Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục mầm non là bậc học nền tảng đặt cơ sở vững chắc cho sự phát triển thể chất, trí tuệ, tình cảm và thẩm mỹ của trẻ nhỏ. Tại quận Long Biên, Hà Nội – địa bàn có diện tích 6.038,24 ha với hơn 271.000 dân và hệ thống giáo dục phát triển mạnh gồm 34 trường mầm non công lập, tỷ lệ huy động trẻ 5-6 tuổi ra lớp đạt mức tuyệt đối 100% với 7.791 trẻ trong năm học 2020-2021. Mặc dù 85,3% số trường công lập đạt chuẩn quốc gia, công tác quản lý hoạt động giáo dục nghệ thuật thông qua trải nghiệm cho lứa tuổi mẫu giáo lớn vẫn đối mặt với nhiều bất cập về phương pháp tổ chức và năng lực tích hợp.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu bắt nguồn từ thực trạng trẻ 5-6 tuổi chưa được tiếp cận thường xuyên với các hoạt động nghệ thuật mang tính khám phá sáng tạo mà chủ yếu dừng lại ở các bài thực hành mang tính khuôn mẫu. Nghiên cứu xác định mục tiêu làm sáng tỏ cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng quản lý và đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khả thi nhằm nâng cao chất lượng giáo dục nghệ thuật tại 10 trường mầm non công lập trọng điểm trên địa bàn quận Long Biên trong giai đoạn từ năm học 2018-2019 đến 2020-2021. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc chuẩn hóa 4 chức năng quản lý, tạo bước chuyển biến để nâng tỷ lệ giáo viên ứng dụng thành thạo phương pháp trải nghiệm từ mức 65,0% lên trên 90,0%, góp phần hoàn thiện nhân cách thẩm mỹ toàn diện cho trẻ trước khi bước vào lớp một.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết học tập trải nghiệm của David Kolb kết hợp với thuyết quản lý giáo dục hiện đại dựa trên chu trình 4 chức năng cốt lõi: lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra, đánh giá. Mô hình tiếp cận năng lực và tiếp cận hoạt động được sử dụng làm kim chỉ nam để phân tích sự tương tác giữa chủ thể quản lý là hiệu trưởng và khách thể quản lý là đội ngũ giáo viên cùng trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi.

Hệ thống lý luận được xây dựng dựa trên 4 khái niệm nền tảng:

  • Quản lý giáo dục: Quá trình tác động có định hướng, có kế hoạch của chủ thể quản lý nhằm vận hành các nguồn lực sư phạm đạt được mục tiêu giáo dục toàn diện.
  • Giáo dục nghệ thuật cho trẻ 5-6 tuổi: Quá trình sư phạm trang bị kiến thức, kỹ năng cảm thụ cái đẹp trong thiên nhiên, đời sống, phát triển năng lực tạo hình và âm nhạc trong giai đoạn phát triển tâm lý quan trọng.
  • Hoạt động khám phá, trải nghiệm: Phương thức học tập thông qua thực hành đa giác quan, giúp trẻ tương tác trực tiếp với vật thật và môi trường xung quanh.
  • Quản lý hoạt động giáo dục nghệ thuật: Hệ thống các biện pháp chuyên môn, chỉ đạo và kiểm soát nhằm tối ưu hóa điều kiện cơ sở vật chất, năng lực sư phạm và chương trình nghệ thuật trải nghiệm trong nhà trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng nhằm đảm bảo độ tin cậy khoa học cao:

  • Cỡ mẫu và chọn mẫu: Đề tài áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích với quy mô khảo sát gồm 80 cán bộ quản lý và giáo viên trực tiếp giảng dạy khối 5-6 tuổi tại 10 trường mầm non công lập đại diện cho 14 phường thuộc quận Long Biên. Đồng thời, nghiên cứu thu thập số liệu thống kê trình độ đào tạo của toàn bộ 346 cán bộ, giáo viên tại các đơn vị này.
  • Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua phiếu hỏi khảo sát bằng thang đo Likert 5 mức độ và biên bản phỏng vấn sâu 15 cán bộ quản lý, giáo viên cốt cán. Dữ liệu thứ cấp trích xuất từ báo cáo tổng kết 3 năm học (2018-2021) của Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Long Biên cùng hồ sơ kiểm định chất lượng giáo dục.
  • Phương pháp phân tích: Dữ liệu được mã hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS, sử dụng các thuật toán thống kê mô tả, tính điểm trung bình (Mean), độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm (%). Việc lựa chọn phương pháp này giúp lượng hóa chính xác mức độ nhận thức, mức độ thực hiện và tính khả thi của các biện pháp quản lý đề xuất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 10 trường mầm non công lập quận Long Biên mang lại các phát hiện định lượng cụ thể:

Thứ nhất, về nhận thức: Có 94,0% cán bộ quản lý và 94,0% giáo viên khẳng định hoạt động giáo dục nghệ thuật qua trải nghiệm là rất quan trọng và rất cần thiết. Tuy nhiên, vẫn còn 6,0% cán bộ quản lý và 6,0% giáo viên chưa nhận thức đúng mức, xem đây là hoạt động phụ trợ không bắt buộc.

Thứ hai, về thực hiện nội dung và phương pháp giáo dục: Tiêu chí nắm vững nội dung chương trình đạt điểm trung bình cao nhất là 3,45 (xếp thứ 1), trong khi việc xây dựng kế hoạch được Ban giám hiệu phê duyệt chỉ đạt điểm trung bình 2,82 (xếp thứ 4). Về phương pháp, năng lực hướng dẫn trẻ khám phá trực tiếp đạt mức 3,07 điểm, nhưng tiêu chí ứng dụng công nghệ thông tin và thiết bị hiện đại chỉ đạt 2,34 điểm, gắn lý thuyết với thực tiễn đạt mức thấp 2,21 điểm.

Thứ ba, về điều kiện thực hiện: Việc tạo dựng môi trường tâm lý lành mạnh được đánh giá cao nhất với điểm trung bình 3,55. Ngược lại, công tác phối hợp giữa nhà trường và gia đình xếp cuối cùng với điểm trung bình chỉ 2,29, cho thấy sự thiếu kết nối trong việc duy trì rèn luyện kỹ năng nghệ thuật cho trẻ tại nhà.

Thứ tư, về các khâu quản lý của Hiệu trưởng: Khâu lồng ghép mục tiêu nghệ thuật vào nhiệm vụ năm học đạt điểm trung bình 3,32. Tuy nhiên, việc lập kế hoạch chi tiết theo năm, tháng, tuần chỉ đạt mức điểm rất thấp là 2,15; khâu phân công nhiệm vụ đạt 2,59 điểm; và việc ban hành văn bản hướng dẫn tổ chức chỉ đạt 2,09 điểm.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát phản ánh khoảng cách rõ rệt giữa nhận thức lý thuyết và thực tiễn triển khai quản lý. Sự chênh lệch giữa điểm số nắm vững chương trình (3,45 điểm) và điểm số lập kế hoạch chi tiết định kỳ (2,15 điểm) cho thấy công tác quản lý còn mang tính hình thức, thiếu công cụ theo dõi theo từng giai đoạn.

Khi thể hiện dữ liệu qua biểu đồ cột so sánh giữa 4 khâu trong chu trình quản lý, khâu lập kế hoạch tổng thể đạt điểm cao nhất (3,32 điểm) nhưng khâu ban hành hướng dẫn thực thi và kiểm tra định kỳ lại tạo thành đáy trũng với mức điểm dao động từ 2,09 đến 2,29 điểm. Nguyên nhân chính do giáo viên mầm non đang chịu áp lực lớn từ việc hoàn thành nhiều chương trình chăm sóc song song, dẫn đến xu hướng dạy học theo lối mòn thay vì đầu tư xây dựng các tình huống có vấn đề để trẻ khám phá. Đồng thời, trình độ giáo viên chưa đồng đều (tỷ lệ đạt chuẩn đại học tại các trường khảo sát dao động từ 73,0% đến 86,5%, vẫn còn 6,55% ở trình độ trung cấp) tạo ra rào cản lớn trong việc tiếp cận các kỹ thuật tạo hình hiện đại và ứng dụng công nghệ đa phương tiện vào bài giảng nghệ thuật.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực trạng, luận văn đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ:

  1. Nâng cao nhận thức và năng lực chuyên môn: Hiệu trưởng chủ động tổ chức tối thiểu 4 đợt tập huấn chuyên đề mỗi năm học về phương pháp giáo dục nghệ thuật qua trải nghiệm; nâng tỷ lệ giáo viên tham gia bồi dưỡng kỹ năng mỹ thuật và cảm thụ âm nhạc ứng dụng lên 100% trong giai đoạn 2021-2023.
  2. Chuẩn hóa quy trình lập kế hoạch giáo dục: Ban giám hiệu thiết lập bộ khung kế hoạch chi tiết từ cấp trường đến tổ chuyên môn theo từng tháng và tuần; tích hợp 100% các chủ đề khám phá thiên nhiên, lễ hội truyền thống địa phương vào giờ học tạo hình và âm nhạc trước tháng 9 hàng năm.
  3. Đổi mới hình thức và phương pháp chỉ đạo sư phạm: Chỉ đạo 100% các lớp mẫu giáo 5-6 tuổi tăng cường các hoạt động ngoài trời, dã ngoại thực tế tại các di tích lịch sử và làng nghề truyền thống trên địa bàn quận Long Biên; đa dạng hóa vật liệu tái chế, kích thích tối đa 5 giác quan của trẻ.
  4. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và ứng dụng công nghệ: Phấn đấu 100% các phòng học và phòng chức năng được trang bị đầy đủ phương tiện nghe nhìn, giá vẽ, nhạc cụ đạt chuẩn thẩm mỹ và an toàn; phân bổ tối thiểu 15% ngân sách hoạt động chuyên môn hàng năm cho vật tư nghệ thuật trải nghiệm.
  5. Thiết lập cơ chế phối hợp đa lực lượng: Xây dựng quy chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, phụ huynh và các tổ chức văn hóa tại địa phương; nâng tỷ lệ phụ huynh đồng hành tham gia các sự kiện nghệ thuật cùng trẻ đạt trên 85% vào năm học 2022-2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) các trường mầm non: Cung cấp khung công cụ chuẩn hóa để thiết kế kế hoạch, phân công nhiệm vụ và kiểm soát chất lượng các hoạt động giáo dục thẩm mỹ trải nghiệm trong trường học.
  • Giáo viên mầm non trực tiếp dạy khối 5-6 tuổi: Cung cấp kho tư liệu phương pháp sư phạm, các kỹ thuật tích hợp bài giảng tạo hình, âm nhạc và kinh nghiệm thiết kế môi trường trải nghiệm thực tế cho trẻ.
  • Cán bộ, chuyên viên Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Sử dụng dữ liệu thực trạng để hoạch định chính sách đào tạo bồi dưỡng đội ngũ, định hướng quy hoạch mạng lưới trường chuẩn quốc gia và chỉ đạo chuyên môn cấp học mầm non.
  • Học viên cao học, nghiên cứu sinh ngành Quản lý giáo dục: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị về khung lý thuyết 4 chức năng quản lý trường mầm non, phương pháp nghiên cứu khảo sát thực chứng và kỹ thuật xử lý số liệu SPSS.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao giáo dục nghệ thuật cho trẻ 5-6 tuổi cần thông qua hoạt động khám phá, trải nghiệm?
Trẻ 5-6 tuổi đang trong giai đoạn vàng phát triển nhận thức và cảm xúc thông qua tương tác trực quan. Khám phá trải nghiệm giúp trẻ sử dụng đa giác quan, tự tay thao tác với vật thật, nâng khả năng ghi nhớ và phát triển tư duy sáng tạo cao hơn 40% so với phương pháp truyền thụ một chiều.

Thực trạng quản lý giáo dục nghệ thuật tại quận Long Biên gặp khó khăn lớn nhất ở khâu nào?
Khảo sát thực tế cho thấy khâu lập kế hoạch chi tiết định kỳ (điểm trung bình 2,15) và ban hành văn bản hướng dẫn (điểm trung bình 2,09) là hai khâu yếu nhất. Nguyên nhân do thiếu công cụ quản lý cụ thể và giáo viên chịu nhiều áp lực về thời gian giảng dạy.

Trình độ của đội ngũ giáo viên ảnh hưởng như thế nào đến chất lượng quản lý hoạt động này?
Dữ liệu tại 10 trường khảo sát cho thấy tỷ lệ giáo viên trình độ đại học đạt 80,7% nhưng vẫn còn 6,55% trình độ trung cấp. Sự chênh lệch này gây khó khăn trong việc áp dụng đồng bộ các phương pháp giáo dục nghệ thuật tiên tiến và ứng dụng công nghệ thông tin.

Giải pháp nào giúp tăng cường sự phối hợp giữa nhà trường và phụ huynh?
Nhà trường cần định kỳ tổ chức các ngày hội triển lãm sản phẩm nghệ thuật của trẻ, xây dựng các góc nghệ thuật mở để phụ huynh cùng tham gia tương tác, đặt mục tiêu nâng mức độ hài lòng và phối hợp của gia đình lên trên 85%.

Hiệu trưởng cần ưu tiên nguồn lực nào khi tổ chức giáo dục nghệ thuật trải nghiệm?
Nghiên cứu chỉ ra hai nguồn lực cốt lõi cần ưu tiên: bồi dưỡng kỹ năng sư phạm sáng tạo cho 100% giáo viên khối mẫu giáo lớn và đầu tư đồng bộ hệ thống phương tiện nghe nhìn, nguyên vật liệu đa dạng phục vụ hoạt động tạo hình.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục nghệ thuật thông qua trải nghiệm cho trẻ 5-6 tuổi theo tiếp cận chức năng quản lý.
  • Phân tích chi tiết thực trạng tại 10 trường mầm non công lập quận Long Biên với mẫu khảo sát 80 cán bộ, giáo viên, chỉ rõ những điểm mạnh về nhận thức (94,0%) và hạn chế trong khâu lập kế hoạch chi tiết (2,15 điểm).
  • Đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý khoa học, có tính khả thi cao, gắn liền với bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội của quận Long Biên và tiêu chuẩn trường mầm non chuẩn quốc gia.
  • Cung cấp cơ sở thực tiễn để các trường mầm non nâng cao tỷ lệ giáo viên ứng dụng thành thạo phương pháp trải nghiệm lên trên 90,0% trong giai đoạn 2021-2025.
  • Các đơn vị giáo dục mầm non cần nhanh chóng áp dụng đồng bộ các biện pháp đề xuất để tối ưu hóa môi trường giáo dục thẩm mỹ, chuẩn bị hành trang vững chắc cho sự phát triển toàn diện của trẻ thơ.