Tổng quan nghiên cứu

Quản lý tài chính công đối với lĩnh vực giáo dục và đào tạo đóng vai trò cốt lõi trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực bền vững tại các địa bàn miền núi đặc biệt khó khăn. Được thành lập theo Nghị quyết số 890/NQ-UBTVQH13 ngày 11/3/2015 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, huyện Ia H'Drai (tỉnh Kon Tum) sở hữu diện tích tự nhiên 98.021,81 ha với đường biên giới giáp Campuchia dài 76,4 km. Trong giai đoạn 2016–2020, tổng chi ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện đã tăng từ 139.479 triệu đồng lên 249.937 triệu đồng, trong đó nguồn kinh phí chi thường xuyên cho sự nghiệp giáo dục luôn chiếm tỷ trọng chi phối trong tổng cơ cấu chi sự nghiệp công cộng của địa phương.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu kinh phí giáo dục ngày càng tăng với nguồn thu ngân sách tại chỗ còn hạn hẹp (thu ngân sách huyện năm 2020 đạt khoảng 262.848 triệu đồng, phần lớn phụ thuộc trợ cấp cân đối từ cấp trên). Mục tiêu của đề tài nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng chu trình quản lý chi ngân sách cho giáo dục giai đoạn 2016–2020, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi hoàn thiện công tác quản lý tài chính sự nghiệp giáo dục đến năm 2025.

Nghiên cứu được giới hạn không gian tại 3 xã biên giới của huyện Ia H'Drai và toàn bộ các cơ sở giáo dục từ bậc mầm non đến trung học cơ sở trực thuộc Phòng Giáo dục và Đào tạo quản lý. Kết quả nghiên cứu cung cấp căn cứ thực tiễn giúp địa phương cắt giảm tối thiểu 10% đến 15% các khoản chi sai quy định, nâng cao chỉ số minh bạch ngân sách và chuẩn hóa 100% hồ sơ kế toán trường học theo tiêu chuẩn hiện hành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết tài chính công hiện đại và lý thuyết quản lý nhà nước về kinh tế của các học giả như Phan Huy Đường (2017), Đặng Văn Du và Bùi Tiến Hanh (2018). Các lý thuyết này khẳng định giáo dục là loại hàng hóa công cộng có tính ngoại ứng tích cực cao, đòi hỏi nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo trong phân bổ nguồn lực.

Khung lý thuyết của đề tài tập trung vào 4 khái niệm then chốt: Ngân sách nhà nước, chi thường xuyên ngân sách nhà nước, chi ngân sách cho sự nghiệp giáo dục, và chu trình quản lý chi thường xuyên qua 4 khâu (lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán ngân sách, và thanh tra kiểm tra). Nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt 3 nguyên tắc quản lý tài chính công: quản lý theo dự toán được phê duyệt, nguyên tắc chi tiêu tiết kiệm hiệu quả, và nguyên tắc kiểm soát chi trực tiếp qua Kho bạc Nhà nước. Đồng thời, hệ thống pháp lý làm căn cứ bao gồm Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, Nghị định số 43/2006/NĐ-CP, Nghị định số 16/2015/NĐ-CP và Thông tư số 62/2020/TT-BTC của Bộ Tài chính hướng dẫn kiểm soát chi đối với đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ tài chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp toàn diện từ báo cáo quyết toán tài chính của Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước Ia H'Drai, Chi cục Thống kê huyện và các văn kiện Đại hội Đảng bộ huyện giai đoạn 2016–2020 với chuỗi dữ liệu 5 năm liên tục.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa bằng bảng hỏi cấu trúc theo thang đo Likert 5 bậc (từ 1: Rất không đồng ý đến 5: Rất đồng ý). Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 100 phiếu điều tra, được thực hiện trong mốc thời gian từ ngày 15/10/2021 đến ngày 15/11/2021. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên thuận lợi được áp dụng dựa trên danh sách chính thức do Ủy ban nhân dân huyện Ia H'Drai cung cấp, phân bổ cụ thể: 25 cán bộ công chức thuộc Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân huyện, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Phòng Giáo dục và Đào tạo; 75 cán bộ quản lý, công chức, viên chức và nhân viên kế toán tại các xã cùng các đơn vị trường học trực thuộc.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả và so sánh kết hợp xử lý trên phần mềm Excel là nhằm mô tả rõ nét quy mô, cơ cấu biến động của từng khoản mục chi, đồng thời lượng hóa chính xác mức độ đồng thuận của cán bộ cơ sở đối với từng khâu quản lý, đảm bảo tính khách quan và khoa học cho các kết luận thực tiễn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu tài chính giai đoạn 2016–2020 cho thấy quy mô chi ngân sách huyện Ia H'Drai tăng trưởng bình quân trên 15,6%/năm, từ mức 139.479 triệu đồng năm 2016 lên 249.937 triệu đồng năm 2020, tăng 79,19%. Trong đó, 4 phát hiện quan trọng nhất về quản lý chi sự nghiệp giáo dục bao gồm:

Thứ nhất, cơ cấu chi thường xuyên cho giáo dục mất cân đối lớn khi nhóm chi cho con người (tiền lương, phụ cấp ưu đãi nghề, phụ cấp thu hút vùng biên giới đặc biệt khó khăn) chiếm từ 78% đến 82% tổng chi thường xuyên của các trường học. Nhóm chi hoạt động chuyên môn chỉ chiếm khoảng 12% đến 15%, còn lại 5% đến 7% dành cho mua sắm, sửa chữa nhỏ.

Thứ hai, công tác lập dự toán tại các đơn vị trường học còn mang tính hình thức, thời gian nộp dự toán thường chậm từ 10 đến 15 ngày so với quy định của Phòng Tài chính - Kế hoạch. Kết quả khảo sát 100 cán bộ cho thấy điểm đánh giá mức độ sát thực của dự toán chỉ đạt trung bình 3,24/5 điểm.

Thứ ba, việc chấp hành dự toán xuất hiện tình trạng phải điều chỉnh, bổ sung kinh phí nhiều lần trong năm. Tỷ lệ đơn vị phải xin cấp bổ sung dự toán trong quý 1 và quý 2 hàng năm chiếm khoảng 40% tổng số trường học trên địa bàn.

Thứ tư, công tác thanh tra, kiểm tra tài chính chưa bao quát toàn diện. Bình quân mỗi năm chỉ thực hiện kiểm tra chuyên đề được khoảng 30% đến 40% số đơn vị trường học, chưa phát hiện và ngăn chặn triệt để tình trạng thanh quyết toán chứng từ mua sắm chưa đầy đủ hồ sơ pháp lý.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CƠ CẤU CHI THƯỜNG XUYÊN GIÁO DỤC IA H'DRAI             |
+-------------------------------------------------------------------------+
| [Chi cho con người: 80%] ==========> Lương, phụ cấp vùng biên giới      |
| [Chi chuyên môn: 14%]    ===> Giáo cụ, tập huấn, sách thiết bị          |
| [Mua sắm, sửa chữa: 6%]  => Bảo trì tài sản, thiết bị văn phòng         |
+-------------------------------------------------------------------------+

Thảo luận kết quả

Thực trạng phân bổ trên bắt nguồn từ đặc thù tự nhiên của huyện Ia H'Drai với 90,2% diện tích là đất lâm nghiệp, địa hình bị chia cắt bởi sông Sa Thầy và sông Sê San, dân cư thưa thớt với 11.000 dân phân bố rải rác. Do đó, định mức phân bổ ngân sách tính trên đầu học sinh chưa bù đắp đủ chi phí thực tế cho việc duy trì các điểm trường lẻ vùng sâu.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cơ cấu chi thường xuyên và bảng đối chiếu tăng trưởng ngân sách 5 năm, phản ánh rõ sự gia tăng gánh nặng chi lương khi quy mô lớp học tăng nhưng nguồn thu tại chỗ không đáp ứng kịp. So sánh với kinh nghiệm quản lý tại huyện Đăk Hà (tỉnh Kon Tum) và huyện Đăk R'Lấp (tỉnh Đắk Nông), huyện Ia H'Drai còn hạn chế trong việc giao quyền tự chủ tài chính theo Nghị định số 43/2006/NĐ-CP và Nghị định số 16/2015/NĐ-CP. Đội ngũ kế toán tại các trường học hầu hết là kiêm nhiệm hoặc trình độ trung cấp, cao đẳng, thiếu chứng chỉ bồi dưỡng kế toán công, dẫn đến tình trạng áp sai định mức chi công tác phí và chi hội nghị theo quy chế chi tiêu nội bộ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước cho sự nghiệp giáo dục huyện Ia H'Drai, luận văn đề xuất 5 nhóm giải pháp đồng bộ triển khai trong giai đoạn 2022–2025:

Thứ nhất, kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực đội ngũ kế toán trường học. Ủy ban nhân dân huyện phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo tiến hành rà soát, bố trí 100% vị trí kế toán chuyên trách có trình độ đại học chuyên ngành tài chính - kế toán tại các trường trong giai đoạn 2022–2023; tổ chức tối thiểu 02 khóa tập huấn nghiệp vụ mỗi năm cho khoảng 35 cán bộ, nhân viên kế toán.

Thứ hai, chuẩn hóa quy trình lập dự toán ngân sách từ cấp cơ sở. Phòng Tài chính - Kế hoạch hướng dẫn các trường áp dụng phương pháp lập dự toán theo kết quả đầu ra kết hợp với định mức số lượng học sinh thực tế; rút ngắn thời gian thẩm định dự toán xuống dưới 20 ngày làm việc và giảm tỷ lệ điều chỉnh dự toán phát sinh hàng năm xuống dưới 5%.

Thứ ba, siết chặt kỷ luật chấp hành dự toán và kiểm soát thanh toán qua Kho bạc Nhà nước. Kho bạc Nhà nước Ia H'Drai kiên quyết từ chối thanh toán 100% các khoản chi không có trong dự toán được duyệt hoặc chứng từ không hợp lệ; nâng tỷ lệ thanh toán không dùng tiền mặt qua tài khoản kho bạc lên mức 95% đối với các khoản chi mua sắm, sửa chữa.

Thứ tư, hiện đại hóa công tác quyết toán và ứng dụng công nghệ thông tin. Triển khai đồng bộ phần mềm kế toán hành chính sự nghiệp cho 100% cơ sở giáo dục trên địa bàn huyện trong năm 2023, đảm bảo số liệu báo cáo tài chính khớp đúng hoàn toàn giữa đơn vị sử dụng ngân sách, Phòng Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước trước ngày 31 tháng 1 năm sau.

Thứ năm, tăng cường tần suất thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm vi phạm. Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân huyện thành lập đoàn kiểm tra liên ngành thực hiện thanh tra định kỳ 100% các đơn vị trường học trong chu kỳ 2 năm một lần; công khai minh bạch kết luận thanh tra và truy thu dứt điểm 100% các khoản chi sai chế độ nộp về ngân sách nhà nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị ứng dụng thực tiễn và học thuật cao cho 4 nhóm đối tượng sau:

  1. Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên Phòng Tài chính - Kế hoạch, Phòng Giáo dục và Đào tạo: Sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo trực tiếp để xây dựng phương án phân bổ định mức dự toán chi thường xuyên, điều chỉnh quy chế phối hợp liên ngành và lập kế hoạch ngân sách trung hạn 3 năm cho ngành giáo dục cấp huyện.
  2. Ban giám hiệu và kế toán các trường công lập vùng cao: Vận dụng khung phân tích và các biểu mẫu quy chế chi tiêu nội bộ mẫu trong luận văn để tự kiểm soát định mức chi tiêu, lập bảng cân đối thu chi và hoàn thiện hồ sơ thanh quyết toán đạt chuẩn quy định của Kho bạc Nhà nước.
  3. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công: Kế thừa khung lý thuyết, bộ công cụ khảo sát Likert 5 bậc (N=100) và phương pháp phân tích số liệu tài chính địa phương để phát triển các đề tài nghiên cứu về quản lý tài chính công ở khu vực biên giới.
  4. Cơ quan hoạch định chính sách cấp tỉnh và Kho bạc Nhà nước cấp huyện: Tham khảo các kiến nghị chính sách để điều chỉnh hệ số phụ cấp thu hút, phụ cấp vùng miền và hoàn thiện quy trình kiểm soát chi trực tiếp phù hợp với đặc thù các huyện mới thành lập.

Câu hỏi thường gặp

Cơ cấu chi thường xuyên cho giáo dục tại huyện Ia H'Drai có điểm gì đặc thù?

Chi thường xuyên cho giáo dục tại huyện chiếm tỷ trọng lớn trong tổng ngân sách huyện (tổng chi tăng từ 139.479 triệu đồng lên 249.937 triệu đồng giai đoạn 2016–2020). Đặc thù lớn nhất là chi cho con người chiếm tới 78%–82% do các chính sách phụ cấp ưu đãi, phụ cấp biên giới cho giáo viên tại 3 xã vùng sâu.

Tại sao công tác lập dự toán chi tại các trường học ở Ia H'Drai thường xuyên phải điều chỉnh?

Nguyên nhân chủ yếu do việc dự báo biến động số lượng học sinh và giáo viên chưa sát thực tế; năng lực tổng hợp của cán bộ kế toán kiêm nhiệm còn hạn chế. Kết quả khảo sát 100 cán bộ cho thấy điểm đánh giá khâu lập dự toán chỉ đạt 3,24/5 điểm, dẫn đến 40% trường phải xin bổ sung kinh phí.

Việc kiểm soát chi trực tiếp qua Kho bạc Nhà nước mang lại lợi ích gì?

Nguyên tắc kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước giúp bảo đảm 100% khoản chi nằm trong danh mục dự toán được duyệt, ngăn chặn hành vi chi sai mục đích và nâng tỷ lệ thanh toán không dùng tiền mặt đạt trên 90%, giảm thiểu nguy cơ thất thoát vốn ngân sách.

Bài học kinh nghiệm từ huyện Đăk Hà và Đăk R'Lấp được áp dụng như thế nào?

Ia H'Drai tiếp thu mô hình khoán biên chế, phân khai ngân sách thành 2 nhóm tự chủ và không tự chủ của Đăk Hà, đồng thời học hỏi phương pháp xây dựng định mức phân bổ theo quy mô học sinh ưu tiên thứ tự nhóm chi từ huyện Đăk R'Lấp.

Đâu là giải pháp đột phá nhất để nâng cao hiệu quả chi ngân sách giáo dục tại địa bàn?

Giải pháp đột phá là chuẩn hóa 100% đội ngũ kế toán trường học có trình độ đại học chuyên ngành và ứng dụng phần mềm tài chính kế toán đồng bộ. Điều này giúp loại bỏ sai sót số liệu, tăng tốc độ lập báo cáo tài chính và hỗ trợ thanh tra đạt độ phủ 100% đơn vị.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước cho giáo dục tại một huyện biên giới đặc thù.
  • Đánh giá trung thực bức tranh tài chính huyện Ia H'Drai giai đoạn 2016–2020 với tốc độ tăng chi ngân sách 79,19%, chỉ rõ tỷ trọng chi cho con người chiếm trên 78%.
  • Xác định chính xác 4 hạn chế cốt lõi trong chu trình quản lý: dự toán thiếu chính xác, chấp hành lỏng lẻo, quyết toán chậm và thanh tra chưa thường xuyên.
  • Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp khả thi gắn liền với lộ trình cụ thể giai đoạn 2022–2025, định hướng đến năm 2030 cho Ủy ban nhân dân huyện Ia H'Drai.
  • Đóng góp nguồn tài liệu tham khảo thực chứng có giá trị cao cho công tác quản trị tài chính công tại các địa phương có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.

Các cơ quan quản lý nhà nước, phòng ban chuyên môn và các cơ sở giáo dục cần khẩn trương áp dụng khung giải pháp quản lý tài chính đồng bộ để tối ưu hóa nguồn lực ngân sách, tạo nền tảng vững chắc nâng cao chất lượng giáo dục vùng biên giới Tây Nguyên.