Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước là nhiệm vụ trọng tâm nhằm duy trì sự vận hành ổn định của bộ máy hành chính, bảo đảm an sinh xã hội và củng cố an ninh quốc phòng tại địa phương. Tại huyện miền núi Đông Giang, tỉnh Quảng Nam – địa bàn có diện tích tự nhiên 821,85 km2 với 10 xã và 01 thị trấn – quy mô kinh tế còn nhiều khó khăn, đời sống nhân dân chủ yếu dựa vào sản xuất nông lâm nghiệp. Trong giai đoạn 2014-2018, tổng chi ngân sách địa phương đã tăng từ 349,51 tỷ đồng năm 2014 lên mức 649,68 tỷ đồng vào năm 2018. Trong đó, chi thường xuyên luôn chiếm tỷ trọng chi phối trong tổng chi cân đối ngân sách, tăng từ 175,02 tỷ đồng lên 289,13 tỷ đồng.

Vấn đề nghiên cứu then chốt xuất phát từ thực trạng nguồn thu nội bộ của huyện Đông Giang còn rất hạn chế, nguồn thu bổ sung từ ngân sách cấp trên luôn chiếm từ 60,07% đến 73,86% tổng thu ngân sách địa phương. Áp lực cân đối nguồn lực để vừa đáp ứng nhiệm vụ quản lý nhà nước, vừa duy trì các dịch vụ sự nghiệp công thiết yếu như giáo dục cho hơn 6.000 học sinh và y tế với 12 cơ sở khám chữa bệnh là thách thức vô cùng lớn.

Mục tiêu của nghiên cứu nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước cấp huyện, phân tích sâu thực trạng quản lý ngân sách huyện Đông Giang giai đoạn 2014-2018, từ đó nhận diện những kết quả đạt được, các mặt hạn chế và nguyên nhân cốt lõi. Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ có tính khả thi cao nhằm hoàn thiện công tác quản lý chi thường xuyên đến năm 2025. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, giúp chính quyền địa phương tối ưu hóa phân bổ nguồn lực, nâng cao tỷ lệ tiết kiệm chi ngân sách từ 5% đến 10% mỗi năm và thiết lập kỷ cương tài chính vững chắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại và lý thuyết quản lý chi tiêu công theo kết quả đầu ra. Chi thường xuyên ngân sách nhà nước cấp huyện được định nghĩa là các khoản chi nhằm thực hiện nhiệm vụ duy trì hoạt động thường xuyên của bộ máy chính quyền địa phương, các cơ quan Đảng, tổ chức chính trị - xã hội, đơn vị sự nghiệp công lập và thực hiện các chính sách an sinh xã hội trên địa bàn.

Theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, chu trình quản lý chi thường xuyên bao gồm bốn khâu liên hoàn: lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán ngân sách, và công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm. Quá trình quản lý phải tuân thủ nghiêm ngặt ba nguyên tắc căn bản:

  • Nguyên tắc quản lý theo dự toán: Mọi khoản chi chỉ được thực hiện khi có trong dự toán được Hội đồng nhân dân phê chuẩn.
  • Nguyên tắc tiết kiệm, hiệu quả: Luôn tính toán tối ưu hóa chi phí đầu vào để đạt kết quả đầu ra cao nhất, đồng thời duy trì khoản dự phòng ngân sách bắt buộc từ 2% đến 5% tổng chi ngân sách.
  • Nguyên tắc chi trả trực tiếp qua Kho bạc Nhà nước: Thực hiện theo Thông tư 161/2012/TT-BTC, bảo đảm tiền từ ngân sách được thanh toán trực tiếp đến người thụ hưởng hoặc nhà cung cấp dịch vụ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện từ các báo cáo quyết toán thu chi ngân sách, báo cáo tổng kết tình hình kinh tế - xã hội hàng năm của Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Đông Giang, Kho bạc Nhà nước huyện Đông Giang, Chi cục Thống kê huyện và Sở Tài chính tỉnh Quảng Nam trong giai đoạn 5 năm từ năm 2014 đến năm 2018.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thực hiện khảo sát toàn bộ 67 đơn vị sử dụng ngân sách trên địa bàn huyện Đông Giang, bao gồm 16 phòng ban chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân huyện, 11 Ủy ban nhân dân xã và thị trấn, 28 trường học các cấp và 12 cơ quan thuộc khối Đảng, Mặt trận và đoàn thể. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được lựa chọn nhằm bảo đảm tính bao quát 100% đối tượng thụ hưởng ngân sách cấp huyện, phản ánh trung thực mọi khía cạnh quản lý chi mà không bị sai lệch mẫu.

Phương pháp phân tích số liệu kết hợp giữa phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh chuỗi thời gian định lượng và phương pháp phân tích tổng hợp định tính. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm lượng hóa chính xác tốc độ tăng trưởng, tỷ trọng cơ cấu khoản mục chi qua từng năm, đồng thời đánh giá đối chiếu với các định mức, tiêu chuẩn của Nhà nước. Timeline nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng giai đoạn 2014-2018 và xây dựng tầm nhìn định hướng giải pháp tài khóa đến năm 2025.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô chi thường xuyên ngân sách huyện Đông Giang tăng trưởng liên tục qua các năm. Năm 2014, chi thường xuyên đạt 175,02 tỷ đồng, đến năm 2016 tăng lên 206,81 tỷ đồng và chạm mốc 289,13 tỷ đồng vào năm 2018, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân trên 13,3%/năm. Chi thường xuyên luôn chiếm tỷ trọng chủ đạo trong tổng chi cân đối ngân sách địa phương, dao động từ 58,65% năm 2018 đến 63,85% năm 2014, vượt xa chi đầu tư phát triển (năm 2014 chỉ đạt 56,69 tỷ đồng và năm 2018 là 114,00 tỷ đồng).

Thứ hai, cơ cấu thu ngân sách địa phương thể hiện sự phụ thuộc rất lớn vào trợ cấp cấp trên. Trong tổng thu ngân sách địa phương năm 2014 là 417,64 tỷ đồng, thu bổ sung từ ngân sách tỉnh và trung ương chiếm 308,47 tỷ đồng (73,86%). Đến năm 2018, dù tổng thu tăng lên 668,37 tỷ đồng và thu cân đối tại chỗ đạt 266,68 tỷ đồng, số thu trợ cấp bổ sung vẫn chiếm tới 401,46 tỷ đồng (chiếm 60,07%). Điều này tạo ra áp lực tài khóa lớn đối với việc chủ động điều hành các khoản chi thường xuyên tại địa phương.

Thứ ba, chất lượng nguồn nhân lực làm công tác quản lý tài chính kế toán tại 67 đơn vị dự toán còn bộc lộ nhiều bất cập. Số liệu thống kê năm 2018 cho thấy đội ngũ gồm 67 cán bộ quản lý tài chính có cơ cấu trình độ: trình độ trung cấp chiếm 28% (19 người), trình độ cao đẳng chiếm 33% (22 người), trình độ đại học chiếm 31% (21 người) và trình độ sau đại học chỉ đạt 7% (5 người). Tỷ lệ cán bộ chưa qua đào tạo đại học chính quy còn chiếm tới 61%, gây khó khăn trong việc tiếp cận các chuẩn mực kế toán công và ứng dụng công nghệ thông tin.

Thứ tư, công tác lập và chấp hành dự toán vẫn còn tình trạng phát sinh bổ sung ngoài dự toán. Năm 2014, số chi bổ sung ngoài dự toán là một khoản đáng kể và kéo dài qua các năm tiếp theo, xuất phát từ việc các đơn vị cơ sở lập dự toán ban đầu chưa sát với nhiệm vụ thực tế và biến động giá cả thị trường.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của việc chi thường xuyên tăng cao và chiếm tỷ trọng lớn là do đặc thù huyện miền núi vùng cao với 6.781 hộ dân (25.388 nhân khẩu), mật độ thưa thớt 31 người/km2. Đời sống người dân đa phần là đồng bào Cơ tu, tỷ lệ hộ nghèo năm 2018 vẫn ở mức 2.043 hộ. Do đó, ngân sách nhà nước phải gánh vác các chính sách an sinh xã hội, duy trì hoạt động của 12 cơ sở y tế với 95 giường bệnh và bảo đảm cơ sở vật chất cho 6.025 học sinh tại 28 trường học trên địa bàn.

So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các huyện miền núi như Bắc Trà My hay khu vực Tây Nguyên, tình trạng mất cân đối thu - chi và chi thường xuyên áp đảo chi đầu tư là hiện tượng phổ biến tại các đơn vị hành chính cấp huyện vùng khó khăn. Tuy nhiên, điểm hạn chế riêng tại Đông Giang là khâu kiểm soát thanh toán và quyết toán đôi lúc còn chậm trễ do năng lực kế toán cơ sở chưa đồng đều.

Dữ liệu nghiên cứu này có thể được trình bày một cách trực quan qua biểu đồ đường kết hợp cột (combo chart) để mô tả tốc độ tăng trưởng chi thường xuyên đặt cạnh tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm địa phương, kết hợp với bảng ma trận cơ cấu chi tiêu ngân sách giai đoạn 2014-2018. Cách trực quan hóa này giúp các nhà hoạch định chính sách nhận diện rõ xu hướng dịch chuyển ngân sách và các điểm nghẽn chi tiêu qua từng năm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước huyện Đông Giang, hệ thống giải pháp cụ thể được xây dựng cho giai đoạn đến năm 2025 gồm:

  1. Đổi mới và nâng cao chất lượng công tác lập dự toán ngân sách: Phòng Tài chính - Kế hoạch chủ trì hướng dẫn 67 đơn vị dự toán lập dự toán bám sát định mức tiêu chuẩn kinh tế - kỹ thuật thực tế và chỉ số giá tiêu dùng. Đặt mục tiêu giảm tỷ lệ phát sinh bổ sung ngân sách ngoài dự toán xuống dưới 5% mỗi năm từ năm 2022 đến năm 2025.

  2. Tăng cường kỷ luật chấp hành ngân sách và kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước: Kho bạc Nhà nước huyện Đông Giang thực hiện kiểm soát nghiêm ngặt 100% hồ sơ chi thường xuyên, kiên quyết từ chối thanh toán đối với các chứng từ sai chế độ hoặc vượt định mức quy định. Đẩy mạnh áp dụng dịch vụ công trực tuyến cấp độ 4, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ thanh toán xuống dưới 24 giờ kể từ năm 2021.

  3. Chuẩn hóa quy trình quyết toán và thẩm định báo cáo tài chính: Ủy ban nhân dân huyện chỉ đạo Phòng Tài chính - Kế hoạch thiết lập lịch trình thẩm định quyết toán chi tiết, bảo đảm 100% đơn vị dự toán nộp báo cáo quyết toán đúng biểu mẫu và hoàn thành công tác quyết toán trước ngày 31 tháng 5 hàng năm.

  4. Tăng cường thanh tra, kiểm tra định kỳ và xử lý nghiêm vi phạm: Thanh tra huyện phối hợp Phòng Tài chính - Kế hoạch tiến hành thanh tra tài chính tối thiểu 20% đến 25% số đơn vị sử dụng ngân sách mỗi năm. Đặt mục tiêu phát hiện, ngăn chặn kịp thời và thu hồi 100% các khoản tiền chi sai mục đích vào ngân sách nhà nước trong giai đoạn 2021-2025.

  5. Nâng cao năng lực chuyên môn và đạo đức công vụ cho cán bộ tài chính: Phòng Nội vụ phối hợp Phòng Tài chính tổ chức tập huấn chuyên sâu hàng năm, phấn đấu nâng tỷ lệ cán bộ quản lý tài chính có trình độ đại học và sau đại học từ mức 38% năm 2018 lên trên 70% vào năm 2025, bảo đảm làm chủ các phần mềm quản lý ngân sách hiện đại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn giá trị dành cho các nhóm đối tượng:

  • Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên Phòng Tài chính - Kế hoạch cấp huyện: Cung cấp khung đánh giá thực tiễn và phương pháp lập dự toán chi tiêu công sát thực tế, giúp tối ưu hóa công tác phân bổ ngân sách cho 11 xã, thị trấn và các phòng ban chuyên môn.
  • Cán bộ kiểm soát chi thuộc hệ thống Kho bạc Nhà nước: Cung cấp bài học kinh nghiệm về quy trình kiểm soát chứng từ, phương pháp đối chiếu số liệu và các giải pháp hạn chế rủi ro thất thoát ngân sách trong thanh toán công.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp định tính đối với đề tài quản lý tài chính công tại các địa bàn miền núi có tỷ lệ trợ cấp ngân sách trên 60%.
  • Thủ trưởng và kế toán viên tại các đơn vị sự nghiệp công lập (trường học, trạm y tế): Nắm vững các quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, từ đó xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ minh bạch và nâng cao chất lượng hồ sơ quyết toán hàng năm.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao chi thường xuyên ngân sách huyện Đông Giang lại tăng nhanh trong giai đoạn 2014-2018?

Chi thường xuyên tăng từ 175,02 tỷ đồng năm 2014 lên 289,13 tỷ đồng năm 2018 (tăng bình quân hơn 13,3%/năm) chủ yếu do việc điều chỉnh tăng lương cơ sở theo lộ trình của Chính phủ, mở rộng quy mô mạng lưới giáo dục cho 6.025 học sinh và gia tăng các khoản chi bảo đảm an sinh xã hội cho 2.043 hộ nghèo tại địa bàn miền núi.

Mức độ phụ thuộc ngân sách của huyện Đông Giang vào cấp trên là bao nhiêu?

Nguồn thu ngân sách địa phương huyện phụ thuộc rất lớn vào trợ cấp cấp trên, chiếm 308,47 tỷ đồng trên tổng thu 417,64 tỷ đồng năm 2014 (chiếm 73,86%) và đạt 401,46 tỷ đồng trên tổng thu 668,37 tỷ đồng năm 2018 (chiếm 60,07%). Nguồn thu tự chủ tại chỗ tăng trưởng nhưng chưa đủ bù đắp nhu cầu chi.

Đội ngũ cán bộ quản lý tài chính tại huyện Đông Giang có điểm hạn chế gì nổi bật?

Nghiên cứu trên toàn bộ 67 cán bộ quản lý tài chính tại 67 đơn vị dự toán cho thấy trình độ đại học chỉ đạt 31% (21 người), sau đại học đạt 7% (5 người), trong khi trình độ trung cấp và cao đẳng chiếm tới 61% (41 người). Sự thiếu hụt nhân lực trình độ cao ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng lập dự toán và quyết toán.

Kho bạc Nhà nước huyện Đông Giang đóng vai trò gì trong quản lý chi thường xuyên?

Kho bạc Nhà nước huyện thực hiện chức năng kiểm soát chi trực tiếp theo Thông tư 161/2012/TT-BTC, bảo đảm 100% các khoản chi nằm trong dự toán được duyệt, có đủ hồ sơ, chứng từ hợp pháp và đúng định mức trước khi xuất quỹ, đồng thời kiên quyết từ chối thanh toán các khoản chi sai quy định.

Mục tiêu trọng tâm trong hoàn thiện quản lý chi thường xuyên của huyện đến năm 2025 là gì?

Mục tiêu trọng tâm là giảm tỷ lệ phát sinh chi ngoài dự toán xuống dưới 5%, nâng tỷ lệ cán bộ tài chính có trình độ đại học trở lên lên trên 70%, bảo đảm 100% đơn vị nộp quyết toán đúng thời hạn trước ngày 31 tháng 5 và thực hiện dịch vụ công trực tuyến kho bạc cấp độ 4 đạt 100%.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc khung lý luận và chuẩn mực pháp lý về quản lý chi thường xuyên ngân sách nhà nước cấp huyện theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.
  • Nghiên cứu phản ánh thực trạng tài khóa huyện Đông Giang giai đoạn 2014-2018, ghi nhận quy mô chi thường xuyên tăng từ 175,02 tỷ đồng lên 289,13 tỷ đồng, chiếm trên 58% tổng chi cân đối ngân sách.
  • Luận văn đã chỉ rõ các điểm nghẽn căn bản: sự phụ thuộc lớn vào nguồn bổ sung từ ngân sách cấp trên (chiếm trên 60%), tình trạng phát sinh bổ sung ngoài dự toán và cơ cấu cán bộ tài chính có 61% dưới trình độ đại học.
  • Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ và có tính khả thi cao nhằm chuẩn hóa công tác lập dự toán, chấp hành, quyết toán và thanh tra tài chính đến năm 2025.
  • Đóng góp nguồn cứ liệu khoa học và thực tiễn tin cậy, giúp nâng cao hiệu quả chi tiêu công và thực hành tiết kiệm tại các huyện miền núi.

Kế hoạch hành động tiếp theo đòi hỏi chính quyền địa phương bắt tay ngay vào việc rà soát định mức chi tiêu, ứng dụng triệt để công nghệ số trong quản lý ngân sách từ năm 2021 đến năm 2025. Các nhà quản trị tài chính công và cán bộ kế toán tại cơ sở cần chủ động áp dụng các khuyến nghị từ luận văn để tối ưu hóa nguồn lực tài khóa, phục vụ đắc lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững của địa phương.