CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN VẬT LÍ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Khái quát lịch sử nghiên cứu vấn đề Ngay từ năm 1945, Bác Hồ đã có chỉ thị: “Sự học tập trong nhà trường có ảnh hưởng rất lớn cho tương lai của thanh niên và thanh niên là tương lai của nước mình. Vì vậy phải biết dạy cho học trò biết yêu nước thương nòi.phải dạy cho họ có ý chí tự lập tự cường, quyết không chịu thua kém ai, quyết không chịu làm nô lệ”. Tư tưởng trên của Bác Hồ gợi ý cho chủ thể quản lý dạy học vấn đề: Quản lý dạy học phải gắn liền với thể chế xã hội, nề nếp dạy học, trình độ người dạy, năng lực tự học, tinh thần độc lập suy nghĩ và tính sáng tạo của người học.
Đảng và Nhà nước ta coi giáo dục là “Quốc sách hàng đầu”, điều này đã được thể chế hóa trong Luật giáo dục: “Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”[21, tr 3]. Nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước, việc nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường nói chung và nhà trường phổ thông nói riêng từ lâu đã trở thành vấn đề quan tâm của các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Một số giáo trình, tài liệu của các tác giả như: Trần Kiểm - Khoa học quản lý giáo dục, Nhà xuất bản (NXB) Giáo dục, Hà Nội 2004; Phạm Minh Hạc - Một số vấn đề về QLGD và Khoa học giáo dục, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 1986; M. Kônđakôp - Cơ sở lý luận của khoa học QLGD, Trường CBQL và Viện Khoa học giáo dục, Hà Nội, 1984; Nguyễn Ngọc Quang - Những khái niệm cơ bản về lý luận quản lý giáo dục, Trường CBQL TWI, Hà Nội, 1989; Trần Kiểm, Bùi Minh Hiền - Quản lý và Lãnh đạo nhà trường, Trường Đại học sư phạm (ĐHSP), Hà Nội, 2006; Bùi Minh Hiền, Đặng Quốc Bảo, Vũ Ngọc Hải - QLGD, Nhà xuất bản ĐHSP, Hà Nội, 2006.đã được ứng dụng rộng rãi và mang lại một số hiệu quả nhất định trong quản lý nói chung, quản lý giáo dục, quản lý trường học nói riêng.
e 7 Đứng trước nhiệm vụ đổi mới GD&ĐT nói chung và đổi mới nội dung, PPDH nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu về giáo dục học, tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu về vấn đề đổi mới nội dung dạy học theo phương pháp nâng cao tính hiện đại và gắn khoa học với thực tiễn sản xuất và đời sống, vấn đề lấy HS làm trung tâm trong hoạt động dạy học (Trần Hồng Quân, Phạm Minh Hạc, Phan Trọng Luận, Đỗ Đình Hoan, Phạm Viết Vượng, Đặng Thành Hưng),. Dạy học là hoạt động lao động xã hội xuất hiện từ lúc con người có nhu cầu truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm của thế hệ trước. Quản lý ra đời khi có sự phân công lao động xã hội. Quản lý hoạt động dạy học là một quá trình xã hội đặc thù.
Thực tiễn và lý luận về quản lý dạy học được hình thành và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của xã hội loài người. Như vậy, vấn đề nâng cao chất lượng dạy học từ lâu đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Xã hội càng phát triển thì vấn đề này càng được quan tâm nhiều hơn, đặc biệt là của các nhà nghiên cứu giáo dục, ý kiến của các nhà nghiên cứu có thể khác nhau nhưng điểm chung mà ta thấy trong các công trình nghiên cứu của họ là: Khẳng định vai trò quan trọng của công tác quản lý trong việc nâng cao chất lượng dạy và học ở các cấp học. Tóm lại, có nhiều tác giả trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã nghiên cứu và đưa ra nhiều biện pháp quản lý hoạt động dạy học trong nhà trường.
Thời gian qua, một số luận văn thạc sĩ quan tâm tới đề tài biện pháp quản lý của hiệu trưởng đối với hoạt động dạy học trong nhà trường với nhiều cách tiếp cận về vấn đề quản lý khác nhau, ở những địa phương khác nhau với phạm vi nghiên cứu rộng, hẹp khác nhau. Trong hướng nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học trong nhà trường hiện nay có một số đề tài đã được nghiên cứu như: - Từ Xuân Hóa, “Biện pháp quản lý đổi mới PPDH của hiệu trưởng các trường THPT công lập Tỉnh Quảng Bình” , Đại học Sư phạm Huế - 2009. - Nguyễn Ánh, “Biện pháp quản lý của hiệu trưởng nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở các trường THPT huyện Krông Năng - tỉnh Đắk Lắk”, ĐHSP HN - 2011. - Vũ Thị Thuý, “Một số biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn tiếng Anh e 8 của bộ môn Ngoại ngữ trường Cao đẳng kỹ thuật y tế I”, ĐHSP HN - 2005.
- Hoàng Xuân Luyện, “Một số giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động dạy - học môn Vật lí ở trường THCS huyện Diễn Châu, Nghệ An”, ĐH Vinh - 2007. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có tác giả nào nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Vật lí ở các trường THPT huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định. Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Khái niệm Quản lý vừa là một khoa học, vừa là một nghệ thuật của người quản lý trong việc điều khiển hệ thống xã hội, có thể nói: Có tổ chức là có quản lý.
Hoạt động quản lý bắt nguồn từ sự phân công, hợp tác lao động khi xã hội phát triển, quản lý đóng vai trò quan trọng trong việc điều khiển các hoạt động xã hội.Mác đã nói đến sự cần thiết của quản lý:“Bất kỳ một hoạt động nào có tính chất xã hội và chúng trực tiếp được thực hiện với quy mô tương đối lớn đều ít nhiều cần đến sự quản lý”. Trong quá trình hình thành và phát triển của lý luận quản lý, các nhà nghiên cứu tuỳ vào gốc độ tiếp cận mà đưa ra khái niệm quản lý theo nhiều cách khác nhau. Có thể nêu lên đây một số quan niệm về khái niệm quản lý: Theo tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc: “Hoạt động quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý trong một tổ chức làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức” [5, tr 1]. Theo tác giả Phạm Minh Hạc “Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể của người quản lý đến tập thể người lao động nói chung (khách thể quản lý) nhằm thực hiện mục tiêu đã dự kiến” [9, tr 21].
Khái niệm quản lý được các nhà nghiên cứu đưa ra gắn với từng lĩnh vực quản lý và từng lĩnh vực hoạt động, nghiên cứu cụ thể nhưng có sự thống nhất về bản chất hoạt động quản lý. Quản lý là sự tác động có định hướng, có mục đích, có kế hoạch và có hệ thống thông tin của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý. Như vậy, quản lý có thể xem như là một quá trình tác động (có tổ chức, có định hướng) của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý (về các mặt: chính trị, văn e 9 hóa, xã hội, kinh tế…) để đạt được mục tiêu quản lý dựa vào các công cụ quản lý và phương pháp quản lý. Các chức năng quản lý Có nhiều ý kiến khác nhau về phân loại chức năng quản lý, tuy nhiên tựu trung lại có 4 chức năng cơ bản: Lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra.
- Chức năng lập kế hoạch: Là một chức năng, một khâu quan trọng nhất trong hoạt động quản lý, lập kế hoạch là hoạt động nhằm thiết lập các mục tiêu cần thiết cho sự phấn đấu của một tổ chức, chỉ ra các hoạt động, những biện pháp cơ bản và các điều kiện cần thiết để thực hiện mục tiêu đó. Kế hoạch là nền tảng của quản lý, là sự quyết định lựa chọn đường lối hành động của một tổ chức và các bộ phận của nó phải tuân theo nhằm hoàn thành các mục tiêu của tổ chức. - Chức năng tổ chức: Tổ chức là quá trình sắp xếp, phân bổ công việc quyền hành và các nguồn lực cho các thành viên của tổ chức để họ có thể đạt được các mục tiêu của tổ chức một cách hiệu quả. Ứng với những mục tiêu khác nhau đòi hỏi cấu trúc tổ chức đơn vị cũng khác nhau.
Nhờ tổ chức hiệu quả mà người quản lý có thể phối hợp điều phối tốt hơn nguồn nhân lực và các nguồn lực khác. Một tổ chức được thiết kế phù hợp sẽ phát huy được năng lực nội sinh và có ý nghĩa quyết định đến việc chuyển hóa kế hoạch thành hiện thực. - Chức năng chỉ đạo: Là quá trình nhà quản lý dùng ảnh hưởng của mình tác động đến con người trong tổ chức làm cho họ nhiệt tình, tự giác, nỗ lực phấn đấu để đạt được mục tiêu của tổ chức. Vai trò của người chỉ đạo là phải chuyển được ý tưởng của mình vào nhận thức của người khác, hướng mọi người trong tổ chức về mục tiêu chung của đơn vị.
- Chức năng kiểm tra: Kiểm tra là một chức năng quan trọng của quản lý, quản lý mà không kiểm tra thì coi như không có quản lý. Nhờ có hoạt động kiểm tra mà người quản lý đánh giá được kết quả công việc, uốn nắn, điều chỉnh kịp thời những hạn chế từ đó có biện pháp phù hợp điều chỉnh kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo. Các nguyên tắc quản lý Các nguyên tắc quản lý là các quy tắc chỉ đạo, những tiêu chuẩn hành vi mà e 10 các cơ quan quản lý, các nhà lãnh đạo phải tuân thủ trong quá trình quản lý. Nguyên tắc tập trung dân chủ Đây là nguyên tắc quan trọng tạo khả năng quản lý một cách khoa học có sự kết hợp chặt chẽ sức mạnh của cơ quan quyền lực với sức mạnh sáng tạo của quản đại quần chúng trong việc thực hiện mục tiêu quản lý.
Tập trung trong quản lý được hiểu là toàn bộ hoạt động của hệ thống được tập trung vào cơ quan quyền lực cao nhất, cấp này có nhiệm vụ vạch đường lối, chủ trương, phương hướng mục tiêu tổng quát và đề xuất các giải pháp cơ bản, chủ yếu để tiến hành thực hiện. Nguyên tắc tập trung được thể hiện thông qua chế độ một thủ trưởng - người chịu trách nhiệm trước tập thể cán bộ (CB), công nhân viên về toàn bộ hoạt động của đơn vị, tổ chức mình.