Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO DỰ ÁN TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Thomas J. (2000) quan niệm DHTDA là một mô hình tổ chức việc học tập xung quanh các dự án.
Các dự án trao cho HS là những nhiệm vụ phức tạp, dựa trên các câu hỏi hoặc vấn đề mang tính thách thức, liên quan đến HS trong các hoạt động thiết kế, GQVĐ, ra quyết định hoặc điều tra; tạo điều kiện cho HS cơ hội làm việc tương đối tự chủ trong thời gian dài và tạo ra các sản phẩm chất lượng cao hoặc bài thuyết trình thực tế. Ngày nay, với sự phát triển chính trị, kinh tế, văn hóa, đặc biệt là sự phát triển công nghệ thông tin đã giúp DHTDA mang lại hiệu quả giáo dục tốt hơn. Những mối quan hệ mang tính toàn cầu hóa, xã hội tri thức; trong đó, con người ngày càng có kiến thức sâu sắc vượt bậc, có khả năng sáng tạo hơn và năng động hợp tác trong học tập và cuộc sống. Chính vì thế, để đạt được các mục tiêu trên, nền giáo dục của mỗi quốc gia phải chuẩn bị tốt nhất cho người học về mọi mặt nhằm giúp người học thích nghi với sự phát triển của xã hội; đặc biệt là trong sự hợp tác, làm việc nhóm với người khác.
Một trong những nguyên tắc dạy học về tính tự giác, tính tích cực được J.A Komenski (Phạm Khắc Chương, 1990) nêu: Giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán đúng đắn, phát triển nhân cách…hãy tìm ra phương pháp cho phép GV dạy ít hơn, HS học nhiều hơn. (1999) cho rằng, trong các lớp học dạy theo dự án, HS trội hơn HS ở các lớp khác về hai điểm: trả lời các câu hỏi về khái niệm và GQVĐ GV đặt ra. Theo ông, HS trong các lớp học truyền thống phát triển kiến thức thụ động mà họ cho rằng không có ích lợi gì trong thực tế. Trong khi đó, HS được dạy theo hoạt động DHTDA cởi mở hơn, tiến bộ hơn, phát triển vốn kiến thức linh hoạt và có ích lợi hơn để áp dụng vào nhiều hoàn cảnh khác nhau.
8 Một số nghiên cứu khác cho rằng: học tập theo dự án là một hình thức học tập trực tiếp, dựa trên kết quả mà HS hiểu sâu hơn về vấn đề, khi HS chủ động tìm hiểu những tri thức bằng cách làm việc và sử dụng các ý tưởng của mình. Học tập theo dự án cho phép HS điều tra bằng câu hỏi, đề xuất các giả thuyết và giải thích, thảo luận về ý tưởng của họ, và đề ra những ý tưởng mới. Đồng thời, nghiên cứu đã chứng minh rằng, HS trong lớp học theo dự án đạt điểm cao hơn HS trong lớp học truyền thống. Công trình nghiên cứu của Joseph S.
Krajcik and Phyllis C. Blumenfeld (2006) đã chỉ ra rằng: Học tập theo dự án cho phép HS học bằng cách HS có thể làm và áp dụng các ý tưởng của mình vào cuộc sống. HS tham gia vào các hoạt động thực tế giống như các hoạt động của các chuyên gia. Theo Remziye Ergül và Elif Keskin Kargınb (2014): DHTDA là một trong những phương pháp dạy học lấy HS làm trung tâm, được sử dụng phổ biến trên thế giới.
Đây là một trong những phương pháp giúp HS có cơ hội tham gia vào môi trường học tập, có khả năng tự chịu trách nhiệm trong quá trình học tập. Ngoài ra, DHTDA còn phát triển khả năng sáng tạo của HS, HS thích giải quyết các vấn đề gặp phải trong cuộc sống. Trong công trình nghiên cứu về hiệu quả của việc học tập theo dự án trong dạy học môn toán cấp trung học, các tác giả Vicki-Lynn Holmes và Yooyeun Hwang (2014) đưa ra quan điểm rằng: học tập theo dự án có vai trò quan trọng trong việc phát triển kỹ năng học tập môn toán của HS trung học và đề ra các động cơ để học tập. Celestin Freinet (1896 -1966) được coi là nhà sư phạm đi đầu trong phát triển hoạt động DHTDA tại châu Âu, đặc biệt là ở Pháp.
Trước hết, lớp học theo dự án là nơi áp dụng phương thức làm việc để nghiên cứu các thông tin, trao đổi các ý kiến, chuẩn bị điều tra, phân tích dữ liệu, trình bày các bài báo. Để thực hiện được các nhiệm vụ học tập, đòi hỏi sự hợp tác giữa các thành viên trong nhóm ở bên trong lớp học (Lê Khoa, 2014). 9 Tiến trình thực hiện DHTDA có hiệu quả và nâng cao năng lực hoạt động được Nizwardi Jalinus và cộng sự nêu, trong đó, người GV phải hướng dẫn HS thực hiện 7 bước: Bước 1: Xây dựng kết quả học tập mong đợi. Bước 2: Hiểu được các khái niệm về tài liệu giảng dạy.
Bước 3: Đào tạo kỹ năng cho HS. Bước 4: Thiết kế chủ đề dự án. Bước 5: Lập đề xuất dự án. Bước 6: Thực hiện các nhiệm vụ của dự án.
Bước 7: Trình bày báo cáo dự án (Nizwardi Jalinus và cộng sự, 2017). Các nghiên cứu trong nước DHTDA là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. Trong bài Dạy học theo dự án - Một phương pháp có chức năng kép trong đào tạo giáo viên, các tác giả Nguyễn Văn Cường và Nguyễn Thị Diệu Thảo (2004) đã trình bày một số đặc điểm của DHTDA, cấu trúc, phân loại, ưu điểm và hạn chế của DHTDA. Trong bài Dạy học dự án và tiến trình thực hiện, tác giả Đỗ Hương Trà (2007) đã đưa ra cơ sở của khái niệm tiếp cận dự án trong dạy học và tiến trình thực hiện DHTDA.
Ngoài ra, các vấn đề cơ bản của DHTDA cũng được trình bày trong Dạy và học tích cực - Một số phương pháp và kỹ thuật dạy học của Dự án Việt – Bỉ cũng đề cập đến vấn đề này (Bộ GD&ĐT, 2010). Tác giả Đỗ Hương Trà (2011) đã trình bày cách phân chia tiến trình DHTDA theo 5 giai đoạn. Đặc biệt, tác giả đã đề xuất các bước chuẩn bị của GV và HS cho một dự án học tập. Theo tác giả, để tổ chức dạy học dự án, GV cần chuẩn bị các bước: (1) Triển khai bài học thành dự án; (2) Xây dựng bộ câu hỏi định hướng bài dạy; (3) Thiết kế dự án.
10 Theo Nguyễn Lăng Bình và cộng sự (2010), học theo dự án (Project Work) là hoạt động học tập nhằm tạo cơ hội cho HS tổng hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực học tập và áp dụng một cách sáng tạo vào thực tế cuộc sống. Bên cạnh đó, các tác giả cũng đã đề cập đến các bước học theo dự án và quy trình tổ chức cho HS học theo dự án. Ngoài ra, có thể đề cập đến một số đề tài nghiên cứu khác về DHTDA như sau: “Vận dụng phương pháp dạy học theo dự án đối với chương: Nhóm oxi, lớp 10 nâng cao” của Tạ Thị Thu Hương (2010), trường ĐHSP Tp. Hồ Chí Minh.
Tác giả đã trình bày sơ lược về phương pháp DHTDA, đồng thời, xây dựng các dự án cho chương Oxi- Lưu huỳnh lớp 10 nâng cao. Luận văn thạc sĩ giáo dục học bộ môn vật lí: “Vận dụng mô hình dạy học dự án vào dạy học chương “Các định luật bảo toàn” – Vật lí 10 THPT nhằm phát huy tính tích cực, tự lực và khả năng làm việc theo nhóm của học sinh” của Nguyễn Đăng Thuấn (2010), trường ĐHSP Tp. Hồ Chí Minh. Tác giả đã trình bày tương đối đầy đủ cơ sở lý luận của phương pháp DHTDA, thiết kế 2 dự án vật lí, nghiên cứu và đánh giá về vai trò của DHTDA trong việc phát huy tính tích cực, tự lực của HS.
Luận văn thạc sĩ “Áp dụng dạy học theo dự án trong dạy học hóa học ở trường trung học phổ thông” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Mai (2011) đã trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn của phương pháp DHTDA: quá trình hình thành, phát triển và ứng dụng DHTDA; khái niệm, đặc điểm, các bước thực hiện…; khảo sát thực trạng sử dụng phương pháp DHTDA ở Tp. Hồ Chí Minh và một số tỉnh phía Nam. Đồng thời, tác giả đã xây dựng các giai đoạn của tiến trình thực hiện DHTDA, và xây dựng các dự án thuộc chương Oxi-Lưu huỳnh lớp 10 và chương Nitơ-Photpho lớp 11 THPT. “Vận dụng dạy học theo dự án trong dạy học hóa học lớp 11 trường trung học phổ thông” của Nguyễn Thị Lan Phương (2012) là đề tài luận văn thạc sĩ giáo dục học trường ĐHSP Tp.
Hồ Chí Minh. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra mức độ phù hợp của DHTDA đối với môn Hóa học lớp 11. Trên cơ sở khái quát 11 DHTDA về mục tiêu, nội dung, chương trình và đặc điểm của DHTDA, đề tài đã xây dựng các chủ đề vận dụng DHTDA vào dạy học môn Hóa học. Kết quả thực nghiệm sư phạm của tính cần thiết và khả thi cho thấy sự phù hợp và đem lại kết quả cao trong nâng cao chất lượng dạy học.
DHTDA là một phương pháp dạy học, trong đó, người học thực hiện một số nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn. Nhiệm vụ này được thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều khiển, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện. Kết quả dự án là những sản phẩm có thể trình bày, giới thiệu. Qua các quan điểm đã nêu ở trên, có thể thấy những điểm chung về DHTDA: DHTDA là hình thức tổ chức dạy học hướng vào HS, lấy HS làm trung tâm.
Trong DHTDA, HS tự nghiên cứu, tự thực hiện một số nhiệm vụ học tập do GV đưa ra hoặc GV cùng với HS đưa ra để hình thành các kiến thức và các kỹ năng cần thiết. Các hoạt động học tập trong DHTDA được thiết kế cẩn thận, theo sát chương trình học, có phạm vi kiến thức liên môn và quan trọng nhất phải gắn với một vấn đề thực tiễn nghề nghiệp hay cuộc sống xung quanh. Phải tạo ra được những giải pháp khả thi để GQVĐ. Từ tổng hợp một số nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy: Vận dụng hoạt động DHTDA vào dạy học có vai trò vô cùng quan trọng, là hình thức dạy học hữu hiệu để nâng cao chất lượng dạy học.
Nhiều nghiên cứu đề cập đến lý thuyết DHTDA và DHTDA đối với từng môn học cụ thể. Nghiên cứu về quản lý hoạt động DHTDA còn ít. Theo nghiên cứu của chúng tôi, chưa có nghiên cứu nào về quản lý hoạt động DHTDA tại các trường THCS huyện Phú Giáo.