghệ thông tin: Triển khai ứng dụng thuế điện tử eTax Mobile và hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền; phấn đấu đạt tỷ lệ thanh toán không dùng tiền mặt từ 65% đến 75% trong giai đoạn 2022 - 2025. Đội Kê khai - Kế toán thuế phối hợp với các ngân hàng thương mại trên địa bàn triển khai.

  3. Nâng cao hiệu lực công tác kiểm tra, quản lý rủi ro và thu hồi nợ đọng: Ứng dụng bảng tiêu chí rủi ro để lựa chọn tối thiểu 20% - 25% hộ kinh doanh có doanh thu biến động bất thường để tiến hành khảo sát doanh thu thực tế. Áp dụng nghiêm các biện pháp cưỡng chế để kéo giảm tỷ lệ nợ thuế xuống dưới 5% tổng thu ngân sách hàng năm. Thời gian thực hiện định kỳ hàng quý do Đội Kiểm tra thuế chủ trì.

  4. Kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao đạo đức công vụ theo Quyết định 1036/QĐ-TCT: Tổ chức định kỳ 2 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm cho 100% cán bộ thuế, gắn việc đánh giá thi đua với chỉ số hài lòng của người nộp thuế đạt trên 85%. Ban Lãnh đạo Chi cục Thuế chịu trách nhiệm giám sát.

Kiến nghị Tổng cục Thuế và Cục Thuế tỉnh Kon Tum tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về quản lý thuế hộ kinh doanh theo hướng minh bạch mức khoán, đồng thời đầu tư nâng cấp hạ tầng đường truyền công nghệ thông tin cho các chi cục thuế vùng miền núi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cán bộ lãnh đạo và công chức ngành Thuế tại địa phương: Dùng làm tài liệu tham khảo nghiệp vụ trong việc xây dựng dự toán thu, phân loại nợ thuế, thiết lập tiêu chí rủi ro và tổ chức kiểm tra thực tế đối với hộ kinh doanh tại các địa bàn huyện miền núi Tây Nguyên.

  2. Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Cung cấp cơ sở thực tiễn cho UBND huyện Đắk Hà và các phòng ban liên quan xây dựng quy chế phối hợp liên ngành giữa cơ quan thuế, công an, quản lý thị trường và UBND các xã nhằm chống thất thu ngân sách.

  3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kinh tế: Nguồn tài liệu học thuật giá trị phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy môn học Quản lý tài chính công, Quản lý thuế, cung cấp khung phương pháp luận nghiên cứu điển hình cấp cơ sở.

  4. Chủ hộ kinh doanh và các tổ chức hiệp hội ngành nghề: Giúp người nộp thuế nắm vững quyền lợi, nghĩa vụ theo Luật Quản lý thuế, tiếp cận quy trình nộp thuế điện tử và phòng ngừa các rủi ro pháp lý phát sinh trong hoạt động sản xuất kinh doanh thường nhật.

Câu hỏi thường gặp

Doanh thu khoán của hộ kinh doanh tại huyện Đắk Hà được xác định dựa trên những căn cứ pháp lý nào? Cơ quan thuế căn cứ theo Thông tư 95/2015/TT-BTC, kết hợp hồ sơ kê khai tự xác định của người nộp thuế, cơ sở dữ liệu lịch sử và kết quả điều tra doanh thu của ít nhất 3 đến 5 cơ sở cùng ngành nghề, quy mô tại địa phương. Khi doanh thu thực tế thay đổi từ 50% trở lên so với mức khoán đã ấn định, cơ quan thuế sẽ tiến hành lập biên bản điều chỉnh lại số thuế phải nộp.

Những rào cản lớn nhất trong công tác thu thuế hộ kinh doanh tại địa bàn miền núi Đắk Hà là gì? Rào cản lớn nhất là tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 53,9% dân số, địa bàn trải rộng trên 74 thôn bản với thói quen thanh toán bằng tiền mặt chiếm trên 80%. Ngoài ra, đa phần các hộ kinh doanh không duy trì chế độ mở sổ sách kế toán chuẩn mực, gây khó khăn cho việc kiểm soát dòng tiền và chống thất thu ngân sách.

Quy trình xử lý nợ đọng thuế đối với hộ kinh doanh được thực hiện qua những biện pháp nào? Quy trình được thực hiện theo 2 bước: Đôn đốc thu nợ tự động trong 90 ngày đầu kể từ ngày hết hạn nộp thuế. Sau thời hạn 90 ngày, cơ quan thuế áp dụng tuần tự 6 biện pháp cưỡng chế theo luật định, bao gồm trích tiền từ tài khoản ngân hàng, thông báo hóa đơn không còn giá trị sử dụng và đề nghị thu hồi giấy phép đăng ký kinh doanh.

Hộ kinh doanh tại địa bàn có mức doanh thu bao nhiêu thì thuộc diện phải nộp thuế Giá trị gia tăng và Thu nhập cá nhân? Căn cứ theo pháp luật thuế hiện hành, hộ kinh doanh có tổng mức doanh thu từ hoạt động sản xuất kinh doanh trong năm dương lịch từ 100 triệu đồng trở xuống được miễn nộp thuế Giá trị gia tăng và thuế Thu nhập cá nhân. Khi tổng mức doanh thu vượt trên 100 triệu đồng/năm, người nộp thuế phải thực hiện nghĩa vụ thuế theo tỷ lệ ngành nghề từ 0,5% đến 5%.

Luận văn đề xuất giải pháp công nghệ nào để nâng cao tính minh bạch trong quản lý thu thuế? Nghiên cứu đề xuất triển khai ứng dụng quản lý thuế trên thiết bị di động eTax Mobile kết hợp phủ sóng 100% hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền. Giải pháp này giúp tự động hóa khâu giám sát doanh thu liên tục 24/7, rút ngắn hơn 30% thời gian giải quyết thủ tục và hạn chế tối đa sự tiếp xúc trực tiếp có thể phát sinh tiêu cực giữa cán bộ thuế và người nộp thuế.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý thu thuế đối với khu vực hộ kinh doanh tại địa bàn miền núi mang tính chất đặc thù.
  • Đánh giá khách quan thực trạng hành thu giai đoạn 2015 - 2019 tại huyện Đắk Hà, ghi nhận tỷ lệ hoàn thành dự toán bình quân đạt trên 98% dù đối mặt với nhiều khó khăn.
  • Nhận diện chính xác 3 nhóm nguyên nhân gây thất thu và gia tăng nợ đọng thuế, đặc biệt là rào cản hạ tầng và tỷ lệ 53,9% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số.
  • Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp đổi mới tuyên truyền, hiện đại hóa công nghệ và siết chặt kiểm tra rủi ro để đưa nợ thuế về dưới 5%.
  • Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, có tính ứng dụng cao cho ngành Thuế tỉnh Kon Tum trong hoạch định chính sách thu ngân sách.

Lộ trình tiếp theo trong giai đoạn 2022 - 2025 cần tập trung nguồn lực số hóa toàn diện quy trình quản lý thuế hộ kinh doanh và triển khai rộng khắp phương thức nộp thuế không dùng tiền mặt.

Hãy áp dụng ngay các giải pháp thực tiễn từ luận văn để tối ưu hóa hiệu quả quản lý thu thuế, nuôi dưỡng nguồn thu bền vững và thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển vững chắc.