Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước tại cấp huyện là một mắt xích cốt lõi trong hệ thống tài chính công, quyết định trực tiếp đến hiệu lực vận hành của bộ máy hành chính và chất lượng an sinh xã hội địa phương. Trong giai đoạn 2018 - 2020, dự toán chi thường xuyên tại huyện Tân Châu, tỉnh Tây Ninh ghi nhận quy mô gia tăng liên tục từ 296,266 tỷ đồng lên mức 379,960 tỷ đồng. Dù tỷ trọng chi thường xuyên trong tổng chi ngân sách huyện có xu hướng giảm dần từ 82,42% năm 2018 xuống còn 70,56% năm 2020, đây vẫn là cấu phần chiếm tỷ trọng áp đảo, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc kiểm soát và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực.

Tân Châu là huyện biên giới nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Tây Ninh với chiều dài đường biên giới 47,5 km tiếp giáp Vương quốc Campuchia, diện tích tự nhiên 957,45 km2 và dân số 135.776 người. Với đặc thù địa bàn rộng, mật độ dân số thấp khoảng 142 người/km2 và nền kinh tế thuần nông đang trong quá trình chuyển dịch, công tác quản lý chi thường xuyên tại 45 đơn vị dự toán trên địa bàn huyện gặp nhiều thách thức. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết các bất cập tồn tại trong chu trình ngân sách: dự toán xây dựng chưa gắn kết chặt chẽ với nhiệm vụ chuyên môn, định mức phân bổ còn cào bằng và quy trình thanh quyết toán hàng năm còn thiếu tính nghiêm ngặt.

Mục tiêu nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích thực trạng quản lý chi thường xuyên tại huyện Tân Châu giai đoạn 2018 - 2020, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp tài khóa giai đoạn 2021 - 2025. Về mặt thực tiễn, việc kiểm soát tốt nguồn chi này giúp tiết kiệm ngân sách, hạ tỷ trọng chi quản lý hành chính từ 19,42% xuống dưới 13,80%, tạo nguồn lực tái đầu tư hạ tầng kinh tế và hỗ trợ giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 3,22% năm 2018 xuống 1,95% năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại và lý thuyết phân cấp quản lý ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2015. Quá trình vận hành chi thường xuyên được tiếp cận theo mô hình chu trình ngân sách khép kín gồm bốn giai đoạn liên hoàn: lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán ngân sách và thanh tra, kiểm toán. Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng lý thuyết tự chủ tài chính công theo tinh thần Nghị định số 130/2005/NĐ-CP và Nghị định số 16/2015/NĐ-CP nhằm đánh giá mức độ chủ động của các đơn vị dự toán.

Nghiên cứu chuẩn hóa hệ thống khái niệm trọng tâm bao gồm: ngân sách nhà nước, chi thường xuyên ngân sách cấp huyện, phân cấp quản lý tài khóa và định mức phân bổ dự toán. Chi thường xuyên cấp huyện được hiểu là các khoản chi nhằm duy trì sự vận hành của bộ máy Đảng, chính quyền, đoàn thể và bảo đảm hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục, y tế, văn hóa xã hội, an ninh quốc phòng địa phương. Trong thực tế quản lý tại địa phương, các định mức chi được cụ thể hóa bằng những con số rõ ràng như định mức chi hoạt động hành chính 30 triệu đồng/biên chế/năm, định mức cơ quan Đảng 36 triệu đồng/biên chế/năm và kinh phí đặc thù biên giới 640 triệu đồng/năm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm hệ thống dữ liệu thứ cấp thu thập từ Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Tân Châu, Kho bạc Nhà nước huyện, Chi cục Thống kê và các báo cáo quyết toán ngân sách đã được Hội đồng nhân dân huyện phê chuẩn từ năm 2018 đến năm 2020.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, nghiên cứu thực hiện phương pháp chọn mẫu toàn thể đối với toàn bộ 45 đơn vị dự toán ngân sách cấp huyện và 12 đơn vị hành chính trực thuộc gồm 1 thị trấn và 11 xã. Việc chọn mẫu toàn bộ quần thể này bảo đảm tính đại diện tuyệt đối, phản ánh đầy đủ bức tranh tài chính công trên địa bàn mà không bị sai lệch do chọn mẫu ngẫu nhiên.

Phương pháp phân tích chủ đạo là thống kê mô tả, phân tích tổng hợp chỉ tiêu kinh tế và so sánh đối chiếu số liệu theo chuỗi thời gian. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ yêu cầu phải đo lường chính xác tốc độ tăng trưởng, tỷ trọng cơ cấu và độ lệch giữa số dự toán đầu năm với số thực hiện quyết toán cuối năm, từ đó chỉ ra những điểm nghẽn có cơ sở khoa học vững chắc trong công tác điều hành ngân sách địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tổng dự toán chi ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Tân Châu tăng trưởng đều qua các năm, từ 359,450 tỷ đồng năm 2018 lên 409,019 tỷ đồng năm 2019 (tăng 13,79%) và đạt 538,506 tỷ đồng vào năm 2020. Mặc dù chi thường xuyên vẫn chiếm tỷ trọng chi phối nhưng đã ghi nhận sự chuyển dịch tích cực khi giảm dần từ 82,42% năm 2018 (296,266 tỷ đồng) xuống 77,82% năm 2019 (318,284 tỷ đồng) và còn 70,56% vào năm 2020 (379,960 tỷ đồng), nhường dư địa cho chi đầu tư phát triển.

Thứ hai, trong cơ cấu chi thường xuyên, sự nghiệp giáo dục, đào tạo và dạy nghề luôn chiếm tỷ trọng lớn nhất với mức bình quân 39,88% tổng chi ngân sách toàn huyện. Cụ thể, chi giáo dục năm 2018 đạt 154,432 tỷ đồng (chiếm 42,96%), năm 2019 đạt 172,330 tỷ đồng (chiếm 42,13%) và năm 2020 đạt 194,460 tỷ đồng (chiếm 36,11%). Đáng chú ý, cơ cấu phân bổ trong ngành giáo dục dành tới 82% cho quỹ lương, phụ cấp và các khoản tính chất lương, trong khi chi cho hoạt động nghiệp vụ chuyên môn chỉ chiếm 18%.

Thứ ba, chi quản lý hành chính Đảng, Nhà nước, đoàn thể đứng thứ hai trong cơ cấu với tỷ trọng bình quân 16,85% tổng chi. Cụ thể, năm 2018 đạt 69,788 tỷ đồng (chiếm 19,42%), năm 2019 đạt 76,129 tỷ đồng (chiếm 18,61%) và năm 2020 là 74,330 tỷ đồng (chiếm 13,80%). Dù địa phương đã đẩy mạnh tinh giản biên chế theo Nghị định số 108/2014/NĐ-CP, việc điều chỉnh tăng lương cơ sở cùng các nhiệm vụ phát sinh như đại hội nhiệm kỳ vẫn khiến khoản chi này duy trì ở mức cao.

Thứ tư, các lĩnh vực sự nghiệp khoa học công nghệ, văn hóa thông tin, thể dục thể thao chiếm tỷ trọng rất khiêm tốn, chỉ dưới 1% tổng chi ngân sách huyện. Định mức phân bổ cho sự nghiệp văn hóa chỉ đạt 6.000 đồng/người dân/năm và thể dục thể thao là 5.000 đồng/người dân/năm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến quy mô chi giáo dục và quản lý hành chính chiếm tỷ trọng lớn là do huyện duy trì mạng lưới 61 trường học với gần 1.500 cán bộ, giáo viên cùng hệ thống 45 đơn vị dự toán và 12 xã, thị trấn. Khoản chi mang tính chất tiền lương cho con người chiếm ưu thế tuyệt đối nhằm bảo đảm bộ máy hoạt động ổn định và thực hiện các chính sách hỗ trợ vùng biên giới.

Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu tại huyện Văn Lãng (tỉnh Lạng Sơn) và huyện Chương Mỹ (thành phố Hà Nội), kết quả nghiên cứu tại Tân Châu cho thấy điểm tương đồng rõ nét: áp lực chi thường xuyên phần lớn bắt nguồn từ gánh nặng chi lương và định mức phân bổ theo biên chế định trước, chưa gắn chặt với hiệu suất đầu ra.

Về phương thức trực quan hóa, toàn bộ chuỗi số liệu phức tạp trên có thể được trình bày trực quan bằng biểu đồ cột chồng kết hợp đồ thị đường thể hiện tương quan giữa quy mô chi thường xuyên và tốc độ chuyển dịch tỷ trọng trong tổng chi ngân sách huyện giai đoạn 2018 - 2020. Đồng thời, một bảng ma trận phân tích phương sai giữa số dự toán đầu năm và số quyết toán thực tế sẽ giúp các nhà quản lý nhận diện chính xác độ lệch kinh phí tại từng nhóm sự nghiệp công.

Hạn chế lớn nhất trong công tác quản lý tại huyện Tân Châu giai đoạn này là công tác lập dự toán đôi lúc mang tính bình quân cơ học, việc thẩm định quyết toán tại một số xã còn chậm so với mốc thời gian quy định 5 ngày làm việc, và công tác thanh tra kiểm tra ở một số thời điểm còn mang tính nhắc nhở, nể nang.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cấu trúc và chuẩn hóa quy trình lập, phân bổ dự toán chi thường xuyên gắn với kết quả đầu ra. Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện chủ trì phối hợp cùng 45 đơn vị dự toán và Ủy ban nhân dân 12 xã, thị trấn rà soát nhiệm vụ chuyên môn ngay từ khâu lập kế hoạch tài chính hàng năm. Mục tiêu là kéo giảm tỷ lệ sai lệch phải điều chỉnh dự toán bổ sung trong năm xuống dưới 5%, đồng thời nâng tỷ trọng chi hoạt động chuyên môn trong ngành giáo dục từ mức 18% lên 22% - 25% trong giai đoạn 2021 - 2023.

Thứ hai, tăng cường quy trình kiểm soát chi thông qua Kho bạc Nhà nước và hiện đại hóa công nghệ thông tin. Kho bạc Nhà nước huyện Tân Châu phối hợp với các cơ quan thụ hưởng ngân sách đẩy mạnh ứng dụng hệ thống phần mềm TABMIS và dịch vụ công trực tuyến. Mục tiêu bảo đảm 100% hồ sơ thanh toán không dùng tiền mặt được kiểm soát chặt chẽ, rút ngắn thời gian xử lý chứng từ thanh toán xuống dưới 2 ngày làm việc trong suốt giai đoạn 2021 - 2025.

Thứ ba, đẩy mạnh tinh gọn bộ máy và chuyển đổi cơ chế tự chủ tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công lập. Ủy ban nhân dân huyện Tân Châu và Phòng Nội vụ cần chỉ đạo quyết liệt việc rà soát biên chế, đẩy mạnh xã hội hóa trong lĩnh vực y tế và giáo dục nghề nghiệp. Mục tiêu phấn đấu giảm tối thiểu 10% biên chế sự nghiệp hưởng lương trực tiếp từ ngân sách, hạ tỷ trọng chi quản lý hành chính xuống dưới 12% tổng chi ngân sách vào năm 2025 theo đúng tinh thần cải cách tài chính công.

Thứ tư, siết chặt kỷ luật thanh tra, kiểm tra tài chính và công khai minh bạch ngân sách. Thanh tra huyện phối hợp với Phòng Tài chính - Kế hoạch và Hội đồng nhân dân huyện thiết lập kế hoạch thanh tra định kỳ 100% các đơn vị sử dụng ngân sách hàng năm. Xử lý nghiêm và thu hồi 100% các khoản chi sai chế độ, định mức, đồng thời thực hiện công khai số liệu dự toán và quyết toán ngân sách đúng thời hạn luật định giai đoạn 2021 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, đội ngũ lãnh đạo và cán bộ công chức thuộc Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước và Phòng Nội vụ tại các cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện. Luận văn cung cấp cẩm nang thực tiễn về quy trình thẩm định, điều hành dự toán và kiểm soát chi ngân sách cho 45 đơn vị thụ hưởng trên địa bàn có tính chất địa lý đặc thù.

Thứ hai, thủ trưởng đơn vị và kế toán trưởng tại các cơ sở giáo dục, y tế, văn hóa và Ủy ban nhân dân các xã, thị trấn. Tài liệu hỗ trợ trực tiếp việc xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ, tối ưu hóa định mức hoạt động 30 đến 36 triệu đồng/biên chế/năm và triển khai quyền tự chủ tài chính hiệu quả.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công và Quản trị hành chính công. Công trình mang lại nguồn tư liệu học thuật giá trị với chuỗi dữ liệu thực chứng 3 năm liên tục, cung cấp khung phân tích bài bản về quản lý tài khóa tại huyện biên giới.

Thứ tư, đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp và các nhà hoạch định chính sách kinh tế - xã hội địa phương. Luận văn là cơ sở tham khảo vững chắc phục vụ hoạt động thẩm tra dự toán, giám sát việc phân bổ nguồn lực công và ban hành các nghị quyết ngân sách sát với thực tiễn đời sống.

Câu hỏi thường gặp

Chi thường xuyên chiếm tỷ trọng bao nhiêu trong tổng cơ cấu chi ngân sách huyện Tân Châu?

Trong giai đoạn 2018 - 2020, chi thường xuyên luôn chiếm tỷ trọng lớn nhưng có xu hướng giảm tích cực từ 82,42% với 296,266 tỷ đồng năm 2018 xuống 77,82% với 318,284 tỷ đồng năm 2019 và còn 70,56% với 379,960 tỷ đồng năm 2020. Sự sụt giảm tỷ trọng này tạo điều kiện mở rộng nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ bản và phát triển kinh tế địa phương.

Lĩnh vực nào chiếm kinh phí lớn nhất trong dự toán chi thường xuyên của địa phương?

Sự nghiệp giáo dục, đào tạo và dạy nghề chiếm tỷ trọng lớn nhất với mức bình quân 39,88% tổng chi ngân sách huyện. Quy mô chi tăng từ 154,432 tỷ đồng năm 2018 lên 194,460 tỷ đồng năm 2020 nhằm bảo đảm hoạt động dạy và học cho 61 trường học cùng gần 1.500 cán bộ giáo viên, trong đó chi tiền lương chiếm tới 82% tổng kinh phí ngành.

Định mức phân bổ kinh phí hoạt động quản lý hành chính tại huyện Tân Châu được quy định ra sao?

Định mức chi hoạt động hành chính cho các cơ quan quản lý nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và đoàn thể là 30 triệu đồng/biên chế/năm, cơ quan Đảng là 36 triệu đồng/biên chế/năm. Huyện còn được phân bổ kinh phí đặc thù biên giới 640 triệu đồng/năm. Mức phân bổ này đã bao gồm kinh phí mua sắm, sửa chữa tài sản cố định giá trị dưới 5 triệu đồng/đơn vị tài sản.

Hệ thống TABMIS mang lại hiệu quả gì cho công tác quản lý chi thường xuyên tại địa phương?

Hệ thống TABMIS kết nối đồng bộ dữ liệu giữa Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước huyện và 45 đơn vị dự toán. Ứng dụng này tự động hóa công tác hạch toán, kiểm soát chặt chẽ từng mã nhiệm vụ chi theo dự toán phê duyệt, loại bỏ tình trạng chi vượt dự toán và rút ngắn thời gian xử lý thủ tục quyết toán hàng năm.

Các giải pháp trọng tâm nào được đề xuất để nâng cao hiệu quả chi thường xuyên giai đoạn 2021 - 2025?

Luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cốt lõi: lập dự toán gắn với kết quả đầu ra; hiện đại hóa kiểm soát chi qua Kho bạc và TABMIS; tinh giản 10% biên chế gắn với giao quyền tự chủ tài chính để hạ tỷ trọng chi hành chính xuống dưới 12%; tăng cường thanh tra định kỳ 100% đơn vị nhằm phát hiện và thu hồi triệt để các khoản chi sai định mức.

Kết luận

  • Phân tích toàn diện bức tranh chi thường xuyên tại huyện Tân Châu giai đoạn 2018 - 2020 với quy mô chi tăng từ 296,266 tỷ đồng lên 379,960 tỷ đồng, đồng thời tỷ trọng chi thường xuyên giảm từ 82,42% xuống 70,56%.
  • Nhận diện chi tiết cơ cấu phân bổ ngân sách, chỉ rõ giáo dục đào tạo chiếm tỷ trọng cao nhất với 39,88% và quản lý hành chính chiếm 16,85% tổng chi ngân sách toàn huyện.
  • Đánh giá khách quan bốn khâu trong chu trình ngân sách tại 45 đơn vị dự toán, phát hiện rõ các rào cản về định mức chi con người chiếm tới 82% trong ngành giáo dục và tình trạng dự toán mang tính bình quân cơ học.
  • Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ gắn với lộ trình tinh giản 10% biên chế sự nghiệp, số hóa 100% quy trình qua TABMIS và giảm tỷ trọng chi hành chính xuống dưới 12% vào năm 2025.
  • Cung cấp luận cứ khoa học và giải pháp thực chứng sắc bén, làm tài liệu định hướng thực thi chính sách tài khóa cho huyện Tân Châu và các địa bàn biên giới tương đồng trên toàn quốc.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã hoàn thiện hệ thống giải pháp quản lý tài chính công sát với đặc thù kinh tế biên giới. Kế hoạch tiếp theo giai đoạn 2021 - 2023 là chuẩn hóa định mức phân bổ chi theo kết quả đầu ra, hướng tới hoàn thành toàn diện mục tiêu chuyển đổi số và tinh gọn bộ máy trước năm 2025. Các cơ quan quản lý và đơn vị sử dụng ngân sách cần khẩn trương tham khảo, áp dụng đồng bộ các giải pháp nhằm nâng cao kỷ luật tài khóa và tối ưu hóa nguồn lực nhà nước.