Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC PHÒNG NGỪA BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới BLHĐ là một vấn nạn xảy ra ở hầu hết các nước trên thế giới với tính chất và mức độ khác nhau. BLHĐ không phải là một chủ đề mới, hiện nay dưới sự hỗ trợ của các thiết bị thông minh và mạng xã hội tình trạng này được biết đến ngày càng nhiều hơn thông qua việc phát tán những clip học sinh ẩu đả, hiếp đáp lẫn nhau.
Tình trạng bạo lực trong trường học được các nhà nghiên cứu phương Tây và Mỹ đặc biệt quan tâm. Theo một công bố mới đây của Hiệp hội Giáo dục quốc gia Mỹ, tình trạng bạo lực học đường với các con số đáng quan ngại: BLHĐ ảnh hưởng đến 1/3 HS từ lớp 6 đến lớp 10; 28% HS Mỹ từ lớp 6 - 9 từng chịu BLHĐ, trong khi đó HS từ lớp 10 - 12 là 20%; 30% thanh thiếu niên thừa nhận từng bắt nạt người khác; gần 70% trong số HS bị bạo hành đều nói rằng nhà trường đã không có biện pháp thiết thực đối với tình trạng này và chỉ có 20 - 30% HS bị bắt nạt thường thông báo cho người lớn về sự việc. Điều đáng buồn 9/10 thanh thiếu niên thuộc LGBT (đồng tính) bị bạo hành bằng lời nói tại trường trong năm 2012 nhằm vào giới tính của họ. Những nghiên cứu gần đây ở Mỹ đã chỉ ra rằng cứ 7 phút lại có một trẻ em bị bắt nạt.
Cứ 4 trẻ lại có một trẻ thừa nhận từng bắt nạt trẻ khác. Một cuộc thăm dò thực hiện ở trẻ có độ tuổi 12 - 17 cho kết quả các em đều thừa nhận bạo lực đang gia tăng ở trường học của mình. Mỗi tháng có 282.000 học sinh ở các trường trung học cơ sở Mỹ bị tấn công. Cũng tại Mỹ, nghiên cứu của Hội đồng phòng chống tội phạm quốc gia (NCPC) cũng khẳng định 43% học sinh cả nam lẫn nữ thuộc độ tuổi từ 13 - 17 tuổi từng bị dọa nạt hoặc chế giễu trên internet.
5 Theo các nghiên cứu thực hiện ở Châu Âu, bạo lực học đường xảy ra thường xuyên ở trường tiểu học, liên quan tới khoảng 15% số học sinh. Ở trung học cơ sở, tỉ lệ học sinh bị bắt nạt là từ 3% - 10%, với mức độ cao đột biến ở độ tuổi 13 - 14, khi các em học sinh bắt đầu tuổi dậy thì. Đến cấp trung học phổ thông, nạn bạo lực học đường bắt đầu có xu hướng giảm đi. Còn tại Châu Á, theo một nghiên cứu của Chính phủ Nhật Bản nạn bắt nạt bạn trong trường học Nhật Bản tăng hơn 5% trong năm 2003 so với năm trước đó.
Sách trắng về thanh thiếu niên năm 2013 thống kê 23.351 vụ bắt nạt trong các trường tiểu học và trung học công lập cùng với các trường khiếm thính, khiếm thị và khuyết tật khác. Con số này vượt hơn năm trước 1. Đây là lần tăng đầu tiên trong 8 năm qua. Những vụ xâm phạm thân thể liên quan tới bắt nạt học đường cũng tăng liên tục qua hai năm liền.
Các vụ bắt nạt trong trường học lên tới đỉnh điểm vào năm 1995 với 60. Hàn Quốc cũng được coi là một trong những quốc gia có nạn bạo lực học đường nhức nhối trên thế giới. Theo kết quả khảo sát của Quỹ phòng chống bạo lực thanh thiếu niên Hàn Quốc tháng 11 và 12 năm 2009, trong số 4.073 học sinh tại 64 trường tiểu học và trung học, 20% thừa nhận từng bị bắt nạt ở trường. 63% nạn nhân phải “nếm” đòn bạo lực ngay khi mới học tiểu học.
Con số này cao hơn 6 - 7% so với số liệu thống kê năm 2007 (56,1%) và năm 2008 (56,8%). tệ nạn này xảy ra nghiêm trọng đối với học sinh nữ hơn học sinh nam. Đáng lưu ý, nhiều học sinh đã không ý thức được hành vi bạo lực của mình. Khoảng 36% học sinh Hàn Quốc coi việc bắt nạt như một trò đùa, 20% thừa nhận hành vi bắt nạt bạn là không có lý do đặc biệt.
Theo điều tra, số học sinh thường xuyên bắt nạt các bạn học khác thường hay xem phim bạo lực, hoặc do hoàn cảnh gia đình. 51,5% người được hỏi thừa nhận, thường xuyên chơi và xem phim, game bạo lực. Để ngăn ngừa tình trạng này, cùng với việc thi hành luật, người dân nước này cũng đã tham gia nhiều cuộc vận động nâng cao nhận thức về bạo lực học đường, tư vấn cũng như các biện pháp khác nhằm hỗ trợ các nạn nhân là học sinh [26]. Tại Nam Phi, Cao ủy Nhân quyền Nam Phi cho thấy 40% trẻ em được 6 phỏng vấn nói rằng chúng từng là các nạn nhân của tội phạm tại trường học.
Chỉ 23% học sinh cảm thấy an toàn khi đặt chân tới lớp. Hơn một phần năm số vụ tấn công tình dục vào trẻ em Nam Phi được phát hiện diễn ra tại trường học. Việc phải đương đầu với bạo lực gia đình, băng đảng và ma túy để lại dấu ấn lâu dài trong tính cách của học sinh [26]. Tóm lại, các nghiên cứu lí thuyết và thực tiễn về bạo lục nói chung, bạo lực học đường nói riêng ở nước ngoài cho thấy: bạo lực học đường mang những nội dung về bản chất, nguồn gốc của nó dựa trên cơ sở sinh học, xã hội học và tâm lí học và mỗi lí thuyết khác nhau có những cách lí giải khác nhau về nguồn gốc phát sinh cũng như những phương pháp trị liệu khác nhau đối với bạo lực học đường nhưng chưa đưa ra được một phương pháp trị liệu tổng quát cho việc giảm thiểu, ngăn ngừa hành vi này một cách hiệu quả.
Ở Việt Nam Trường học là một môi trường tốt nhất không những cung cấp cho chúng ta những tri thức về khoa học mà còn là nơi rèn luyện nhân cách, đạo đức cho học sinh, sinh viên, bồi dưỡng cho tâm hồn chúng ta thanh cao hơn, trong sáng hơn, trang bị cho chúng ta một quan niệm đúng đắn về cuộc sống, một lẽ sống cao đẹp… Thế nhưng, một điều thật đau lòng, thật nhức nhối đang diễn ra, khiến nhiều người làm công tác giáo dục nói riêng, các cấp chính quyền và toàn xã hội nói chung đang lo lắng trước sự suy đồi, tha hóa về đạo đức trong nhà trường hiện nay đó là nạn bạo lực học đường. Tại Việt Nam, số liệu được Bộ Giáo dục và đào tạo (GD- ĐT) đưa ra gần đây nhất, trong một năm học, toàn quốc xảy ra gần 1.600 vụ việc học sinh đánh nhau ở trong và ngoài trường học (khoảng 5 vụ/ngày). Cũng theo thống kê của Bộ GD-ĐT, cứ khoảng trên 5.200 học sinh (HS) thì có một vụ đánh nhau; cứ hơn 11.000 HS thì có một em bị buộc thôi học vì đánh nhau; cứ 9 trường thì có một trường có học sinh đánh nhau. Bạo lực học đường đã trở thành mối quan tâm 7 của rất nhiều gia đình, các nhà trường và là nỗi trăn trở của toàn xã hội bởi hậu quả nghiêm trọng mà nó gây ra [26].
BLHĐ ở nước ta xảy ra ở tất cả các bậc học. Tuy nhiên, trong một thời gian dài chúng ta đã xem nhẹ những hành vi bạo lực, bạo lực học đường và coi chúng là những điều tất yếu. Thậm chí, một số cá nhân còn xem đó là một phần tự nhiên của quá trình phát triển tâm sinh lý của lứa tuổi học trò nên những nghiên cứu về vấn đề này chỉ tập trung vào việc tìm hiểu những hành vi bạo lực đối với trẻ em ở trong gia đình, ở ngoài xã hội. Đây cũng chính là nguyên nhân làm cho nghiên cứu về bạo lực học đường còn mang tính ban đầu và Những năm gần đây, bạo lực học đường mới được tập trung nghiên cứu như là đối tượng của một bộ môn khoa học.
Có thể kể đến một số tác phẩm, một số cuộc hội thảo về bạo lực học đường: Cụ thể có một số nghiên cứu sau: - Năm 2012, tác giả Trần Thị Tú Anh với bài viết “Hành vi bạo lực học đường của học sinh THCS Thành phố Huế, Kỷ yếu Hội thảo tâm lý học đường lần 3 “Phát triển mô hình và kỹ năng hoạt động tâm lý học đường”, TP HCM. - Tác giả Trần Thị Minh Đức với bài viết “Gây hấn học đường ở học sinh trung học phổ thông” đăng trên Tạp chí nghiên cứu con người, số 3/2010 và cuốn sách chuyên khảo “Hành vi gây hấn phân tích từ góc độ tâm lí học xã hội”. - “Bạo hành đối với trẻ em gái trong môi trường học đường” (Nguyễn Phương Thảo và cộng sự, 2005). - “Tìm hiểu những hành vi sai lệch chuẩn mực xã hội của học sinh trường Phổ thông trung học dân lập Đinh Tiên Hoàng” (Nguyễn Thị Phương, 2006).
- “Hung tính ở trẻ em” (Phạm Hoàng Hà, Hoàng Gia Trang, 2002). - “Hành vi sai lệch chuẩn mực của học sinh tại một số trường phổ thông ở Hà Nội” (Tạp chí phát triển giáo dục- Hoàng Gia Trang, 2005). - “Ảnh hưởng của nhóm bạn không chính thức đến hành vi phạm pháp của trẻ vị thành niên” (Mã Ngọc Thể). - “Một vài hiện tượng tiêu cực trong thanh niên hiện nay và công tác giáo dục vận động thanh niên” (Lê Ngọc Dung, Hồ Bá Thông, 2004).
8 - “Cách thức cha mẹ quan hệ với con cái và hành vi lệch chuẩn của trẻ”(Lưu Song Hà, 2008). - “Bạo lực học đường ở Việt Nam hiện nay nhìn từ góc độ tâm lý học” (Nguyễn Thị Thanh Bình, Nguyễn Thị Mai Lan - 2013). - “Bạo lực học đường ở Hà Nội: Thực trạng và giải pháp” (Đăng Doanh, Tạp chí Lao động và xã hội. Ngoài ra, có khá nhiều hội thảo khoa học liên quan đến BLHĐ như: “Thực trạng và giải pháp ngăn chặn bạo lực học đường trong trường phổ thông” tại trường Đại học Sư phạm TP.
Hồ Chí Minh, năm 2015 và hội thảo “Trường học an toàn, thân thiện và bình đẳng - Thực trạng và giải pháp” diễn ra tại Hà Nội ngày 26/11, Viện nghiên cứu Y - Xã hội phối hợp với tổ chức từ thiện Plan Việt Nam đã công bố kết quả nghiên cứu về bạo lực giới trong trường học. Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 3 đến tháng 9/2014 với 3.000 học sinh của 30 trường THCS, THPT trên địa bàn Hà Nội, sử dụng phương pháp bảng hỏi và phỏng vấn sâu. Kết quả cho thấy, khoảng 80% học sinh cho biết từ trước đến nay đã bị bạo lực giới trong trường học ít nhất một lần, 71% bị bạo lực trong vòng 6 tháng qua. Trong đó, bạo lực tinh thần (mắng chửi, đe dọa, bắt phạt, đặt điều, sỉ nhục.