Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN HỌC TẬP CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Nghiên cứu về tư vấn cho học sinh trong nhà trường đã được đề cập nghiên cứu trong các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới. Bàn về những nghiên cứu về tư vấn cho người học có thể kế đến những nghiên cứu như sau: Đầu thế kỷ 20, tác giả Carl Roger có tầm ảnh hưởng rất lớn, là nhà tâm lý học, tâm lý trị liệu hàng đầu, đưa ngành tư vấn tâm lý lên địa vị quan trọng với phương pháp tư vấn thân chủ trọng tâm và học trò là trung tâm trong tư vấn học tập.
Theo tác giả, tư vấn học tập trong các nhà trường nhằm lắng nghe, động viên giúp đỡ giải quyết các khó khăn trong học tập và chia sẻ tâm tư tình cảm, giải toả stress, cải thiện môi trường giáo dục, con người nhân ái, nhân văn được tôn trọng. Tư vấn học tập bắt đầu được nâng lên từ mục tiêu tập trung phát triển nghề nghiệp sang tập trung vào các vấn đề cá nhân và xã hội của học sinh, sinh viên, song song với sự lớn mạnh của các trào lưu nâng cao pháp quyền xã hội và dân sự ở Mỹ [37]. Trên thế giới vấn đề TVHT đã được đề cập nhiều trong các hội thảo hay công trình khoa học. Những lý thuyết bài bản của hoạt động TVHT được đề cập trong Tạp chí Hiệp hội TVHT quốc gia Mỹ (viết tắt là NACADA - National Academic Adviring Association).
Vai trò của hoạt động này đã được khẳng định ngay trên trang bìa số đầu tiên của Tạp chí, John H. Borgard (1981): Chúng ta cần một cái gì nhiều hơn để hoạt động. TVHT không chỉ hỗ trợ cho việc giảng dạy và nghiên cứu, mà còn đạt được chức năng giáo dục thật sự hơn. “Một cái gì đó nhiều hơn chính là nền tảng lý thuyết tiếp cận cho hoạt động của TVHT”.
Tác giả nhấn mạnh vai trò của hoạt động TVHT trong việc nâng cao chất lượng giáo dục trong các trường THPT [38]. 6 TVHT có vai trò quan trọng đối với sự thành công trong quá trình học tập của học sinh. Các nhà nghiên cứu trên thế giới luôn quan tâm đến việc xây dựng một nền tảng vững chắc để hoạt động TVHT có cơ sở hoạt động và hoạt động một cách hiệu quả. Tuy nhiên, Hiệp hội TVHT Quốc gia Hoa Kỳ, Creamer (2000) đã khẳng định “Hiện tại vẫn chưa có một lý thuyết chính thống riêng nào cho hoạt động TVHT” trong cuốn “Sổ tay cho TVHT”.
Những cách thức mà một TVHT cần phải làm để có thể tương tác hiệu quả với người học, để tạo cho họ một niềm tin, tâm lí mang tính tích cực trong học tập, phát triển bản thân và xã hội đã được Hiệp hội TVHT Quốc gia Hoa Kỳ tập trung, làm rõ (dẫn theo [37]). Những lý thuyết mang tính liên ngành thuộc nhiều ngành khoa học khác nhau: Khoa học phát triển, khoa học trong lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn,. đều có tác dụng hỗ trợ cho hoạt động của đội ngũ TVHT. Với sự tiếp cận mang tính đa chiều này, các TVHT sẽ biết được nhiều vấn đề của người học như: Đặc điểm tâm, sinh, lí của học sinh, sự tương tác xã hội của học sinh,.
Những lý thuyết đem lại hiệu quả cho công tác TVHT là lý thuyết tâm lí - xã hội của con người, thuyết phát triển văn hóa xã hội, thuyết phát triển nhu cầu,. có thể khẳng định rằng, hoạt động TVHT khá phức tạp. Bởi vậy, sự vận dụng một cách linh hoạt các lí thuyết là một yêu cầu cơ bản. Các nhà nghiên cứu còn sử dụng các lý thuyết ứng dụng trong giáo dục quản lý, trong công tác tham vấn,.
tất cả những điều đó sẽ giúp cho các TVHT có điều kiện tiếp cận với học sinh trên nhiều phương diện khác nhau. Đồng thời, các TVHT cũng cần đặc biệt lưu tâm đến quá trình xã hội hóa cá nhân người học. Quá trình đó liên quan chặt chẽ đến các vấn đề như: Sắc tộc, tôn giáo, giới tính, người đồng tính,. Những vấn đề này đã trở thành các nhân tố góp phần đa dạng hóa các nhóm học sinh (dẫn theo [35]).
Những lý thuyết phát triển liên quan đến hoạt động của TVHT rất đa dạng. Nhà nghiên cứu Hendy (1999) cho rằng những lý thuyết ấy là quá nhiều. Ông cũng khẳng định sự đa dạng về lượng ấy nhưng vẫn đưa đến một cách hiểu chung 7 nhất về hoạt động TVHT trong nhà trường. Giáo viên cần có sự vận dụng một cách linh hoạt các lý thuyết đó sao cho phù hợp với các môi trường hoạt động khác nhau (dẫn theo [39]).
Một số nghiên cứu ở trong nước Tư vấn học tập là vấn đề không còn xa lạ với các nước phát triển nhưng ở Việt Nam, đây còn là một vấn đề mới và đang nhận được nhiều sự quan tâm, nghiên cứu và tìm hiểu từ nhiều phía. Những công trình nghiên cứu về công tác TVHT ở Việt Nam hiện nay chủ yếu được công bố thông qua các bài báo, tham luận tại các Hội nghị, hội thảo ở trong nước. Cùng với đó, là những kinh nghiệm mà chúng ta học tập từ nước ngoài, cụ thể như sau: - Tác giả Ngô Minh Huy đăng trên kỷ yếu Hội thảo khoa học: “Hỗ trợ tâm lý cho học sinh, sinh viên” do Hội khoa học tâm lý - giáo dục tỉnh Đồng Nai tổ chức tại bệnh viện Tâm thần II (18-12-2007), tác giả có giới thiệu sơ lược về lịch sử ngành tư vấn học tập trên thế giới và ở Việt Nam. Tác giả còn đề cập đến một số vấn đề thực tiễn như nhà tư vấn tập cần phải làm gì, ai có thể làm tư vấn học tập trong các trường phổ thông và vấn đề phát triển tư vấn học học tập [20].
Kỷ yếu Hội thảo “Nhu cầu tư vấn học tập ở các trường THPT tại TP Hồ Chí Minh hiện nay”, Viện nghiên cứu giáo dục, ĐH Sư phạm TP HCM, năm 2003, bao gồm các bài tham luận, báo cáo khoa học của các nhà khoa học giáo dục, các chuyên gia tư vấn… Các bài viết đã trình bày khá rõ thực trạng nhu cầu tư vấn học tập ở các trường THPT trên địa bàn TP HCM, từ đó đưa ra một số nguyên nhân và các giải pháp định hướng cơ bản (dẫn theo [23]). Năm 2011 trường Đại học Cần Thơ cũng tổ chức một Hội nghị có liên quan đến công tác TVHT với tên gọi “Nâng cao vai trò của TVHT”. Những vấn đề về: vai trò, chức năng, nhiệm vụ, thuận lợi, khó khăn, yêu cầu của đội ngũ CVHT đã được Hội nghị tập trung bàn luận và trong Hội nghị cũng đưa ra một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động TVHT (dẫn theo [32]). 8 Tác giả Nguyễn Bá Đạt “Về tư vấn tâm lý - hướng nghiệp ở trường THPT”, Tạp chí giáo dục - Bộ GD-ĐT, số 63 (7/2003), trình bày về các vấn đề có liên quan tới tâm lý và hướng nghiệp của học sinh THPT [11].
Tác giả Nguyễn Phương Hoa “Cần có các chuyên viên tâm lý trong trường học” đăng trên Tạp chí Tâm lý học - Viện Tâm lý học, TT KHXH-NVQG, số 9 (9/2002) nêu ra một số khó khăn về tâm lý mà học sinh thường gặp từ đó đề xuất các giải pháp cụ thể trong đó có lưu ý đến việc cần thiết phải có các chuyên viên tâm lý trong trường học nhằm giúp học sinh giải quyết các thắc mắc và khó khăn gặp phải, từ đó nâng cao chất lượng học tập cho học sinh trong các nhà trường [18]. Tác giả Trần Thị Minh Đức và Đỗ Hoàng “Tham vấn học đường - nhìn từ góc độ giới” đăng trên Tạp chí Tâm lý học, số 11 (11/2006), đây là một bài viết có giá trị xung quanh vấn đề tư vấn học đường nhìn từ góc độ giới, trong đó tác giả đã chỉ ra những nét khác biệt cơ bản trong tâm lý của học sinh nam và nữ. Từ đó có cách tư vấn học tập cho phù hợp với từng đối tượng học sinh [9]. Sau giai đoạn bắt đầu, lí thuyết về TVHT ngày càng được bàn đến nhiều hơn.
Điều này được minh chứng bằng sự ra đời của các công trình nghiên cứu như: - Trong cuốn sách “Tư vấn tâm lý học đường”, tác giả Nguyễn Thị Oanh (Xuất bản 10/2007). Tác giả đã nhấn mạnh đến vai trò của giáo viên trong việc giải đáp những vấn đề khó khăn trong đời sống gia đình, tình bạn, tình yêu, học tập và định hướng nghề nghiệp… để giúp các em tự khám phá và làm chủ bản thân. Thông qua đó giúp học sinh nhận thức được vai trò, động cơ học tập, từ đó nâng cao được chất lượng giáo dục trong các nhà trường [27]. - Tác giả Trần Thị Minh Đức (2012) đã thực hiện đề tài nghiên cứu đặc biệt cấp đại học Quốc gia tại trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội về công tác TVHT trong hai năm từ tháng 4/2010 đến tháng 4/2012 là: “Xây dựng mô hình hoạt động của CVHT trong đào tạo tín chỉ ở trường đại học Việt Nam”.
Đề tài được thực hiện với sự kết hợp của đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội với Trung tâm nghiên cứu về phụ nữ của đại học Quốc gia Hà Nội. 9 Tác giả nhấn mạnh vai trò của công tác tư vấn học tập cho học sinh. Dựa trên các lí thuyết tiếp cận và các mô hình TVHT của các trường đại học trên thế giới, đề tài đã xác định mục tiêu, phương thức hoạt động của TVHT trong hệ thống đào tạo tín chỉ ở Việt Nam. Những đề xuất về việc xây dựng mô hình TVHT được xem là trọng tâm nghiên cứu của đề tài này [10].
Ngoài ra phải kế đến một số công trình luận văn thạc sĩ về hoạt động tư vấn học tập như sau: Năm 2013, tác giả Trương Thị Vân Lý đã phân tích kĩ lưỡng về hoạt động của TVHT trên phương diện quản lí trong luận văn thạc sĩ của mình với đề tài: “Quản lí công tác CVHT trong đào tạo theo HCTC ở Học viện Tài chính”. Trong luận văn này, tác giả đã xây dựng hệ thống lí thuyết vững chắc về TVHT ở nhiều bình diện khác nhau. Thực trạng quản lí công tác TVHT trong đào tạo theo ở Học viện Tài chính đã được phân tích cẩn thận và chi tiết. Từ đó, những biện pháp quản lí công tác TVHT tại trường Học viện Tài chính đã được tác giả luận văn nêu ra [25].